نیایش
آیت الله سید روح الله خاتمی(ره)
 

اللهمّ ارْزُقنی فیهِ رحْمَةَ الأیتامِ وإطْعامِ الطّعامِ وإفْشاءِ السّلامِ وصُحْبَةِ الکِرامِ بِطَوْلِکَ یا ملجأ الآمِلین.‌

خداوندا! در این روز مرا توفیق ترحم به یتیمان و اطعام به گرسنگان و افشا و انتشار اسلا‌م در بین مسلمانان و مصاحبت نیکان نصیب فرما به حق انعامت،‌ای پناه آرزومندان عالم!

***

در این‌ دعا، چند چیز از خدا می‌خواهیم، اموری‌ که‌ در این‌ فصل‌ از خدا می‌خواهیم، مربوط‌ است‌ به‌ کیفیت‌ معاشرت‌ و برخورد کردن‌ با مردم‌ در جامعه. آن‌هایی‌ که‌ تاکنون‌ در این‌ هفت‌ روز، خواندیم، همه‌ به‌ روابطی‌ که‌ انسان‌ با خدا دارد مربوط‌ بود: خدایا به‌ من‌ توفیق‌ بده‌ تا نماز بخوانم؛ قیام‌ داشته‌ باشم؛ روزه‌دار بشوم؛ از این‌ قبیل‌ دعاها. خلاصه، درخواست‌ برقراری‌ روابطی‌ بود که‌ مربوط‌ به‌ بنده‌ و خدا می‌شود. روابطی‌ هم‌ بین‌ بنده‌ با سایر بندگان‌ هست؛ یعنی‌ فرد با اجتماع؛ و رفتار افراد مؤ‌من‌ با یکدیگر، که‌ بیش‌تر احکام‌ اسلام‌ هم‌ در این‌ مورد است.

اسلام‌ و ظرافت‌های‌ اجتماعی‌

احکام‌ و دستورات‌ اسلام‌ به‌ یک‌ معنا در دو قسمت‌ است؛ یک‌ قسم‌ مربوط‌ می‌شود به‌ تنظیم‌ روابطی‌ که‌ بنده‌ با خدا باید داشته‌ باشم‌ و قسم‌ دیگر دستورها و مقرراتی‌ است‌ که‌ برای‌ تنظیم‌ روابط‌ جامعه‌ مسلمانان‌ با یکدیگر و آداب‌ معاشرت، معامله‌ و امثال‌ این‌ها است. دستورهای‌ اسلام‌ در این‌ قسمت‌ دوم‌ به‌ مراتب‌ بیش‌تر است، برای‌ این‌که‌ اگر وضعیت‌ جامعه‌ در این‌ دنیا مطلوب‌ و روابط‌ انسان‌ با جامعه‌ سالم‌ بود و جامعه‌ صالحی‌ تشکیل‌ شد و مؤ‌منان‌ در سایه‌ آن‌ جامعه‌ صالح‌ زندگی‌ کردند، تحصیل‌ آخرت‌ هم‌ می‌شود. تحصیل‌ آخرت‌ مبتنی‌ بر آن‌ است‌ و اگر خواسته‌ باشیم‌ جامعه‌ صالح‌ تنظیم‌ بشود باید به‌ همان‌ دستورهایی‌ که‌ اسلام‌ داده‌ است: مردم‌ چگونه‌ با یکدیگر رفتار کنند؛ هر قشری‌ در برابر قشر دیگر چه‌ موضعی‌ داشته‌ باشد، عمل‌ بشود. اخلاقیات‌ اسلام‌ هم‌ داخل‌ در این‌ قسمت‌ می‌شود. باید انسان‌ خوبی‌ بکند، احسان‌ بکند، کسی‌ را نیازارد، ظلم‌ نکند، الی‌ غیر ذلک. این‌ دستورها مربوط‌ به‌ این‌ است‌ که‌ مسلمانان‌ با یکدیگر آمیخته‌ و به‌ اصطلاح‌ مؤ‌تلف‌ باشند.

از مواردی‌ که‌ دین‌ اسلام‌ بسیار روی‌ آن‌ تاکید کرده، حمایت‌ از ضعفا و بیچارگان‌ است. خوبی‌ کردن‌ به‌ کسانی‌ که‌ به‌ وجهی‌ از وجوه، ضعف‌ و ناتوانی‌ پیدا کرده‌اند که‌ ما حالا تعبیر می‌کنیم‌ به‌ مستضعف. کسی‌ بیمار شده، این‌ محتاج‌ به‌ یاری‌ است؛ محتاج‌ به‌ محبت‌ است. کسی‌ مثلاً فقیر شده‌ و محتاج‌ به‌ مهربانی‌ و احسان‌ است. یا کسی‌ یتیم‌ و بی‌سرپرست‌ شده؛ این‌ در نهایت‌ محتاج‌ به‌ کمک‌ و یاری‌ است.

