برجام و دورخیز انتخاباتی دموکرات پیر
یکجانبه گرایی آمریکا و ماموریت برجامی اروپا
بخش دوم و پایانی
 

تروئیکای اروپای برخلاف ایالات متحده، همواره تلاش کرده اند در موقعیت‌های گوناگون خود را متعهد به برجام نشان دهند اما در عمل هنوز انتظارات ایران برآورده نشده است؛ توافقی که برای اروپایی‌ها از جنبه‌های مختلف به ویژه سیاسی- امنیتی حائز اهمیت است.

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری ایرنا، پس از آن که «دونالد ترامپ» رئیس جمهوری آمریکا اردیبهشت ماه امسال رسما دستور خروج از برجام را صادر کرد، اختلاف اروپا و آمریکا بیش از پیش آشکار شد. بنابراین تروئیکای اروپا (آلمان، فرانسه و انگلیس) تلاش کردند تا به قول خود برجام را نجات دهند؛ توافقی که بیش از یک دهه برای دستیابی به آن مذاکره کرده اند.تا به امروز اما سران اتحادیه نتوانسته اند، انتظارات جمهوری اسلامی ایران را برآورده سازند و سخنان اخیر «محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه کشورمان مبنی بر ضرورت ایستادگی اروپا در برابر یکجانبه گرایی امریکا نیز به همین دلیل ایراد شده است.

وزیر امور خارجه کشورمان به تازگی در صفحه توئیتر خود با بیان این که ایران نمی ‌تواند برای همیشه همه هزینه‌‌های حیاتی امنیت جهانی را بپردازد، نوشت «وقت آن است اروپا برای شنا کردن خیس شود وقتی می ‌خواهد در مقابل یک‌ جانبه گرایی آمریکا بایستد».به باور کارشناسان افزون بر منافع اقتصادی ناشی از برجام برای اروپا، توافق هسته ای از جنبه‌های سیاسی و امنیتی به منافع اتحادیه گره خورده است. در سال‌های اخیر در پی بحران‌های خاورمیانه، تحرکات تروریستی در غرب و به ویژه در اروپا شدت یافته، دست ملی گراهای تندرو را در ماجراجویی باز گذاشته است. اروپایی‌ها همچنین مهاجران را عامل بی ثباتی و ناامنی اروپا معرفی و مقامات خود را ارتباط با تصمیمات مهاجرتی زیر سوال می برند. بی تردید در صورت تعمیق و گسترش بحران‌ها در مناطق مختلف جهان بخصوص خاورمیانه که از لحاظ جغرافیایی به اروپا نزدیک است، قاره سبز ناگزیر هزینه‌های مالی، اجتماعی و روانی آن را باید بپردازد.به همین دلیل، سران اتحادیه در اجلاس ضدایرانی ورشو که آمریکا برای به چالش کشیدن برجام در قلب قاره سبز تدارک دیده بود، حضور نیافتند و چند روز بعد «فدریکا موگرینی» مسئول سیاست خارجی اتحادیه در «اجلاس امنیتی مونیخ» تاکید کرد برجام یک مساله‌ امنیتی برای اروپا است و با این جمله بر سینه نماینده ترامپ و «مایک پنس» معاون وی زد.

