بیوشیمی بالینی به عنوان یکی از رشتههای علوم پایه نقش مهمی در پزشکی امروز بازی میکند بهطوری که توجه نداشتن به آن ضربات سنگینی بر مباحث آزمایشگاهی و پزشکی وارد میکند .
تحقیقات در حوزه بیوشیمی بالینی میتواند راهگشای خوبی برای پیشرفت در رشتههای دیگر باشد و در نتیجه آن کاربرد تحقیقات را به صورت ملموس مشاهده کرد. با این حال همان گونه که رشتههای دیگر نیز با چالشهای تحقیقاتی همچون اولویت یافتن ارایه مقاله و نبود بودجه پژوهشی در حوزه خود درگیرند، این رشته نیز از این مشکلات مبری نیست.
به گزارش ایسنا ، بیوشیمی بالینی با اینکه نقش مهمی در علم روز دارد اما نیازهای آن در بسیاری مواقع دیده نشده است. عدم تأمین بودجه لازم برای پژوهش محققانش یا نبود حمایت کافی برای فارغالتحصیلان موجب شده، کم نباشند دانشآموختگان و دانشجویانی که ایران را ترک کردهاند. علاوه بر این مدیریت و نگاههای نادرست به پژوهش که در همه رشتهها مرسوم است و دامنگیر این رشته نیز شده به مشکلات آن افزوده است.
در این باره مصاحبهای با دکتر مجتبی پنجه پور، مدیر گروه بیوشیمی بالینی دانشگاه علوم پزشکی دانشگاه اصفهان انجام دادیم تا مشکلات آموزشی و پژوهشی این رشته را از زبان او بشنویم.
** در مورد حوزه فعالیت گروه بیوشیمی بالینی توضیح دهید؟
بیوشیمی علمی است که ماهیت مولکولی موجودات زنده را بررسی کرده و به مطالعه مولکولهای داخل سلول و بدن جانداران و نقش مهم آنها در حیات موجودات و ارتباط و تعامل آنها با یکدیگر میپردازد. هدف از تأسیس این رشته در دانشگاههای داخل کشور تربیت و آموزش متخصصانی است که بتوانند در امر آموزش، تحقیقات و کاربردهای بالینی- آزمایشگاهی این شاخه علمی ایفای وظیفه کنند.
رشته بیوشیمی بنیادیترین علم پایه برای رشتههای علوم پزشکی و زیستشناسی محسوب میشود و اهمیت این رشته به حدی است که در کوریکولوم آموزشی تمامی رشتههای وابسته به علوم پزشکی مانند پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، علوم آزمایشگاهی، تغذیه و پرستاری دروس تئوری و عملی بیوشیمی گنجانده شده است. بیوشیمی دارای چند زیرشاخه است ازجمله بیوشیمی پزشکی که مرتبط با بیماریهای انسان بوده و بیوشیمی بالینی که به بررسی تغییرات فاکتورهای بیوشیمیایی و اندازهگیری آزمایشگاهی آنها در بیماریها میپردازد.
* اهداف و اهمیت حوزه بیوشیمی بالینی چیست؟
بیماریهای انسانی ریشه بیوشیمیایی دارند. بیماریها به دلیل تغییرات بیوشیمیایی به وجود میآیند. به عنوان نمونه در بیماریهای شایعی مثل قند (دیابت)، فشارخون، بیماریهای سیستم عصبی ( از قبیل آلزایمر، پارکینسون)، قلبی و عروقی، سرطانها، بیماریهای مادرزادی، بیماریهای دام و طیور و حتی بیماریهای عفونی تا علت بیوشیمیایی در سطح سلول و مولکول مشخص نشود نمیتوان بیماری را درمان کرد.
از طرف دیگر بیماریهای مرتبط با کمبود مواد معدنی و ویتامینها و اختلالات هورمونی نیز علتهای بیوشیمیایی دارند. حتی در مراحل طراحی داروها و اثربخش بودن آنها نیز اهداف بیوشیمیایی خاصی مد نظر قرار میگیرد. بنابراین در بیوشیمی بالینی هدف اصلی تمرکز بر پیدا کردن راههای تشخیص آزمایشگاهی ترکیبات بیوشیمیایی و کمک به روند درمان است. با استفاده از نمونههای به دست آمده از بدن و اندازهگیری مارکرهای بیوشیمیایی در آزمایشگاههای تشخیص طبی و تحقیقاتی میتوان تغییرات اساسی که باعث بیماری شده است را نشان داد. دانشجویان فارغالتحصیل مقطع دکترای بیوشیمی بالینی، رکن اصلی آزمایشگاههای تشخیص طبی هستند و به عنوان یک متخصص حرفهای آزمایشگاهی به تمرکز بر پیدا کردن و اجرای تستهای تشخیصی آزمایشگاهی و به دنبال آن ارایه جوابهای دارای صحت و دقت کافی به مراجعهکنندگان است.