به‌ویژه‌ در مسأله‌ محرومان‌ و مستضعفان، اسلام‌ بسیار تاکید کرده‌ است‌ که‌ مسلمانان‌ وظیفه‌ دارند به‌ آن‌ها احسان‌ و مهربانی‌ بکنند. در این‌ دعا،

(دعای‌ روز هشتم‌ ماه‌ مبارک‌ رمضان) از خدا می‌خواهیم‌ که‌ ما را موفق‌ بدارد این‌ کارها را بکنیم. یکی‌ از این‌ کارها رحمت‌ به‌ ایتام‌ است.

نیاز یتیمان‌ به‌ کمک‌ معنوی‌ و عاطفی‌

«ایتام» جمع‌ یتیم‌ است. یتیم‌ کسی‌ است‌ که‌ پدر، مادر یا هردو را از دست‌ داده‌ است. یتیمان‌ از ضعفایی‌ هستند که‌ فوق‌العاده‌ به‌ کمک‌ و رحمت‌ نیاز دارند.

نمی‌خواهیم‌ بگوییم‌ یک‌ یتیم‌ تنها از جنبه‌های‌ مادی، محروم‌ و بی‌چاره‌ شده‌ است‌ نه! از جنبه‌های‌ معنوی‌ نیز بازمانده‌ است. در جنبه‌های‌ مادی‌ ممکن‌ است‌ پدرش‌ مثلاً ثروتمند بوده، ارث‌ برایش‌ گذاشته، که‌ آن‌ را هم‌ باید به‌ وسیله‌ قیمومیت‌ رعایت‌ بکنند تا مالش‌ ضایع‌ نشود، ولی‌ عمده‌ جنبهِ‌ معنوی‌ آن‌ است‌ که‌ یتیم‌ از محبت‌های‌ پدرانه‌ یا محبت‌های‌ مادرانه‌ محروم‌ شده‌ است. در این‌جا وظیفه‌ مسلمانان‌ این‌ است‌ که‌ به‌ جای‌ پدر و مادر، آن‌ محبت‌هایی‌ را که‌ آن‌ها به‌ او می‌کردند، عطا کنند.

این‌ است‌ که‌ می‌گوید: «خدایا! مرا مهربان‌ کن‌ بر یتیمان‌ و مهربانی‌ با یتیمان‌ را روزی‌ من‌ بفرما». در شرع‌ مقدس‌ اسلام‌ در رعایت‌ حال‌ یتیم‌ سفارش‌ شده‌ است.

مثلاً گفته‌ شده‌ کسی‌ که‌ دست‌ لطف‌ و محبت‌ بر صورت‌ یتیم‌ بکشد چقدر ثواب‌ دارد، یا اگر یتیمی‌ بگرید، عرش‌ خدا می‌لرزد. معنایش‌ این‌ است‌ که‌ مسلمانان‌ نباید بگذارند یتیمی‌ گریه‌ بکند. این‌ مسئولیت‌ به‌ گردن‌ تمام‌ مسلمانان‌ است؛ به‌ویژه‌ آن‌هایی‌ که‌ با او رابطه‌ دارند. به‌ خصوص‌ در ماه‌ مبارک‌ رمضان، همان‌گونه‌ که‌ حضرت‌ رسول(ص) در آخر ماه‌ شعبان‌ سفارش‌ فرمودند و آن‌ روایت‌ خیلی‌ مفصل‌ است.

ایشان‌ در قسمتی‌ از آن‌ خطبه‌ معروف‌ در توصیف‌ ماه‌ رمضان‌ فرموده‌اند:

«تحننوا علی‌ ایتام‌الناس‌ لتحننوا علی‌ ایتامکم» یعنی‌ مهربانی‌ و محبت‌ بکنید با یتیم‌های‌ مردم، تا بعداز این‌ اگر شما هم‌ یتیمی‌ داشتید، مردم‌ او را رعایت‌ کنند. این‌ مطلب‌ در قرآن‌ هم‌ آمده‌ است‌ که‌ اگر شما حق‌ یتیم‌ را ضایع‌ بکنی‌ و ملاحظه‌ او را نکنی، اولادتان‌ مورد بی‌مهری‌ دیگران‌ واقع‌ می‌شود. این‌ است‌ که‌ می‌فرماید: خدایا! ما در این‌ روز ماه‌ رمضان‌ از تو می‌خواهیم‌ که‌ دلسوزی‌ و مهربانی‌ با یتیمان‌ را در دل‌ ما قرار بدهی.درخواست‌ دیگر در این‌ دعا

«اطعام‌ الطعام» است. سیر کردن‌ گرسنگان‌ از عباداتی‌ است‌ که‌ بسیار بر آن‌ تأکید و سفارش‌ شده‌ است. از جمله‌ مستضعفانی‌ که‌ محتاج‌ به‌ رعایت‌ و عنایت‌اند، کسانی‌ هستند که‌ فقر، آن‌ها را احاطه‌ کرده‌ است.