معاون رئیس جمهوری آمریکا در جریان اجلاس ورشو به صراحت از اروپایی‌ها درخواست کرد که از برجام خارج شوند و گفت: متاسفانه برخی از شرکای اروپایی ما آن گونه که باید همکاری نمی‌کنند و با ایجاد مکانیسمی به دنبال شکست تحریم‌های ما هستند. آنها با این کار فاصله میان اروپا و آمریکا را بیشتر می‌کنند. روی سخنان پنس به اقدام اخیر تروئیکای اروپا در خصوص راه اندازی کانال ویژه مالی با ایران تحت عنوان «اینستکس» (ابزار پشتیبان مبادلات تجاری) بود. وزیران امور خارجه آلمان، فرانسه و انگلیس حدود سه هفته پیش با انتشار بیانیه‌ای از راه اندازی ابزار حمایت از تبادلات تجاری با ایران برای مقابله با تحریم‌های یکجانبه آمریکا خبر دادند؛ سازوکاری که با گذشت نزدیک به یک ماه هنوز وارد فاز اجرایی نشده است .پیشتر نیز تعلل و تاخیر اروپایی‌ها در اجرای «ساز و کار ویژه مالی» (SPV) صدای اعتراض مقامات ایران را بلند کرده بود. ساز و کار ویژه مالی اوایل مهرماه در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک مطرح شد اما اجرای آن چندین ماه به تعویق افتاد تا اینکه اس پی وی میانه بهمن ماه جای خود را به اینستکس داد. اینک نیز که به دلیل فشارهای اقتصادی آمریکا ضرورت پیاده سازی اینستکس بیش از پیش احساس می شود، اروپایی‌ها اجرای آن را منوط به الحاق رسمی ایران به «گروه ویژه مالی» (FATF) می کنند؛ شرطی که از نگاه مقامات جمهوری اسلامی ایران مردود است و اروپایی‌ها باید بدون قید و شرط در ازای پایبندی تهران به برجام، راهکارهای اقتصادی خود را عملیاتی کنند. همین تاخیر و تعلل‌ها باعث شد که رهبر انقلاب روز دوشنبه ۲۹بهمن‌ ماه در دیدار با مردم استان آذربایجان شرقی، اروپا و آمریکا را در یک جبهه به تصویر بکشند و تاکید کنند که «تکلیف آمریکایی‌ها که مشخص است زیرا شمشیر را از رو بسته‌اند اما باید مراقب اروپایی‌ها بود زیرا آنها نیز با خدعه عمل می کنند». برخی کارشناسان به آینده روابط با اروپا خوشبین و معتقدند که سران بروکسل از اراده لازم برای نجات برجام برخوردارند ولی قدرت کافی برای دور زدن تحریم‌های آمریکا را ندارند. از نگاه آنان موضع گیری‌های رسمی اروپایی‌ها در مقابل آمریکا، عدم حضور سران بروکسل در نشست‌هایی که آمریکایی‌ها ترتیب می دهند و همچنین ارائه راهکارهایی برای نجات برجام از جمله این دلایل است.

اروپا در مقابل یکجانبه گرایی ترامپ

سیاست‌های یکجانبه گرایانه رئیس جمهوری ایالات متحده ضمن تضعیف روابط فرا آتلانتیکی اروپا و آمریکا، رویکردهای «دونالد ترامپ» را آماج بی سابقه ترین حملات حتی از سوی متحدان قرار داده است.اختلاف نظر میان اتحادیه اروپا و ایالات متحده موضوع پوشیده ای نیست. آمریکا و اروپا در دو سوی آتلانتیک از مدت‌ها قبل اختلافاتی داشتند اما در دوره ریاست جمهوری «دونالد ترامپ» این شکاف به شدت عمیق شده است. یکجانبه گرایی کاخ سفید در امور جهانی، اولویت دادن به منافع داخلی و بی توجهی به منافع کشورها و امنیت جمعی درکنار ناامید کردن افکار عمومی از دستیابی به یک صلح پایدار از جمله دستاوردهای دوساله ترامپ برای کاخ سفید بوده که صدای متحدان آن را هم درآورده است.رئیس جمهوری آمریکا در بیش از دوسالی که وارد اتاق بیضی کاخ سفید شده است شعار عظمت دوباره آمریکا را به بدترین و منزجرکننده ترین شکل آن دنبال کرد. وی تقریبا هر کاری را برای برهم زدن نظم جهان و پیشبرد توهمات خود از اعتبار و قدرت آمریکا انجام داد.

