شرح مختصر دعای مکارم الاخلاق/گفتاردهم
جلب محبت قلبی مردم و مصونیت از ستمِ ظالمان
حجت الاسلام والمسلمین سید حسن خمینی
 

‏بسم الله الرحمن الرحیم
امام سجاد علیه السلام در فراز دیگری از دعای شریف مکارم الاخلاق از خدای متعال در خواست می‌کند: «و من حب المدارین تصحیح المقه و من رد الملابسین کَرَم العِشره و من مراره خوف الظالمین حلاوه الامنه» پروردگارا! دوستی کسانی که به صورت ظاهری به من ابراز علاقه می‌کنند را به دوستی واقعی و عدم همراهی و رد کردن توسط کسانی که با آنها مرتبط هستم را به رفتار کریمانه تبدیل کن و تلخی ترس از ظالمان را به شیرینی آسایش و آسودگی مبدل گردان.
«المدارین» جمع اسم فاعل و به معنای مدارا کردن و با نرمی و ملاطفت رفتار کردن است. (صحاحر ج۶ر ص۲۳۳۵) و همچنین گفته شده «مدارا» به رفتاری گفته می‌شود که از دشمنی بیشتر جلوگیری می‌کند و امید است در کسب محبت و مهربانی طرف مقابل و کم کردن شرور و آسیب‌های او موثر باشد. (ریاض السالکینر ج۳ر ص۳۲۴) ‏
‏«المقه» به معنای محبت و علاقه قلبی است و «ملابسین» به کسانی گفته می‌شود که انسان با آنها در ارتباط است و با آنها رفت و آمد دارد. «کَرَم العِشره» به معاشرت با حُسنِ رفتار و لطفِ قلبی معنا شده است. (همانر ص۳۲۵) :«مراره» به معنای تلخی و «امن» به آسایش و آرامش قلبی ترجمه شده است. (مفرداتر ص۷۷)‏
امام زین العابدین علیه السلام در بخش اول این دعا از خدای تبارک و تعالی درخواست می‌کند که مدارا و دوستی ظاهری مردمی که از روی ظاهر ابراز محبت می‌کنند را به محبت قلبی و دوستی واقعی تبدیل کند. گاهی مدارا کردن به رفتاری می‌گویند که همراه با گشاده‌رویی، نرم خویی و ملایمت است هرچند که قلبا محبت و الفتی بین آن دو وجود ندارد، و در پاره‌ای اوقات به حلم، بردباری، لب فروبستن، تغافل و چشم پوشی کردن اطلاق می‌شود.‏
انسان هنگام معاشرت و سلوک اجتماعی، باید به گونه‌ای مشی کند که دوستان بیشتری جذب کند و از تعداد دشمنانش بکاهد و دشمنی بدخواهانش را کم خطرتر کند. رفتار همراه با مدارا باعث می‌شود که دشمنان به دوست تبدیل شوند و یا دشمنی شان کم آسیب‌تر شود. از این روست که امیرالمومنین توصیه می‌کنند: «با مردم مدارا کن تا از برادری آنها بهره مند شوی و با روی گشاده با آنها روبرو شو تا کینه‌ها در ضمیرشان پنهان شود و بروز نداشته باشد» (فهرست غررر ص۱۰۳) و همچنین پیامبر گرامی اسلام می‌فرمایند: «امرنی ربی بمداره الناس کما امرنی باداء الفرائض» پروردگارم به من فرمان داد با مردم با مدارا و نرمی رفتار کنم، همانگونه که فرمان داده که واجبات را به جا بیاورم. (وسایل الشیعهر ج۸ر ص۵۴۰) و در جایی دیگر فضیلت پیامبران را به این می‌دانند که با دشمنانِ دینِ خدا مدارا می‌کنند: «ان الانبیاء انما فضلهم الله علی خلقه بشده مداراتهم باعداء دین الله» (میزان الحکمهر ج۳ر ص۲۳۹)