بدون اطلاع از نتایج صحیح این تستها، پزشک قادر به تشخیص قطعی بیماری و علت آن نبوده و بنابراین روند درمان نیز به درستی انجام نخواهد گرفت. به عنوان مثال اگر میزان گلوکز (قند خون) فرد ناشتا کمتر از ۱۰۰ میلیگرم در دسی لیتر باشد، این میزان برای یک فرد بالغ، طبیعی است. اما اگر این میزان بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلیگرم بر دسی لیتر باشد، پره دیابتیک (پیش دیابت) است و اگر بیشتر از ۱۲۵ میلیگرم بر دسی لیتر باشد، احتمالاً دارای بیماری دیابت است (البته تشخیص قطعی نیازمند انجام تستهای تأییدی دیگری است). پس دستور پزشک برای بیماران پیش دیابتی با دیابتیک متفاوت است. به این صورت که پزشک برای افراد پره دیابتیک معمولاً رژیم غذایی خاص و ورزش را توصیه میکند ولی برای بیمار دیابتیک مداخلات دارویی نیز صورت میگیرد.
* چگونه میتوان تحقیقات بیوشیمی بالینی را کاربردی کرد؟
در حوزه بیوشیمی بالینی باید دو زمینه تحقیقات بنیادین و بالینی را تفکیک کرد. به این صورت که پژوهشها در بیوشیمی بالینی با هدف کمک به تشخیص بیماری، طراحی و اجرای تستهای آزمایشگاهی و تأیید روند پیشرفت درمان انجام میشود. تحقیقات بنیادین ابتدا در آزمایشگاههای تحقیقاتی و محیطهای پژوهشی انجام و پس از موفقیت به تدریج توسعه پیدا میکند. سپس بر روی جمعیتهای بیشتری انجام میشود و اگر در مراحل بعدی ارتباط فاکتور مورد سنجش با وضعیت بالینی بیماران تأیید شود، در آزمایشگاههای بالینی تشخیص طبی به شکل تست استاندارد در میآید تا پزشک بتواند با استناد به آن وضعیت بیماری فرد را تشخیص دهد. بنابراین در حوزه پزشکی تحقیقات بنیادین و تحقیقات بالینی مانند یک رشته متصل است، بین این دو زمینه پژوهشی فاصله وجود دارد اما وابستگی آنها به یکدیگر قطعی است.در برخی موارد تحقیقات پایه و بنیادین بر روی نمونههای تهیه شده از بیماران انجام میشود. به عنوان نمونه در گروه بیوشیمی بالینی طرحهای پژوهشی داریم که هدف آن یافتن تومور مارکرهایی در مورد سرطان پستان است که با همکاری پزشکان و متخصصان آنکولوژی انجام میشود. پزشکان با بررسی بیماران، نمونههای مربوطه را در اختیار همکاران ما در گروه بیوشیمی بالینی قرار میدهند و گروه نیز تحقیقات بنیادین را در آزمایشگاههای خود انجام میدهد. اینگونه طرحهای تحقیقاتی حجم بالایی از پژوهشهای دانشگاه علوم پزشکی را تشکیل میدهد که البته همانطور که ذکر شد راه طولانی تا کاربردی و بالینی شدن نتایج و ورود به تستهای رایج آزمایشگاه تشخیصی دارد.
* نقش ارتباط علمی با کشورهای خارجی در بیوشیمی بالینی چیست؟
ماهیت علم در ارتباط با مجامع علمی جهان است و آن چیزی که سبب ارتقای علم میشود، ارتباط علمی است. بنابراین محیط علمی بسته که با جهان ارتباط ندارد، نتایج علمی مطلوبی نخواهد داشت و به تدریج رشد و شکوفایی علمی خود را از دست میدهد. لذا برقراری این ارتباط ضرورتی اجتنابناپذیر است. در دوران تحریم رشد اعزام دانشجو به خارج افت بسیار شدیدی داشت. از آنجا که سیاست اعزام دانشجو در اختیار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و برای دانشگاهها لازمالاجراست، به طور کلی گروههای آموزشی نیز راسا دخالتی در اعزام دانشجو ندارند. به نظر میرسد که یکی از مهمترین عوامل محدودکننده در اعزام دانشجویان دکتری به دورههای تکمیلی کاهش بودجهها است که البته این کمبود بودجه در امر تحقیقات نیز وجود دارد. جامعه دانشگاهی امیدوار است که پس از موفقیت دولت در به ثمر نشاندن برجام که یکی از مهمترین دستاوردهای رئیسجمهور است و در آینده آثار خود را به تدریج نشان میدهد، شرایط اعزام دانشجویان دوره دکتری به فرصتهای مطالعاتی تسهیلیافته و همچنین زمینه تعاملات بیشتر دانشگاههای داخل و خارج کشور فراهم و تبادل دانشجو و استاد نیز بیشتر شود.