انزوای آمریکا در جهان

دونالد ترامپ، دولت و سیاست‌های ایالات متحده آمریکا را در افکار عمومی جهان به یکی از منفورترین بازیگران عرصه بین المللی تبدیل کرد و به شدت از محبوبیت و رضایت جهانیان از سیاست‌های کاخ سفید کاست. خروج از بسیاری از توافق‌های بین المللی بزرگ، بی اعتنایی به نهادهای بین المللی و پشت کردن به سازمان ملل متحد، لغو بسیاری از قراردادهای تجاری و اقتصادی واشنگتن با دیگر کشورها و بی توجهی به بسیاری از تعهداتی که روسای جمهوری پیشین ایالات متحده پذیرفته بودند در کنار دنبال کردن مجموعه ای از سیاست‌های یکجانبه با محوریت شعار «نخست آمریکا» موجب شد تا شکاف میان کاخ سفید و دیگر دولت‌های جهان به شدت افزایش یابد.به نوشته رویترز، «توماس گرمینگر» دبیرکل سازمان امنیت و همکاری اروپا، اکنون جهان به رهبرانی نیاز دارد که تنها به فکر منافع و اقدامات کوتاه مدت نیستند. این خودمحوری تقریبا در همه عرصه‌های وجودی آمریکا نمایان است که نارضایتی گسترده ای را هم پدید آورد. توقعات «مایک پنس» معاون رئیس جمهوری آمریکا در نشست امنیتی مونیخ به ویژه در مورد ونزوئلا نمونه ای از این امر است که با پاسخ تند وزیر امور خارجه اسپانیا روبرو شد. وزیر امور خارجه فرانسه هم با ابراز شگفتی از سیاست‌های واشنگتن با رویکرد کاخ سفید در مورد خروج نیروها از سوریه مخالفت کرد. جالب اینجاست این خط مشی‌ها تنها به مخالفت‌ها دامن می زند. یک دیپلمات ارشد فرانسوی در این زمینه اعتقاد دارد: فشار ایالات متحده تمایل برای اقدام متضاد را بیشتر می کند. این فشارها غیرسازنده هستند و بهترین راه حل آن است که آمریکا این خط مشی را تغییر بدهد.

واشنگتن در گوشه رینگ مونیخ

سیاست‌های ترامپ موجب شد در دوره اخیر تقریبا در همه عرصه‌ها و نشست‌های بین المللی، مقام‌ها و رویکردهای کاخ سفید در انزوا قرار بگیرد. همین امر بسیاری از کشورها و از جمله اتحادیه اروپا را که به دنبال کسب اعتبار بین المللی در اندازه‌های یک قدرت بزرگ جهانی هستند، به رقابت و حتی تقابل با ایالات متحده کشانده است .اجلاس امنیتی مونیخ آخرین مکانی بود که همگان به رویکردهای کنونی کاخ سفید تاختند. خبرگزاری «رویترز» در این زمینه گزارشی را منتشر کرد که در رسانه‌های جهان بازتاب گسترده ای داشت. در این گزارش آمده است سیاست‌های ترامپ موجب شد تا حتی شرکا و دوستان نزدیک آمریکا هم در مقابل وی متحد شوند. این گزارش به مقایسه حضور دو معاون رئیس جمهوری آمریکا در اجلاس مونیخ در سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۹ پرداخت و افزود زمانی «جو بایدن» معاون «باراک اوباما» خواستار بازطراحی روابط با روسیه بود؛ اکنون مایک پنس معاون ترامپ هم بار دیگر پیشنهاد بهبود روابط جهان با کشور خودش را مطرح می کند اما واکنش جهان به این دو درخواست متفاوت بوده است. مایک پنس در پارلمان آلمان گفت که پیام دوستانه چهل و پنجمین رئیس جمهوری آمریکا را انتقال می دهد.پیامی را که پنس به مونیخ آورده بود حاوی نکات زیر بود: منزوی سازی ایران، مقابله با چین، بازگرداندن سربازان آمریکایی به کشور و لزوم هم راستا شدن اروپا با ایالات متحده. به اعتقاد این خبرگزاری دستاورد سفر ۴ روزه پنس به اروپا تنها افزایش شکاف میان آمریکا و متحدانش بود و در این امر مسائل مربوط به ایران، ونزوئلا، بحث‌های موشکی و کنترل تسلیحاتی در کنار بحران‌های زیست محیطی دخیل هستند.