با توجه به آنچه در مورد مدارا با مردم و حتی دشمنان گفته آمد، بالجمله می‌توان نتیجه گرفت که رفق و مدارا در پیشرفت مقاصد، از هر چیز موثرتر است، و چنانچه در مقاصد دنیایی چنین است، در مقاصد دینی از قبیل ارشاد و هدایت مردم، رفق و مدارا از مهمات است که بدون آن، این مقصد شریف عملی نخواهد شد. خدای متعال پس از آنکه حضرت موسی و‌هارون علیهما السلام را مامور فرمود که نزد فرعون بروند و او را دعوت و ارشاد کنند، از جمله دستوراتی که به آنها می‌دهند، می‌فرماید: اذهبا الی فرعون انه طغی * فقولا له قولا لیّنا لعله یتذکر او یخشی (سوره طه آیات ۴۳ و ۴۴)؛ دل سخت فرعون را ـ که انانیتش به جایی رسانده بود که به دعوی الوهیت برخاسته بود ـ باز با رفق و مدارا بهتر می‌توان به دست آورد. از این جهت می‌فرماید: بروید پیش فرعونِ سرکشِ یاغی، و با او با نرمی و رفق سخن بگویید، شاید این سخن نرم، او را متذکر یاد خدا کند و از روز جزا بترسد. (ر.ک: شرح حدیث عقل و جهل امام خمینیر ص۳۱۶) و از این باب است که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: «اعقل الناس اشدهم مداراه للناس و اذل الناس من اهان الناس» عاقل‌ترین مردم کسی است که بیشتر با دیگران مدارا کند و خوارترین مردم کسی است که آنان را مورد تحقیر و توهین قرار دهد. (سفینه البحارر ج۱ر ص ۴۴۱)‏
آنچه سید الساجدین از خدای سبحان طلب می‌کند مرحله‌ای بالاتر از مدارای ظاهری است. ایشان از پروردگار طلب می‌کند که این مدارا و مهربانی ظاهری به محبت خالصانه و علاقه قلبی تبدیل شود.‏
در بخش دیگر این نیایش، حضرت ایشان از باری تعالی درخواست می‌کند رفتار و منش کسانی که با ایشان در ارتباط هستند را به روش کریمانه و رفتار بزرگوارانه تبدیل نماید. جناب سید علی خان کبیر، شارح صحیفه سجادیه در شرح این فراز از دعا می‌نویسد: اجابت کردن گاهی با بی احترامی و وهن است و گاه با احترام و اکرام. آنچه امام سجاد علیه السلام درخواست دارد حسن رفتار و معاشرت بزرگ منشانه است و اینکه خدایِ مقلب القلوب، عدم قبول و پذیرش توسط کسانی که با آنها در ارتباط است را به خوش رفتاری و رعایت کرامت تبدیل کند. (ریاض السالکینر ج۳ر ص۳۲۵)
در بخش پایانی این فراز از دعا نیز امام علیه السلام از خدا درخواست دارد که موجباتی فراهم ‌آید تا ظلم از میان برود و بر اثر آن تلخیِ ترس از دل‌ها زایل گردد و شیرینی امنیت و آرامش جایگزین آن شود. این فراز که می‌توان گفت کنایه از اوضاع زمانه حضرت سجاد علیه السلام است، نشانه‌ای از وضعیت حاکم در آن عصر و زمان است و امام علیه السلام اوضاع زمانه اش را در قالب این دعا ترسیم نموده و از خدا تبدیل به احسن شدن آن را طلب می‌کند و درخواست دارد که ظلم و جور ستمگران را که باعث ایجاد ترس و دلهره در قلوب می‌شود را از میان برده و آرامش و حس امنیت را جایگزین آن نماید.‏
بی تردید از بزرگ‌ترین ظلم‌ها، ظلم و ستمی است که از جانب حاکمان بر مردم روا داشته می‌شود. حضرت علی علیه السلام در توصیف بدترین حاکمان و فرمانروایان، کسانی که انسان‌های نیک سرشت و پاک از شر آنها ترسان و بیمناک هستند را بدترین و پست‌ترین حکومتگران می‌داند: «شر الولاه من یخافه البریء» (خصال صدوقر ص۳۱۵) ‏

نسخه مناسب چاپ