* چالشهای موجود اعم از مدیریتی و تحقیقاتی در حوزه بیوشیمی بالینی چیست؟
اگر روند تحقیقات شکل استاندارد داشته باشد، حوزه بیوشیمی بالینی هم منتفع میشود. تحقیقات در حوزه بیوشیمی بالینی هزینه بالایی دارد و تهیه مواد بیوشیمایی از خارج بسیار گران تمام میشود. به عنوان نمونه دانشگاه علوم پزشکی حدود چهار میلیون تومان بودجه برای یک تز کارشناسی ارشد رشته بیوشیمی بالینی اختصاص میدهد اما این بودجه فقط میتواند صرف خرید یک یا دو کیت تحقیقاتی شود. بنابراین تهیه یک مقاله با حداقل استانداردهای لازم بینالمللی برای یک تز کارشناسی ارشد و با توجه به انتظارات دانشگاه، نیازمند بودجهای حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان است. از طرف دیگر توسعه تجهیزات پژوهشی گروه نیز عامل بسیار مهمی است. همانطور که اشاره شد بودجههای طرحهای پژوهشی فقط به مواد مصرفی اختصاص مییابد، ولی بدون به روز کردن تجهیزات و دستگاههای پژوهشی و تحقیقاتی مدرن، امکان انجام طرحهای پژوهشی نیز با مشکل مواجه میشود. در اکثر موارد دانشجویان مجبورند برای تجهیزات مورد نیاز خود به دانشکدهها یا دانشگاهها یا مراکز تحقیقاتی برون دانشگاهی مراجعه کنند که خود این مسئله باعث عدم رشد و پیشرفت گروه شده و به تدریج توان پژوهشی گروه را تضعیف میکند. موارد متعددی داریم که درخواستهای خرید تجهیزات به دلیل هزینههای بالایی که دارد مورد اجابت قرار نمیگیرد. البته معاونت پژوهشی دانشگاه نیز با عدم تأمین هزینههای تجهیزات و دستگاهها، صرفاً هزینههای مواد مصرفی طرحهای پژوهشی را با شرایطی که گفته شد، پشتیبانی میکند.
* در حوزه بیماریهایی مانند سرطان در جهان تحقیقات جدید انجام شده است، آیا در ایران نیز تحقیقات جدید انجام شده است؟
حدود یکسوم از تحقیقات پزشکی جهان بر روی بیماری سرطان است. آمارها نشان میدهد که پس از بیماریهای قلبی و عروقی، سرطان رتبه دوم را در میان بیماریها دارد؛ بنابراین سرطان علاوه بر اینکه یک بیماری است به عنوان زمینه پژوهشی در دانشگاههای جهان مطرح است و متخصصان بسیاری با تحقیق بر سرطان تربیت و فارغالتحصیل میشوند. اگر هزینه درمان بیماری سرطان را نیز در نظر بگیریم که پرخرجترین بیماری را شامل میشود به اهمیت و جایگاه این بیماری هم از نظر درد و رنج ناشی از آن برای فرد بیمار و هم از نظر تأثیرات آن بر افراد خانواده و تأثیرات اقتصادی پی میبریم. لذا ضرورت پیشگیری و مقابله با آن به حدی است که پیشبینی میشود در آینده نهچندان دور رتبه اول بیماریهای انسانی را به خود اختصاص دهد.
