یادداشت
نقش کتابخانه‌ها در به حداقل رساندن شکاف دیجیتال
دکتر امیررضا اصنافی *
 

انسان به واسطه در اختیار داشتن اطلاعات و آگاهی می‌تواند برای حل مشکلات خود راهکار بیابد، برای آینده خود برنامه‌ریزی کند و مناسب‌ترین تصمیم را در لحظات گوناگون بگیرد. روزگاری دسترسی به اطلاعات، شرط اساسی و بنیادی برای آگاهی داشتن بود و اگر کسی دسترسی به منابع اطلاعات نداشت نمی‌توانست در میان پیچیدگی دنیا دست به تصمیم‌گیری و انتخاب بزند.

در دهه ۱۹۹۰ و پیش از ظهور و فعالیت انواع رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی و به وجود آمدن عصر جدیدی از انفجار اطلاعات، عبارت «شکاف آنالوگی» مطرح شد که مفهوم آن نابرابری در دسترسی به رسانه‌های سنتی نظیر روزنامه، مجله، رادیو، تلویزیون و تلفن بود. این ابزارها در دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ وسیله‌های قدرتمند انتقال اطلاعات و گردش آن در جامعه بودند و کسانی که دسترسی به این ابزارها داشتند می‌­توانستند با در اختیار داشتن اطلاعات و آگاهی کافی، مسیر فعالیت­های حرفه‌ای و شخصی خود را تعیین کنند. بنابراین مفهوم فقر اطلاعاتی معنایی خاص و منحصر به فرد داشت. البته این مسیر هنوز از بین نرفته و نابرابری اطلاعاتی در این عرصه در جوامع مختلف وجود دارد.

با توسعه حجیم فضای مجازی و پیدایش انواع فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی، نابرابری اطلاعاتی نه تنها از بین نرفته بلکه افزایش نیز یافته است. به این ترتیب اصطلاح دیگری به نام «شکاف دیجیتال» بین متخصصان علوم ارتباطات نمایان شد که گویای شکاف و فاصله بین جوامعی است که به فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی نوین دسترسی دارند با جوامعی که توانایی دسترسی به این ابزارها را ندارند. البته فقط دسترسی نداشتن به ابزار و وسیله، موجب شکاف دیجیتال و متعاقب آن شکاف دانشی و دانایی نمی‌شود. بلکه نداشتن مهارت در بهره‌گیری از ابزار و نیز نداشتن مهارت در تشخیص اطلاعات صحیح از اطلاعات غلط و آلوده نیز می‌تواند مفهوم شکاف دیجیتال و شکاف دانشی را تبیین کند و نشان دهد. شاید در عصر حاضر ضریب نفوذ اینترنت و فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی دییجتال به‌گونه ای باشد که درصد بالایی از اعضای جامعه بتوانند تلفن همراه در مدل‌های گوناگون، تبلت، آی‌پد، رایانه همراه و امثالهم را تهیه کنند ولی آیا تهیه سخت‌افزار به تنهایی می‌تواند شکاف دیجیتال و شکاف دانشی را به حداقل برساند یا حذف کند؟ واقعیت این است که اکنون به‌قدری در محاصره اطلاعات گوناگون به شکل‌های مختلف اعم از صوتی، تصویری، نوشتاری و چندرسانه‌ای قرار گرفته‌ایم که گاهی مجبوریم به روی آنها چشم ببندیم یا اینکه درصد بالایی از آنها را ذخیره کنیم بلکه شاید روزگاری از آنها بهره بگیریم؛ روزگاری که شاید هرگز نوبتش نرسد و اطلاعات ذخیره شده حتی به باد فراموشی سپرده شوند و فقط یک توهم دانایی برای فرد باقی بماند. رفتارهای واکنشی و سریع، برخوردهای غیرمتمدنانه، دوربودن از فضای مطالعه عمیق و تفکر، شایع‌شدن انواع اطلاعات غلط در جامعه و پذیرش بی‌چون و چرای آنها از جمله پیامدهای ظهور شکاف دیجیتال در عصر حاضر است. برای اینکه جامعه به سرعت به این ورطه نیفتد، باید نهادهای مختلف دست به کار شوند و برای آموزش جامعه اقدام کنند. یکی از این نهادها کتابخانه‌ها به ویژه کتابخانه‌های عمومی هستند که می‌توانند با آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی به افراد جامعه، شکاف دیجیتال را به حداقل ممکن برسانند. سواد اطلاعاتی مجموعه مهارت‌هایی است که افراد جامعه را قادر می‌سازد نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهند، به جستجوی منابع اطلاعاتی مورد نیاز خود از منابع معتبر بپردازند، سپس با ارزیابی اطلاعات بدست آمده، دست به انتخاب بزنند و در حوزه حرفه‌ای و شخصی فعالیت‌های خود استفاده کنند. سواد اطلاعاتی مهارتی نیست که بتوان یک‌شبه به آن رسید؛ نیازمند طراحی دوره‌هایی است که بتواند به تدریج این مهارت‌ها را به فرد بیاموزد و مهم‌ترین ویژگی آن در این مسأله نهفته است که خود فرد نیز تفکر انتقادی داشته باشد یا حداقل بتواند این مهارت را در خود تقویت کند. این مهارت باید به همه اقشار از کودکان گرفته تا دانشجویان و افراد سالمند آموخته شود. هر یک از انواع کتابخانه‌ها باید درتلاش باشند این مهارت را به کاربران خود آموزش دهند؛ کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های تخصصی، کتابخانه‌های آموزشگاهی و کتابخانه‌های دانشگاهی. به این ترتیب همه اقشار جامعه می‌توانند با کمک کتابداران این کتابخانه‌ها در مسیری گام بردارند که نه تنها دسترسی به اطلاعات مورد نیاز خود داشته باشند بلکه بتوانند با دانش و آگاهی از این اطلاعات بهره بگیرند و جامعه را به سوی تعالی سوق دهند.

* استادیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی

Email this page

نسخه مناسب چاپ