اکنون مردم جهان و حتی کارشناسان نیز در مورد نقش واشنگتن در جهان دچار تردیدهای جدی شده اند. پیش از آغاز نشست امنیتی مونیخ، براساس نتایج نظرسنجی موسسه آمریکایی «پیو» نیمی از مردم آلمان و فرانسه، قدرت ایالات متحده را تهدید می‌دانند که در مقایسه با ۳۷ درصد سال ۲۰۱۳ افزایش شدیدی را نشان می دهد. روزنامه «فایننشیال تایمز» هم در گزارشی عنوان داشت سخنانی که از روی عصبانیت در مونیخ بیان می شد آتلانتیک گرایی را نابود می کند. علت آن است که اروپا نمی تواند منتظر و دنباله روی رویکردهای جهانی دولت ترامپ باشد. این درحالی است که تاکنون کنفرانس مونیخ بهترین مکان برای نشان دادن اهمیت و مزایای اتحاد دوسوی آتلانتیک برای حل مشکلات جهانی بود. به نوشته این گزارش اگرچه از مذاکرات و توافق‌های پشت درهای بسته اطلاعاتی در دست نیست اما در ظاهر روابط دولت ترامپ با رهبران اروپایی بد است و آن‌ها به جای همراهی با هم بر سر یکدیگر فریاد می زنند. در این زمینه آنگلا مرکل صدراعظم آلمان فعال تر از بقیه بود و نگاه انتقادی اتحادیه اروپا در زمینه یکجانبه گرایی ایالات متحده، تلاش برای انزوای ایران و سیاست‌های حمایتگرایانه ترامپ را مورد نکوهش قرار داد. وی با صراحت اعلام کرد که اروپا از خط مشی ایالات متحده در مورد توافق هسته ای با ایران پیروی نخواهد کرد ضمن اینکه تلاش می‌کند تا از طریق چندجانبه گرایی برای دیگر مشکلات همچون تغییرات آب و هوایی هم پاسخی را پیدا کند. نویسنده گزارش این روزنامه بریتانیایی معتقد است مسیر بازسازی اعتماد دو قدرت در دوسوی آتلانتیک هموار نیست به ویژه آنکه شاهد جهانی هستیم که رقابت میان قدرت‌های بزرگ تشدید شده است؛ تنها این امیدواری وجود دارد که از این به بعد دو طرف در سطوح حداقلی با یکدیگر همکاری را از سر بگیرند.

نابودی اتحاد آتلانتیکی

یکی از مهمترین پیامدهای ریاست جمهوری ترامپ نابودی اتحاد راهبردی اروپا و آمریکا بود که چند دهه برای پایه ریزی آن تلاش شده بود. «نیویورک تایمز» نوشت شکاف میان ترامپ و اروپا اکنون نامحدود و توام با عصبانیت شده است. رهبران اروپایی این پیام را به سوی کاخ سفید ارسال کرده‌اند که ممکن است سخنان و توئیت‌های ترامپ اتحاد در دوسوی آتلانتیک را که سال‌ها برای تحکیم آن تلاش شد عقیم بگذارد. از نگاه این روزنامه آمریکایی علت موضوع را یک مقام ارشد آلمانی اینگونه فاش ساخت این باور وجود دارد که ترامپ هیچ نگرانی را در مورد منافع و دیدگاه‌های متحدان خود ندارد؛ پس این اتحاد شکسته شده است.

