در حاشیه مطرح شدن زنگ کتابخوانی در مدارس سراسر کشور
زنگ‌ها برای کتابخوانی به صدا درمی‌آید
 

تعلیم و تربیت دانش‌آموزان، از اهمیت بسزایی برخوردار است و سرمایه‌گذاری معنوی ارزشمندی در هر کشور، محسوب می‌شود که در این میان یکی از موضوع‌هایی که در گذشته چندان مورد توجه قرار نگرفته و به نوعی در مورد آن غفلت شده، ترویج کتابخوانی در مدارس کشور است که انتظار می‌رود در دولت تدبیر و امید، مورد توجه قرار بگیرد. به عبارت دیگر با توجه به این که کتاب مهمترین ابزار آموزش و به نوعی ستون آن به شمار می‌آید، باید امکانات ایجاد و توسعه فرهنگ کتابخوانی در مدارس، از سوی برنامه‌ریزان آموزش و پرورش فراهم شود.

بر کسی پوشیده نیست که عادت دادن دانش‌آموزان به کتابخوانی، باعث پیشرفت تحصیلی، رشد علمی و افزایش دانش آنان می‌شود و زمینه پویایی فکری دانش‌آموزان را نیز فراهم می‌کند و حتی موجب تقویت و بهبود روابط اجتماعی، افزایش تعامل شهروندان جوان با محیط زیست و افزایش بهره‌وری در کشور می‌شود.

همچنین یکی از عوامل تقویت روابط دوستانه و محبت‌آمیز اولیا با فرزندانشان، عادت به مطالعه است که باعث ایجاد فضای امن‌تر برای خانواده‌ها می‌شود و شخصیت آنها را شکوفا می‌کند. کتاب خواندن همچنین می‌تواند تقویت اعتماد به نفس فرزند آن را به همراه آورد و آنان را در برخورد با مشکلات زندگی، یاری رساند.

توسعه کتابخانه‌های مدارس ابتدایی

مهدی علی اکبرزاده ـ مدیرکل فرهنگی هنری، اردوگاه و فضاهای پرورشی وزارت آموزش و پرورش در پاسخ به این پرسش گزارشگر روزنامه اطلاعات که آیا در نظر گرفتن زنگ کتابخوانی در مدارس امکان‌پذیر است یا خیر، می‌گوید: آنچه که رئیس محترم جمهوری در این رابطه مطالبه کرده‌اند، در نظر گرفتن ساعاتی در مدارس در طول هفته یا ماه برای کتابخوانی است تا دانش‌آموزان با مطالعه آشنا شوند و با کتاب انس بگیرند و این در حالی است که موضوع کتاب و کتابخوانی یکی از مهمترین فعالیت‌های مدارس کشور طی سال‌های اخیر بوده و در این رابطه طی چند سال اخیر با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز فعالیت‌هایی آغاز شده است.

به گفته مهدی علی اکبرزاده، توسعه و تجهیز کتابخانه‌ها کلاس‌های مدارس ابتدایی در جهت تفاهمنامه‌ای با وزارت ارشاد آغاز و در ۳ سال گذشته طی ۳ مرحله کتاب به مدارس ابتدایی کشور ارسال شده است.

در مرحله اول این طرح، مدارس ابتدایی مناطق کم برخوردار و مرزی مدنظر قرار گرفتند و با اعتباری بالغ بر ۵ر۲ میلیارد تومان، کتابخانه‌های این مدارس تجهیز شدند تا دانش‌آموزان در داخل کلاس‌هایشان ـ کتابخانه‌های کوچک داشته باشند. بنابراین برنامه‌ریزی‌ برای ترویج کتابخوانی در مدارس کشور انجام شده است و آن‌ها در حال تجهیز کتابخانه‌هایشان هستند.

