‏ ابهام در انتخاب تبریز به عنوان پایتخت نگارگری جهان اسلام
 

چهره‌ها، نحوه نمایش طبیعت مانند ترسیم تنه پیچیده و گره‌دار درختان و صخره‌های تیز و دشت‌های بریده و ابرهای مواج، مراعات نسبت‌ها، دقت در رسم گیاهان و اعضای بدن جانوران، و تحرک و جنبش بیشتر در نمایش صحنه‌ها به جای آرامش و سکون موجود در نقاشی سنّتی ایرانی همه تداعی‌کننده یک عبارت هستند: مکتب تبریز٫

اگر ارتباطی ضعیف هم با تاریخ و فرهنگ داشته باشید، نام «مکتب تبریز» حتما به گوشتان خورده است. دو دوره مکتب تبریز که در این شهر، در زمان ایلخانان، جلایریان، ترکمانان قراقوینلو و آق‌قوینلو و صفویان شکل گرفت، هر دو از درخشانترین و اثرگذارترین مکاتب نگارگری هستند که بعدها هم ردپای خود را در هنر دیگر نقاط جهان بر جای گذاشتند.

یکی از آثار معروف این دوره شاهنامه شاه طهماسب است که دارای ۲۵۸ تصویر به شیوه مکتب تبریز از آثار سلطان محمد،میرک نقاش, میر سید علی و… است که در دوران ریاست بهزاد و پس از آن در تبریزاجرا شد. کتاب جامع‌التواریخ نیز از دیگر آثار ارزشمند به جا مانده از این دوره و مکتب است.

آثار هنرمندان مکتب تبریز، به صورت مستقیم و غیر مستقیم نگارگری‌های دوران‌های بعدی را تحت تاثیر قرار دادند.

اردیبهشت سال ۹۲، همزمان با کنگره بین المللی هنرهای اسلامی و صنایع دستی در تبریز، که با حضور نمایندگان بیش از ۳۰ کشور جهان برگزار شد، خبری در رسانه‌ها پیچید مبنی بر اینکه « تبریز پایتخت نگارگری جهان اسلام می‌شود».

این خبر البته با تکیه بر بیانیه پایانی کنگره مذکور شکل گرفت که در بخشی از آن آمده بود: با توجه به غنای میراث فرهنگی و معنوی شهر تبریز و نقش بارز این شهر در شکل?گیری و توسعه هنرهای اسلامی و صنایع دستی، بویژه در حوزه نگارگری و با اشاره به وجود آثار و مقبره نگارگر بی بدیل تاریخ هنر اسلامی، کمال الدین بهزاد در این شهر و اهتمام جدی مراکز آموزش عالی تبریز در امر توسعه و آموزش و پژوهش این هنر، شرکت کنندگان کنگره خواستار انتخاب این شهر بعنوان پایتخت نگارگری جهان اسلام بوده و راه اندازی دفتر دایمی نگارگری ایرسیکا را در این شهر خواهانند.

امروز پس از گذشت بیش از یک سال از انتشار این خبر، و در آستانه برگزاری دومین کنگره صنایع دستی در تبریز، نه تنها این شهر به عنوان پایتخت نگارگری جهان اسلام معرفی نشده که به نظر می‌آید اقدام چشمگیری هم برای تحقق آن انجام نگرفته باشد.

***

ترکیه ای‌ها می‌دانند که اصلی‌ترین نقش در شکل گیری نگارگری عثمانی را مکتب تبریز ایفا کرده است. این را مهدی محمد زاده، رئیس دانشکده هنرهای اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز می‌گوید.

این عضو کارگروه هنر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه می‌دهد:‌در نخستین کنگره بین المللی هنرهای اسلامی و صنایع دستی، سعی کردیم بر جایگاه مهم تبریز در نگارگری جهان اسلام تاکید کنیم. به طور غیر مستقیم، در تمامی مبادی ورودی تبریز بیلبوردهای بزرگ طراحی کردیم تحت عنوان شهر کمال‌الدین بهزاد و شهر سلطان محمد نقاش و افراد بزرگ که بنیانگذاران این هنر هستند تا ذهن میهمانان داخلی و خارجی آماده شود.