روزنامه «واشنگتن پست» هم نوشت سیاست خارجی ترامپ از هر سو مورد حمله قرار گرفته است. از رهبران اروپایی گرفته تا رقبای دموکرات و حتی متحدان حزبی ترامپ، همگی به منتقد کاخ سفید تبدیل شده اند. رفتارهای متناقض ترامپ در دوسال گذشته موجب انباشت نارضایتی در بیشتر مناطق جهان به ویژه اروپا شده است. همه این موضوع‌ها باعث شد تا صدراعظم آلمان در مونیخ بی سابقه ترین انتقادها را نسبت به سیاست خارجی آمریکا بیان کند. وی حتی عنوان داشت نظم جهانی که ایالات متحده رهبر آن بود اکنون فروپاشیده و تکه تکه شده است.به نوشته این روزنامه، کارشناسان اعتقاد دارند بی‌میلی سال گذشته کشورها برای انتقاد از کاخ سفید، امسال به اعتراضاتی صریح و فریادگونه تبدیل شد؛ حال عصبانیت‌ها پدیدار و روابط نابود شده است.

اما ترامپ درک نمی کند که این تحولات به اقتصاد داخلی و نگاه شهروندان آمریکا ربطی ندارد بلکه به روابط، اعتماد و نوع نگاه مشترک به ارزش‌ها و در نهایت نگرانی‌های جمعی مربوط می شود.آنگلا مرکل حتی صریح و بدون تعارف ضمن تاکید بر اهمیت و ضرورت چندجانبه گرایی عنوان داشت از زمانی که ترامپ به قدرت رسیده به این موضوع مهم بی توجه بود که تلاش برای کسب بُرد برای دوطرف، بهتر از حل مسائل به صورت یکجانبه است.

از طرفی،سفیر اسبق ایران در آلمان با بیان اینکه اینستکس ناجی اقتصاد ما نیست، گفت: اگر گمان کنیم با این سازوکار مشکلات ما حل می‌شود، اشتباه است زیرا عمده مسائل اقتصادی ما ناشی از سوء مدیریت داخلی است.علیرضا شیخ عطار سفیر اسبق ایران در آلمان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، در خصوص سازوکار مالی ارائه شده از سوی اروپا موسوم به «اینستکس» و اینکه آیا این سازوکار می‌تواند تامین کننده منافع ایران باشد یا خیر؟ اظهار داشت: در ابتدا بهتر است این مطلب را تاکید کنیم که اروپا پس از جنگ جهانی دوم خود را مدیون آمریکا می‌داند به این نحو که آنها معتقدند آمریکا آنها را از فاشیسم و نازیسم نجات داده است. وی با بیان اینکه اروپا خاستگاه تمدن غرب است و از آنجا این تمدن و تفکر به دیگر کشورهای آفریقایی و آسیایی منتقل شد، گفت: اروپایی‌ها به طور خاص سه کشور انگلیس، آلمان و فرانسه که فلاسفه و جامعه شناسان آنها پس از دوره رُنسانس، تحول فکری در اروپا ایجاد کردند خود را به درستی مهد تمدن غرب می‌دانند.

بنابراین این طرف دیگر ماجراست که اروپا با این جایگاهی که برای خود تصور دارد، نمی‌تواند بدون قید و شرط خود را تسلیم آمریکا کند و این تضادی را در ارتباط اروپا با آمریکا نسبت به فاکتور اولی که مطرح کردیم، ایجاد می‌کند. شیخ عطار با اشاره به تشکیل اتحادیه اروپا به منظور استقلال سیاسی و دفاعی آنها از آمریکا افزود: هیچگاه تلاش‌های کشورهای اروپایی در استقلال از آمریکا در ابعاد سیاسی و دفاعی ثمربخش نبوده و تنها جایی که آنها توانستند موفقیتی داشته باشند، موضوع برجام بود، آن هم نه در ابتدای برجام، چراکه در آن زمان هم مسیر با آمریکا بودند و پس از خروج آمریکا از برجام راه این دو از یکدیگر در برجام جدا شد.