گروه بیوشیمی بالینی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز بر روی مقوله سرطان تحقیقات و پژوهشهایی انجام میدهد که به عنوان حلقهای از زنجیره مکمل تحقیقات بینالمللی است. به عنوان مثال این گروه بر روی سرطانهای پستان و پروستات که دو نوع از سرطانهای شایع در ایران هستند، پژوهشهایی انجام داده و نتایج آن نیز مورد توجه مجامع علمی بینالمللی قرارگرفته است. تحقیقات در علوم پایه پزشکی حد و مرز ندارد، اما راه بسیاری تا رسیدن به اهداف نهایی و کاربردهای بالینی وجود دارد. تحقیقات پیرامون بیماری سرطان سینه در ایران مقولهای جدید و هزینهبر است و با توجه به اینکه آمار این بیماری در کشور رو به افزایش است و در آینده یکی از معضلات حیطه سلامت مردم بیماری سرطان است، باید بودجههای پژوهشی بیشتری به این مهم اختصاص یابد تا بتوان طول عمر مبتلایان را افزایش داد. در حال حاضر حوزه بیماریهای غیر واگیر وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی اولویتهای تحقیقاتی سرطان را مشخص کرده است، اما مشکل مهم این حوزه نبود آمار دقیق از تعداد مبتلایان به بیماری سرطان در کشور است. وزارت بهداشت تلاش میکند تا آمار این بیماران ثبت شود و با یک برآورد دقیقتر به مقابله با این بیماری بپردازد.
* بیوشیمی بالینی نیاز به چه اقداماتی برای پیشرفت در زمینه آموزش و پژوهش دارد؟
گروه بیوشیمی بالینی با توجه به امکانات محدود آموزشی و پژوهشی سعی در تربیت فارغالتحصیلانی کارآمد دارد. من به عنوان عضو کوچکی از جامعه علمی بیوشیمی کشور از مسئولان تقاضا دارم تا به توان علمی و پژوهشی اساتید دانشگاههای کشور که اکثراً محصول تربیت در داخل خود کشور هستند، ایمان و باور عملی داشته باشند . این آفتی بزرگ برای سیستم است که علم و پژوهش جنبه تبلیغاتی پیدا کند. اگرچه دستاوردهای محققان ایرانی خارج از کشور نیز میتواند از بعد تبلیغاتی باعث سربلندی نام ایران شود ولی این واقعیت را نیز نباید از نظر دور داشت که این اساتید داخل کشور و دانشجویان تحصیلات تکمیلی داخلی هستند که علیرغم همه کمبودها، سختیها و مشکلات حیطه پژوهش با افزایش تولیدات علمی جایگاه علمی ایران را ارتقا بخشیدند. کسانی که محیطهای علمی و پژوهشی دانشگاههای اروپا، آمریکا و کانادا را دیده باشند، میدانند که محققان داخلی در چه شرایط سختی و صد البته غیرقابل قیاس با محققان خارجی کار میکنند.
این نکته را نباید فراموش کرد که موفقیت محققان ایرانی خارج از کشور مدیون سازماندهی و نظم و کار گروهی منضبط است که این افراد فقط به عنوان عضو کوچکی در آن فعالیت دارند و صد البته افتخار موفقیت آنها نیز متعلق به همان کشور و دانشگاه و آن گروه است. ما انتظار داریم که از نخبگان داخل کشور که به مشکلات و معضلات حیطه سلامت اشراف دارند در مسئولیتهای آموزشی و پژوهشی بر اساس شایستگیها و توانمندیهایشان استفاده شود. نخبگان علمی با تکیه بر دید و نقد علمی که حاصل سالها تجربه آموزشی و پژوهشی است، ابتدا معضلات و مشکلات را مشخص و سپس با روش علمی سعی در برطرف کردن آن میکنند. کم نیستند همکارانی که به علت مشکلات طرح شده جلای وطن کردهاند یا به دنبال آن هستند. در حوزه آموزش و پژوهش باید بازنگری جدی در کارایی روشهای مقطعی فعلی مبتنی بر سیاستهای تنبیهی-تشویقی بشود. در یکی از مقالات اخیر ایسنا به موضوع مهمی اشاره شده بود که علاوه بر دانشجویان تحصیلات تکمیلی، اساتید دانشگاهها نیز مشتری خرید پایاننامه و مقاله از مؤسساتی که بدون هیچ برخورد قانونی به این کار مبادرت میکنند، شدهاند. قطعاً مسئولان آموزش عالی کشور اشراف کامل به معضلات این حیطه داشته و اجازه نخواهند داد که آموزش و پژوهش در دانشگاه به نمره و مقاله تقلیل و تنزل یابد و صرفاً با اعطای مدرکی فارغالتحصیلی به جمع بیکاران اضافه شود.
گفتوگو از: گلشید مدنی پژوهشگران بیوشیمی در راه سنگلاخی