افزایش سرانه کتاب در مدارس

اکبرزاده همچنین یادآور می‌شود برای ترویج کتابخوانی طی سال‌های اخیر نمایشگاه‌هایی تحت عنوان«۵۰ هزار نمایشگاه در ۵۰ هزار مدرسه »دایر کرده‌ایم که آبان ماه هر سال دایر می‌شود و دانش‌آموزان با سلیقه خودشان کتاب می‌خرند. این اقدام فعالیت‌های فرهنگی حساب می‌شود و به واسطه آن، دانش‌آموزان بیشتر درگیر خرید و مطالعه کتاب می‌شوند. ضمن آن که کتاب در نمایشگاه‌های مزبور با تخفیف قیمت در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد. در سایه چنین اقداماتی طی سال‌های اخیر، سرانه کتاب در مدارس افزایش یافته است، به گونه‌ای که رقم آن از ۴ جلد در سال‌ ۱۳۹۱ به ۶ جلد در سال ۱۳۹۲ و ۸ر۸ جلد در سال ۱۳۹۳ افزایش یافته و در نهایت سرانه کتاب در سال تحصیلی ۹۵ـ۹۴ به ۰۷ر۹ درصد رسیده است.

کتابیار به جای کتابدار

مدیرکل فرهنگی هنری، اردوگاه و فضاهای پرورشی وزارت آموزش و پرورش این نکته را نیز خاطرنشان می‌کند: متاسفانه چند سال پیش پست «کتابدار» از مدارس کشور حذف شد و اکنون همکاری تحت عنوان کتابدار فعالیت ندارد که ضایعه‌ای بزرگ برای مدارس به شمار می‌آید. «کتابدار» کسی بود که فعالیت‌های گوناگونی از جمله معرفی کتاب به دانش‌آموزان و طبقه‌بندی کتاب‌ها را انجام می‌داد، اما فعلاً مجبور شده‌ایم از خود دانش‌آموزان برای این کار تحت عنوان «کتابیار» استفاده کنیم و در حال حاضر در مدارس کشور حدود ۱۲۱ هزار کتابیار داریم.

وی در پاسخ به این که ترویج کتابخوانی در جامعه دانش‌آموزی کشور چه دستاوردهایی می‌تواند داشته باشد، یادآور می‌شود: دانش‌آموزان با توجه به فضای آموزشی که با فضای درسی ارتباط پیدا می‌کنند، تربیت می‌شوند، از اینرو اگر مدارس کتابخانه نداشته باشند آنان کمتر می‌توانند با کتاب‌های غیردرسی آشنا شوند. وجود کتابخانه باعث می‌شود دانش‌اموزان زمانی از برنامه زندگی خود را به مطالعه و کتابخوانی اختصاص دهند. از سوی دیگر، وقتی اولیا کتابخانه مدرسه را تجهیز می‌کنند، نشان می‌دهد که کتابخانه برای بزرگترها خیلی اهمیت دارد و در سایه آن، دانش‌آموزان نیز به استفاده از کتابخانه تشویق می‌شود و حتی برای کتابخانه‌های مدرسه‌هایشان، کتاب می‌آورند و به این ترتیب کتاب در فرآیند زندگی دانش‌آموزان قرار می‌گیرد.

دریچه‌ای به جهان شگفت‌انگیز

یکی از شاخص‌های توسعه یافتگی جوامع، نرخ سرانه دستیابی به منابع اطلاعاتی و مطالعاتی افراد آن جامعه است. به گونه‌ای که جهان امروز را جهان اطلاعات می‌خوانند و از آن به جامعه شبکه‌ای نیز یاد می‌کنند. جامعه شبکه‌ای موجب از میان رفتن فاصله‌های مکانی و زمانی شده است و ویژگی‌ بارز آن نیز استفاده از اطلاعات و دستیابی به آنهاست. در قرن حاضر، با وجود گسترش رسانه‌های جمعی و بهره‌گیری از رایانه و اینترنت، کتابخوانی هنوز اهمیت خود را نه فقط از دست نداده است، بلکه شاهد افزایش شمارگان کتاب‌های چاپ شده در سطح جهان هستیم.

کتاب، دریچه‌ای به سوی جهان شگفت‌انگیز علم و معرفت و مطالعه، راهی بسیار ساده و عملی برای پرورش استعدادهای خداداد انسان است و آموزش علوم و فنون، او را در مسیر رشد و تکامل راهنمایی کند.