اطعام‌ طعام، کنایه‌ از رفع‌ فقر فقیر کردن‌ است. البته‌ خصوص‌ اطعام‌ هم‌ خیلی‌ خصوصیت‌ دارد و سفارش‌ شده؛ یعنی، نان‌ دادن‌ به‌ گرسنگان. این‌ هم‌ از بالاترین‌ عبادات‌ و موجب‌ برتری‌ انسان‌ در مقام‌ عبودیت‌ و تقرب‌ الهی‌ است‌ که‌ انسان‌نان‌ بدهد، گرسنگان‌ را سیر کند و این‌ هم‌ از چیزهایی‌ است‌ که‌ دربارهِ‌ ماه‌ رمضان، بیش‌تر به‌ آن‌ سفارش‌ شده‌ است. در همان‌ روایت‌ حضرت‌ رسول(ص) آمده‌ است:

«وتصدقوا علی‌ فقرائکم»

مردم! در این‌ ماه‌ رمضان، تصدق‌ کنید بر مسکینان‌ و فقرای‌ خودتان. مساکین‌ یعنی، آن‌هایی‌ که‌ خیلی‌ درمانده‌اند. فقرا آن‌هایی‌ هستند که‌ بدبختند، ولی‌ نه‌ به‌ اندازه‌ مساکین.

ضعفا را دریابید

وظیفه‌ مسلمانان‌ است‌ که‌ به‌ ضعفا و نیازمندان‌ جامعه‌ هرچه‌ از دستشان‌ برمی‌آید، کمک‌ بکنند. این‌ است‌ که‌ به‌خصوص‌ در ماه‌ رمضان‌ به‌ افطاری‌ دادن‌ و اطعام‌ کردن‌ سفارش‌ شده‌ است.

ناگفته‌ نماند که‌ این‌ اطعام‌ طعام‌ اختصاص‌ به‌ این‌که‌ طرف‌ حتماً فقیر و گرسنه‌ باشد هم‌ ندارد، البته‌ آن‌ها مقدم‌اند. اصل‌ اطعام‌ طعام‌ ولو این‌که‌ طرف‌ غنی‌ و مال‌دار باشد ارزش‌ دارد. همان‌ مهمانی‌ دادن‌ و اطعام‌ طعام‌ کردن‌ از چیزهایی‌ است‌ که‌ بسیار فضیلت‌ دارد، به‌خصوص‌ در ماه‌ مبارک‌ رمضان‌ که‌ فضیلت‌ و پاداشی‌ مضاعف‌ دارد.

پیامبر گرامی‌ اسلام‌ فرمودند: «من‌ فطر مؤ‌مناً صائماً کان‌ له‌ بذلک‌ عتق‌ رقبته‌ و نجاه`‌ من‌النار» یعنی‌ کسی‌ که‌ افطاری‌ بدهد و مهمانی‌ بکند مؤ‌من‌ صائمی‌ را، ثوابش‌ مثل‌ آزاد کردن‌ بنده‌ای‌ است‌ و در میان‌ ما مسلمانان‌ این‌ سنت‌ هم‌ الحمدلله‌ جاری‌ هست، ولی‌ به‌ نظر می‌آید که‌ در قدیم‌الایام‌ بهتر جاری‌ بود. یعنی‌ درگذشته‌ مسأله‌ مقید بودن‌ به‌ این‌که‌ شب‌های‌ ماه‌ رمضان‌ مهمانی‌ کنند و افطاری‌ بدهند، رواج‌ بیش‌تری‌ داشت.

مؤ‌منان‌ و اهل‌ ایمان‌ متوجه‌ باشند که‌ در ماه‌ رمضان، این‌ سنت‌ حسنه‌ افطاری‌ دادن‌ به‌ صائم‌ را از دست‌ ندهند. حالا اعم‌ از این‌که‌ افطاری‌ را به‌ خانه‌اش‌ ببری‌ یا او را به‌ منزل‌ خود دعوت‌ کنی. در مساجد هم‌ که‌ گاهی‌ مثلاً خرما یا چیز دیگری‌ را برای‌ افطاری‌ می‌دهند، نوعی‌ اطعام‌ طعام‌ به‌ شمار می‌رود. به‌ هرحال‌ اطعام‌ طعام‌ به‌ هرگونه‌ که‌ باشد، از بزرگ‌ترین‌ عبادات‌ است‌ و به‌خصوص‌ افطاری‌ دادن‌ و روزه‌دار را اطعام‌ کردن‌ که‌ به‌ مراتب‌ بیش‌تر امتیاز دارد و در ادامهِ‌ این‌ دعای‌ شریف‌ می‌خوانیم: «وافشاءالسلام».