معاون اسبق وزارت امور خارجه بیان کرد: اهمیت موضوع برجام برای اروپا صرفا به دلیل حفظ استقلال، هویت بخشی به کشورهای اروپایی و همچنین حفظ امنیت آنها است و نه علاقه آنها برای همکاری با ایران. وی ادامه داد: اروپا به لحاظ جغرافیایی با خاورمیانه همسایه است و از هر تحولی در این منطقه دچار تاثیر می شود، بنابراین آنها تمایل به حفظ برجام برای تثبیت وضعیت امنیتی خود دارند و نمی خواهند بحران پناهندگی که به دلیل شرایط نابسامان اخیر منطقه گریبان آنها را گرفت، باردیگر در اروپا تکرار شود. شیخ عطار گفت: به عبارت دیگر اروپا در تضاد استقلال طلبی در برابر آمریکا و مدیون دانستن خود در قبال آن کشور، نسبت به ایران موضعی بینابینی دارد، یعنی هم خواهان حفظ برجام هستند و به همین دلیل به مطالبه آمریکا در جهت خروج از برجام پاسخ منفی می دهند و در عین حال هم می خواهد هزینه تقابل با آمریکا حتی تقابل لفظی با آن کشور را هم نپردازد.

سفیر اسبق ایران در هندوستان در خصوص ساز و کار مالی اعلام شده از جانب اروپا موسوم به «اینستکس» تصریح کرد: ممکن است ما این موضوع را تبلیغاتی بدانیم و بگوییم میان اروپا و آمریکا اختلاف وجود دارد که ما هم از آن استقبال می‌کنیم و می تواند خوب یا بد تلقی شود و نظریات مختلفی در این خصوص وجود داشته باشد، اما باید بدانیم که در این موضوع اختلاف نظر جدی میان اروپا و آمریکا وجود نخواهد داشت. وی ادامه داد: وابستگی‌های عمیق اقتصادی و نظامی میان اروپا و آمریکا منجر به این می‌شود که اروپا نه تنها در قبال ایران بلکه حاضر است روابط اقتصادی خود را با همه کشورهای خاورمیانه تحریم کرده تا مبادا در بازارها و بورس نیویورک مورد تحریم اقتصادی آمریکا قرار بگیرد.

شیخ عطار با بیان اینکه اگر گمان کنیم که با اینستکس مشکلات مالی ما حل می شود، اشتباه است چرا که عمده مشکلات اقتصادی ما ناشی از سوء مدیریت داخلی است و بخش کمی از آن به تحریم‌های خارجی بر می گردد، بیان کرد: کم اعتقادی، عدم اجرای مدیریت جهادی در میان مدیران و شاید نفوذهایی که از خارج از کشور اتفاق افتاده بیشترین سهم را در مشکلات اقتصادی ما دارند.

سفیر اسبق ایران در آلمان گفت: در سازوکار مالی ارائه شده از سوی اروپا تقابل چندانی با تحریم‌ها شاهد نیستیم، اروپایی‌ها خود می گویند این ساز و کار برای معاملات غیر تحریمی آمریکا بنا شده است و موارد دارویی و غذایی و امثال این اقلام را شامل می شود. وی افزود: ما باید متوجه این نکته باشیم که اقتصاد اروپا اقتصاد آزاد است و اگر شرکت‌ها و بخش خصوصی آن، به این نتیجه برسند که از ناحیه همکاری با ایران منافع آنها مورد تهدید واقع می شود قطعاً چنین کاری را انجام نخواهند داد.

شیخ عطار در پایان با اشاره به اینکه سازوکار مالی اعلامی از سوی اروپا ناجی اقتصاد ما نخواهد بود، خاطرنشان کرد: موضوعFATF در واقع بحث فنی است و باید دید که آیا ملاحظات و تحفظ ایران در آن مورد اعتبار و مشروعیت قرار خواهد گرفت یا خیر و اینکه در داخل اجماعی در خصوص تصویب و الحاق ایران به آن ایجاد خواهد شد، اما اینکه برخی بخواهند از این ابزار جهت دخالت در امور داخلی ما استفاده کنند قطعاً مناسب نیست و مورد قبول ما قرار نمی گیرد.

Email this page

نسخه مناسب چاپ