باید توجه داشت که تبدیل علاقه به کتاب خواندن به عادت، باید از دوران کودکی انسان شروع شود. یکی از عوامل ‌برانگیزاننده در امر مطالعه، احساس کنجکاوی است. اگر مطالعه برای انسان به صورت وظیفه جلوه‌گر شود، رغبت به مطالعه کاهش می‌یابد. در حالی که با برانگیختن احساس کنجکاوی، چه بسا شخص با حوصله فراوان، آن را پیگیری کند و به مطالعه اهمیت دهد. عوامل گوناگونی در کتاب و کتابخوانی و توسعه فرهنگ و مطالعه، در میان کودکان و نوجوانان دخیل است. برای این که بتوان راهکارهای عملی توسعه کتابخوانی در میان کودکان و نوجوانان را شناخت و به کار برد، بایستی عوامل تأثیرگذار بر کتابخوانی و نقش هر کدام در این مقوله را شناخت و زوایایش را روشن کرد.

ثریاکریمی ـ نویسنده کتاب‌های کودک و بزرگسال به گزارشگر روزنامه اطلاعات می‌گوید: «تعیین زنگ کتابخوانی» در مدارس، طرح بسیار خوبی است که نه فقط دانش‌آموزان که تمامی اقشار جامعه از آن، فایده خواهند برد. با پیاده شدن چنین طرحی، دانش‌آموزان با مطالب غیر درسی نیز آشنا می‌شوند و دنیا را محدود به مطالب علمی و آموزشی نمی‌بینند و در نتیجه گستره دید و بینش آنان بازتر از قبل می‌شود و طبیعتا بالا رفتن بینش دانش‌آموزان در مدارس، تأثیر مثبتی در کل اجتماع خواهد داشت.

کریمی می‌افزاید: با این طرح و ایده مناسب فرهنگی، بسیار موافق هستم و امیدوارم مقدمات اجرای آن هرچه سریع‌تر فراهم شود. در بررسی محتوای کتاب‌ها هم باید تمام سلیقه‌ها منظور شود و محتوای تاریخی، علمی، اجتماعی، فلسفی، تربیتی و در کل تمامی موضوع‌ها، باید مورد توجه قرار گیرد.

کریمی همچنین می‌گوید: برای دانش‌آموزان،‌ مطالعه ادبیات ایران و جهان، شناخت نویسندگان بزرگ دنیا و کشورمان و آشنایی با زندگی‌نامه بزرگان ادب ایران و جهان، می‌تواند بسیار ثمربخش باشد و جهان‌بینی و نگرش دانش‌آموزان را نسب به محیط اطرافشان، بالا ببرد. کتاب‌های روان‌شناسی و تربیتی نیز از این قاعده مستثنی نیست و مطالعه این‌گونه کتاب هم ضرورت دارد.

به گفته این نویسنده، زمان مناسب برای «زنگ کتاب‌خوانی»‌بهتر است ۲ تا ۳ روز در هفته و به گونه‌ای باشد که دانش‌آموز بتواند به شناخت خوبی در زمینه کتاب و کتابخوانی برسد. زنگ کتابخوانی همچنین می‌تواند باعث بهبود روحیه دانش‌آموزان شود، چرا که اگر آزادی در انتخاب کتاب مورد علاقه به آنها داده شود، چه بسا موضوع‌هایی را برگزینند که در آن‌ها، راهکارهایی برای حل مشکلات‌شان وجود داشته باشد،‌ به همین دلیل‌ بهتر است کتاب‌هایی از تمامی طیف‌ها در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد تا با دست‌باز، انتخاب درستی داشته باشند.

ضعف نظام آموزشی

به گفته کارشناسان، زیربنای توسعه کشورمان نه نفت است و نه سایر زیرساخت‌ها، توسعه قبل از هرچیز، یک فرهنگ است و در هم تنیدگی فرهنگ و تربیت موضوعی است تجربه شده و آشکار و برای ساخت هویتی توسعه‌مدار هم به اصلاح و ترمیم زیرساخت‌های تربیتی کشور نیاز است، حال آن‌که متأسفانه نظام آموزشی کشور دانش‌آموختگانی را راهی جامعه می‌کند که از امور اجتماعی و شهروندی،‌ به خوبی آگاه نیستند.