وی افزود: خوشبختانه اکثر قریب به اتفاق پژوهشگران هنر و تاریخ در مورد جایگاه مکتب تبریز یک اتفاق نظر دارند. از این رو در بیانیه پایانی کنگره، خواستار انتخاب تبریز به عنوان پایتخت نگارگری جهان اسلام شدیم.

محمد زاده درباره روند ثبت تبریز به عنوان پایتخت نگارگری جهان اسلام گفت: این روند ساز و کار اداری دارد؛ استانداری و مسئولان سیاسی باید پیگیر شوند تا نهایتا در اجلاس وزرای امور خارجه کشورهای اسلامی مطرح و مصوب شود. البته نقش ایرسیکا هم در این میان بسیار مهم است.‏

‏***

به نظر می‌رسد کلید این قفل در دستان مدیر کل مرکز تحقیقات تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی (ایرسیکا) است که به عنوان مرکز ثقل فعالیت‌های فرهنگی جهان اسلام، برگزاری این کنگره‌ها را هم بر عهده دارد.

مرکز تحقیقات تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی (ایرسیکا)، در فضای با شکوه کاخ «ییلدیز» در استانبول واقع است و بیش از ۲۵ سال از فعالیت‌های گسترده آن در زمینه تاریخ، فرهنگ و هنر جهان اسلام می‌گذرد و به گفته مدیر کل آن، هر سال به همت این مرکز، در یکی از کشورهای عضو فعالیتی در قالب فستیوال، کنگره، سمپوزیوم، نمایشگاه و… انجام می‌گیرد.«خالد اِرِن»، مدیر کل ایرسیکا در گفت و گوی اختصاصی با خبرنگار اطلاعات، با اشاره به وجود هنرهای دستی غنی در ایران، یادآور شد: ما کنگره‌های زیادی در ایران برگزار کرده‌ایم. در شهرهای اصفهان، تهران و تبریز و با نهادهای آکادمیک ایران هم از دیرباز در ارتباط هستیم.

به گفته وی ایران از نظر هنرهای دستی یکی از غنی‌ترین و پیش رو‌ترین کشورهای جهان اسلام است. از معرق چوب گرفته تا هنر فرش و سرامیک و…. وقتی نامی از ایران می‌رود نخستین چیزی که به ذهن خطور می‌کند،هنر است.

او درباره انتخاب تبریز به عنوان پایتخت نگارگری جهان اسلام گفت: عبارت «پایتخت نگارگری» واژه مهمی است و نمی‌توان به همین راحتی جایی را به عنوان پایتخت نگارگری معرفی کرد.شاید لازم باشد مسابقه نگارگری بین مناطقی مانند تبریز، باکو، تاشکند و…که سابقه‌ای در این زمینه دارند برگزار شود و بعد از آن در این مورد تصمیم‌گیری کرد.

وقتی در زمینه تاثیر وجود فاکتورهایی مانند مکتب تبریز یا وجود مقبره کمال الدین بهزاد در تبریز می‌پرسم، پاسخ می‌دهد: البته همه این فاکتورها مهم هستند و در کنار تاریخ گذشته مراکز نگارگری، فعالیت‌های معاصر را هم نمی‌توان نادیده گرفت.

خالدارن با اشاره به این که هنوز تصمیمی در زمینه زمان و نحوه برگزاری این مسابقه گرفته نشده است، یادآور شد: نتایج نخستین کنگره بین المللی هنرهای اسلامی و صنایع دستی را در کنگره بعدی خواهیم دید.اما ما با استادان دانشگاه تبریز در ارتباط هستیم و میزان علاقه و توجه آنها را قبل از آمدن به تبریز هم مشاهده کرده ایم. و در رابطه با غنای هنرهای دستی تبریز هیچ شکی نداریم.