سلام‌ پرچم‌ صلح‌ و صفا

سومین‌ دعایی‌ که‌ در این‌ روز داریم‌ این‌ است‌ که: خدایا! ما را توفیق‌ بده‌ به‌ این‌که‌ سلام‌ و سلم‌ و صلح‌ را در میان‌ مردم‌ منتشر کنیم؛ یعنی، هم‌ خودمان‌ اهل‌ سلامت‌ باشیم‌ و امنیت‌ جامعه‌ را متزلزل‌ نکنیم‌ و هم‌ سعی‌ و کوشش‌ بکنیم‌ که‌ امنیت‌ جامعه‌ متزلزل‌ نباشد و سلام‌ و امنیت‌ بر جامعه‌مان‌ حکم‌فرما باشد. هرکسی‌ در حد خودش‌ باید افشاء سلام‌ بکند؛ افشاء سلام‌ همان‌ منتشر کردن‌ صلح‌ و صفاست. این‌ هم‌ از بزرگترین‌ عبادات‌ است. در روایتی‌ وارد شده‌ است‌ که‌ می‌فرماید: «خیرکم‌ من‌ اطعم‌ الطعام‌ وافشی‌ السلام‌ و صلی‌ والناس‌ نیام».

(بهترین‌ شما کسانی‌ هستند که‌ گرسنگان‌ را اطعام‌ طعام‌ می‌کنند و سلام‌ را در بین‌ مردم‌ منتشر می‌سازند و نماز شب‌ می‌خوانند هنگامی‌ که‌ دیگران‌ در خوابند).

ائمه‌ معصومین‌ علیهم‌السلام‌ از این‌ها به‌ عنوان‌ «المنجیات» یعنی‌ چیزهایی‌ که‌ باعث‌ نجات‌ انسان‌ از آتش‌ جهنم‌ می‌شود نام‌ برده‌اند.

چیزهایی‌ که‌ در این‌ فصل‌ از دعا می‌خوانیم‌ از مهم‌ترین‌ چیزهایی‌ است‌ که‌ مربوط‌ به‌ روابط‌ انسان‌ با همنوعان‌ خودش‌ است. یکی‌ از خواهش‌های‌ ما در این‌ دعا عبارت‌ است‌ از: همنشینی‌ با خوبان. در دعای‌ روز هشتم‌ می‌گوییم: خداوندا صحبت‌ کرام‌ را روزی‌ ما کن. یعنی‌ ما را موفق‌ بدار که‌ با مردمان‌ خوب، معاشرت‌ داشته‌ باشیم؛ با مردمان‌ خوب‌ همنشینی‌ بکنیم.

یکی‌ از دستورهای‌ مهم‌ اسلام‌ که‌ در تهذیب‌ و تربیت‌ هم‌ بسیار مؤ‌ثر است، همین‌ همنشین‌ خوب‌ اختیار کردن‌ و رفیق‌ خوب‌ داشتن‌ است.بیشتر بدی‌ها و خوبی‌های‌ انسان‌ از ناحیهِ‌ رفیق‌ بد و رفیق‌ خوب‌ حاصل‌ می‌شود. لذا در این‌ قسمت‌ از دعا، این‌ درخواست‌ را بیان‌ می‌کنیم: «خدایا! روزی‌ بکن‌ که‌ با مردمان‌ خوب‌ همنشینی‌ و رفاقت‌ کنیم». در بخش‌ پایانی‌ این‌ دعا می‌خوانیم‌

«بطولک‌ یا ملجاء الاملین».

همان‌گونه‌ که‌ پیداست‌ در آخر هریک‌ از دعاها متشبث‌ می‌شویم‌ به‌ یکی‌ از صفات‌ خداوند که‌ این‌جا هم‌ متشبث‌ به‌ «طول» می‌شویم، طول‌ به‌ معنای‌ انعام‌ و احسان‌ است، می‌گوییم‌ به‌ حق‌ احسان‌ تو‌ای خدا که‌ این‌ دعاهای‌ ما را مستجاب‌ بکنی‌ «یا ملجاالاملین»‌ای کسی‌ که‌ پناه‌ آرزومندان‌ هستی.

Email this page

نسخه مناسب چاپ