ثریا کریمی در این ارتباط یادآور می‌شود: متأسفانه بر اثر ضعف نظام آموزشی و ضعف مطالعات جانبی آن، دانش‌آموزان نسل‌های گذشته که والدین فعلی به شمار می‌روند، درباره مسائل اجتماعی و اقتصادی اطلاعات کافی ندارند و هرآنچه را که در خانواده آموخته‌اند، در جامعه به منصه ظهور می‌گذارند. در چنین شرایطی است که می‌بینیم متأسفانه در پایین‌ترین رتبه‌های بهره‌وری، زیست محیطی، فرهنگی، کتابخوانی و رانندگی قرار داریم.

نظام آموزشی کشور به جای اینکه دانش‌آموزان را با مباحثی مانند افزایش بهره‌وری، مراقبت از محیط زیست

و آداب، معاشرت صحیح در اجتماع آشنا کند، بیشتر تاریخ را مورد کنکاش و انتقاد قرار داده است و از اینرو یک نوع بدبینی نسبت به حکومت‌های گذشته کشورمان در اذهان شکل گرفته و این در حالی است که درصد چشمگیری از دانش‌آموزان دیروز و والدین امروز بر اثر همان نظام آموزشی معیوب، هنوز نمی‌دانند که جای زباله در خیابان و محیط اطرافمان نیست، محیط زیست مانند خانه خودمان است و باید نسبت به حفظ آن حساس باشیم و مصرف بی‌رویه منابع کشور از جمله آب و برق، آسیب رساندن به خودمان و فرزندان‌مان است. همچنین بر اثر نبود آموزش‌های لازم، ایران به تنهایی معادل کل اتحادیه اروپا مصرف گاز دارد،‌سرانه مصرف آب هر ایرانی۲ برابر هر اروپایی است، بالاترین رتبه تخریب منابع طبیعی را داریم و از جاده‌های ایران می‌توان به عنوان جنگل جاده‌های جهان یاد کرد! از سویی در حالی در سواحل کشورهای همسایه‌مان گردشگران موج می‌زنند که در اینجا، سواحل به اشغال زباله‌ها در آمده است!

در همین کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از جمله امارات، وقتی به خط عابر پیاده نزدیک می‌شوید، رانندگان گرانترین خودروها هم به احترام رهگذران، پشت خط متوقف می‌شوند. اما در اینجا هنگام عبور از خط عابر پیاده

مراقب نباشی، رانندگان برخی خودروها ضربه‌ای کاری به شما وارد خواهند کرد. اینها به ضعف فرهنگی و در نهایت آموزشی بر می‌گردد، چرا که نیاموخته‌ایم با منابع و محیط زیست کشورمان چگونه تعامل کنیم و بدانیم احترام گذاشتن و رعایت حقوق شهروندی، چه ضرورتی دارد؟ در واقع بسیاری از مسائل شهروندی را نیاموخته‌ایم و جای آموزش آنها در مدارس خالی است و اکنون می‌توان بخشی از آن را در قالب مطالعات جانبی، در کتابخانه‌های مدارس به دانش‌آموزان آموخت.

کتابخوانی و توسعه یافتگی

ثریا کریمی می‌افزاید: حال و روز بس عجیبی در بخش فرهنگ و آموزش حاکمیت دارد که بخش عمده دلایل آن به نظام آموزشی غلط و ناقص کشور در دهه‌های گذشته بر می‌گردد، اما هنوز هم دیر نیست و باید از یک جا آغاز کرد و جلوی خسارت‌های فرهنگی را گرفت.

وی از تمامی افرادی که برای اجرایی شدن طرح‌ بسیار مناسب و فرهنگی «زنگ کتابخوانی» در مدارس تلاش می‌کنند و هدف‌شان بالا بردن سطح فرهنگ و بینش جامعه است، آرزوی موفقیت می‌کند و می‌افزاید: بالا رفتن سطح مطالعه در جوامع، یکی از شاخصه‌های توسعه یافتگی به شمار می‌آید و در حالی به افق سند چشم‌انداز نزدیک می‌شویم که سرانه مطالعه در کشورمان، متاسفانه خیلی پایین است.

کتابخانه در کلاس‌های درس

مریم امیری کارشناس ارشد مدیریت آموزشی، اما نگاه چندان مثبتی به دایر کردن زنگ کتابخوانی در مدارس ندارد.