وی در ادامه با اشاره به نشست پارسال وزرای گردشگری جهان اسلام در گامبیا، افزود: آنان از ایرسیکا خواستند که فستیوال‌های بین المللی هنرهای دستی با جایزه ۱۰۰ هزار دلاری برگزار کند و البته هنوز در مورد محل برگزاری آن در حال رایزنی با کشورهایی هستیم که اعلام آمادگی کرده‌اند.

او درباره احتمال برگزاری این فستیوال در ایران گفت: هنوز درخواستی از ایران نداشتیم. اما اگر ایران هم اعلام آمادگی کند، درخواستش بررسی می‌شود.

دکتر «نزیه معروف»، رئیس برنامه توسعه صنایع دستی ایرسیکا نیز درباره جایگاه هنر ایران بین دیگر کشورهای اسلامی گفت: ما همیشه در کنگره‌ها و فستیوال‌ها ایران را به عنوان یک الگو نشان می‌دهیم. امروزه کشورهای اسلامی باید بر روی هنرهای دستی خود متمرکز شوند. برخی از این کشورها در این زمینه موفق بوده‌اند و نتایج خوبی هم گرفته‌اند. ایران، ترکیه، تونس، ازبکستان، ترکمنستان از جمله این کشورها هستند.

به گفته وی ایران در سال ۲۰۰۵ چیزی حدود ۲ بیلیارد دلار از تولید فرش درآمد کسب کرد و این رقم بسیار مهمی است. چه از نظر فرهنگ و چه از نظر هنر، غنای این کشور مثال زدنی است. ایران حوزه صنایع دستی را به خوبی به کار گرفته و امروزه هزاران خانوار ایرانی در این حوزه فعالیت می‌کنند.

رئیس برنامه توسعه صنایع دستی ایرسیکا با اشاره به نقش پررنگ ایران در تمام فستیوالهای صنایع دستی، افزود: در فستیوال مسقط هنرمندان زیادی از ایران حضور داشتند و جوایز بسیار ارزنده‌ای را نیز از آن خود کردند.وی گفت: کارهای هنرمندان ایرانی عالی است. می‌توانید انتخاب زیبایی از رنگ را در کارهای آنها ببینید و ویژگی هنر را حس کنید و این فقط به خاطر هنر نیست. هنرمند تمام عشقش را در اثر هنری عرضه می‌کند. ‏

از او درباره تفاوت کنگره دوم که بزودی برگزار خواهد شد با کنگره نخست می‌پرسم. می‌گوید: این‌بار بخش مسابقه هم خواهیم داشت. و در هر یک از ۱۰ حوزه صنایع دستی، ۳ جایزه اهدا می‌شود.ئیس برنامه توسعه صنایع دستی ایرسیکا مجموع جوایز پیش‌بینی شده برای بخش مسابقه کنگره دوم هنرهای اسلامی را ۶۰ هزار دلار اعلام کرد. ‏

قدر مسلم، جایگاه هنری و فرهنگی ایران بین کشورهای جهان اسلام به زعم خود مسئولان ایرسیکا، مثال زدنی است. این را می‌توان حتی از وجود بیش از صدها جلد کتاب در زمینه ایران، در کتابخانه ۸۰هزار جلدی این مرکز دید.

ظاهراً کلید انتخاب شهر تبریز به عنوان پایتخت نگارگری جهان اسلام، در میان هیجان زدگی مسئولان و برنامه‌ریزی‌های نه چندان خردمندانه، لا به لای تاریخ جا مانده است. ‏اکنون با گذشت بیش از یک‌سال از برگزاری نخستین کنگره بین‌المللی هنرهای اسلامی و صنایع دستی، و در آستانه دومین کنگره، چشم‌ها به نتایج این دو کنگره دوخته شده است تا شاهد رسیدن تبریز به جایگاه واقعی‌اش به عنوان میراث دار نگارگری جهان اسلام باشیم.‏

گزارش: سیده‌ پری‌ناز سهرابی ‏

Email this page

نسخه مناسب چاپ