وی در توضیح نظر خود به گزارشگر روزنامه اطلاعات می‌گوید: کتابخوانی جزو مباحثی نیست که بخواهد ساعت درسی اجباری داشته باشد. وجود چنین زنگ‌‌هایی در مدارس شاید برای تقویت ریاضی و سایر درس‌ها مفید باشد، اما علاقه‌مندی به کتاب‌خواندن در مدارس را خیلی بهتر و راحت‌تر از اختصاص دادن ساعت کتابخوانی به آن، می‌توان ایجاد کرد. هر کلاس می‌تواند یک کتابخانه کوچک در حد یک قفسه داشته باشد و از بچه‌ها می‌توان خواست که کتاب‌های خودشان را بیاورند و با هم به اشتراک بگذارند.

وی با بیان این‌که کتاب‌ها باید با توجه به علاقه خود دانش‌آموزان انتخاب شود، نه به میل مسئولان، یادآور می‌شود: البته مدیر مدرسه می‌تواند برای جهت دهی‌های اصولی، چند کتاب مرتبط با اهداف مورد نظر مدرسه را به دانش‌آموزان توصیه کند.

وی می‌افزاید به عنوان کارشناس ارشد مدیریت آموزشی مخالف طرح «زنگ کتابخوانی» هستم، چون سابقه آموزش و پرورش ما در اجرای زنگ ورزش، هنر و امثال‌آن‌ها،‌ بسیار ناموفق بوده است و صد البته که مطالعه باید با علاقه‌ باشد و علاقه‌مندی را می‌توان با دادن الگوهای مناسب به فرزندان، ایجاد کرد. مثلاً دانش‌آموزان مقطع اول متوسطه گرایش بسیاری به اسطوره‌ها دارند و به دنبال الگوبرداری از آن‌ها هستند. با داشتن کتابخانه‌ای در کلاس و در دسترس، چقدر خوب می‌توانیم با ارائه زندگینامه انسان‌های موفق، راه رسیدن به موفقیت در زندگی را به دانش‌آموزان نشان دهیم.

مریم امیری خاطرنشان می‌کند: خاطرم هست که شهرداری چند سال پیش طرحی را با نام کتاب در اتوبوس‌ها اجرا کرد که متأسفانه خیلی زود جمع شد. اگر این طرح اجرایی می‌شد و همچنان در اتوبوس و مترو کتاب وجود داشت و مردم در حین مسیر مطالعه می‌کردند، تأثیر فوق‌العاده‌ای در توسعه فرهنگ کتابخوانی و در نهایت فرهنگ اجتماعی داشت، اما افسوس که به رغم چاپ کتاب‌ها، طرح مزبور متوقف شد.

فعالیت های پرورشی، نه آموزشی

در انتقاد به نکات یاد شده، مدیرکل فرهنگی هنری، اردوگاه و فضاهای پرورشی وزارت آموزش و پرورش یادآور می‌شود: در مورد این‌که کتابخوانی به صورت زنگ درسی یا در ساعت خاصی انجام شود، باید بگویم که فعالیت‌های مربوط به کتابخوانی نه به صورت یک زنگ درسی، بلکه به صورت یک فعالیت مداوم در مدارس به اجرا درآمده و همچنین تحت عنوان یک فعالیت پرورشی و نه آموزشی، هدف‌‌گذاری شده است.

اکبرزاده می‌افزاید: ما به عنوان مسئولان آموزش و پرورش وظیفه داریم کتاب‌های خوب را به دانش‌آموزان معرفی کنیم. در این رابطه ۴ ناشر شامل انتشارات مدرسه، پیوند، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و منادی تربیت، در وزارت آموزش و پرورش انتخاب شده‌اند.

سایت «سامان کتاب» نیز کتاب‌هایی را که سایر ناشران در زمینه کودکان و نوجوانان چاپ می‌کنند، مورد بررسی قرار می‌دهد و در صورت مناسب بودن با اهداف وزارتخانه، در سایت ثبت می‌شود و مرجع خوبی برای متولیان تعلیم و تربیت است. شورای عالی آموزش و پرورش هم مصوبه‌ای دارد که بر اساس آن، مدارس باید فقط از کتاب‌های این سامانه برای تجهیز کتابخانه‌های مدارس استفاده کنند.

محمد داودبیگی

نسخه مناسب چاپ