سلوک معنوی در پرتو قرآن و عترت
آیت‌الله‌العظمی حسین مظاهری - بخش اول
 

از نظر قرآن کریم، انسان در حرکت به سوی پروردگار هستی است و منتهای این سیر که در مسیری پر رنج و پر مشقت واقع شده است، خداوند متعال می‌باشد: «یا أیها الانسانُ انّک کادحٌ الى‏ ربک کدحا فمُلاقیه» (الانشقاق، ۶) آیات دیگری نیز به همین مضمون در قرآن کریم وجود دارد که بازگشت انسان را به سوی خود خداوند برمی‌شمرد و انتهای مسیر حرکت او را مقام عنداللهی می‌داند.۱

بنده‌ای که قدم در راه نهد و با عزمی جزم مسیر تقرب به درگاه الهی را بپیماید، به مقامی می‌رسد که خدا او را به نزد خودش دعوت می‌کند و او را در بهشت موعود که با بهشت معمولی تفاوت دارد و مخصوص خود خداست، منزل می‌دهد: «یا أیتُها النفسُ المُطمئنه، ارجعی‏ الى‏ ربک راضیه مرضیه، فادخُلی‏ فی‏ عبادی، و ادخُلی‏ جنتی» (الفجر، ۲۷ـ۳۰). رسیدن به این مرتبه عظیم و دست‌یافتن به این مقصد رفیع، پس از پیمودن راهی طولانی در مسیری پرمشقت برای آدمی میسر می‌گردد. راهی که انسان باید بپیماید، از مو باریکتر، از شمشیر برّنده‌تر و از آتش سوزنده‌تر است؛ ولی اگر کسی عزم خود را جزم کند و گامی به سوی پروردگار بردارد، لطف و عنایت خداوند را در همه مراحل مسیر پرفراز و نشیبی که می‌پیماید، مشاهده خواهد کرد و حق تعالی را همواره پشتیبان و حامی خود خواهد یافت: «و لو لا فضلُ الله علیکُم و رحمتُهُ ما زکی‏ منکُم من أحد أبدا». (النور، ۲۱)

اگر این توفیق از طرف خداوند برای انسانی که زمینه آن را ایجاد کرده است، رفیق راه شد، موانع از سر راهش برداشته می‌شود و در زمان بسیار کوتاهی با پیروز شدن در یک امتحان الهی و یا جذب یک نظر ولائی، راه طولانی سیر و سلوک را می‌پیماید و به مقصد خواهد رسید. خوشا به حال این‌گونه افراد که در طول تاریخ بسیار بوده‌اند.

برای رسیدن به هر مقصدی باید از راهی که به آن مقصد منتهی می‌شود، عبور کرد و طی مسیر در هر راه و مسیری، محتاج کمک و راهنمایی است. اگر کسی بنا داشته باشد به یک مسافرت معمولی برود، قطعا از نقشه راه بی‌نیاز نخواهد بود. مسلما راهنمایی کسانی که آن مسیر را پیموده‌اند و به موانع راه و پیچ و خم موجود در آن واقفند، فواید فراوانی در جهت سهولت طی مسیر دارد و از موانع موجود در آن خواهد کاست. با یک مقایسه ساده این نتیجه حاصل می‌شود که اگر یک مسافرت عادی تا این مقدار نیازمند کمک و راهنمایی باشد، حرکت به سوی خدای سبحان با آن موانعی که بر سر راه دارد، راهنمایانی می‌طلبد که علاوه بر وقوف کامل بر جزئیات مسیر حرکت، قادر به برطرف کردن موانع موجود باشند و بتوانند دست انسان را گرفته، به آن مقصد اعلی برسانند. از سوی دیگر دعوت بندگان به مقصدی خاص، بدون نمایش نقشه راه و ارسال راهنما، با حکمت خداوند حکیم سازگار نیست.

بنابراین حق تعالی با انزال کتب آسمانی به‌ویژه قرآن کریم و ارسال رسولان و اوصیای ایشان، به‌ویژه چهارده معصوم(ع)، حجت را بر بندگان تمام کرده و بر همین اساس انسان را به سوی خویش فرا می‌خواند.خداوند در آیات متعددی از قرآن مجید به صورت مستقیم و غیرمستقیم راه را به جویندگان حقیقت نشان می‌دهد. پیامبر اکرم(ص)و اهل‌بیت(ع) که مبیّن قرآن هستند نیز در روایات فراوانی سلوک معنوی آدمی را متذکر شده و به گونه‌ای مسیر حرکت را برای سالک هموار می‌کنند که گویی او را به مقصد رسانیده‌اند. بنابراین سالک باید در پرتو نور قرآن کریم و عترت، راه طولانی تقرب به سوی پروردگار متعال را بپیماید تا گمراه نشود.

چهارده دستورالعمل برای سیر و سلوک

شب‌زنده‌داری: اولین دستور خداوند برای پیامبر(ص) شب ‌زنده‌داری است. میزانش را نیز معین می‌فرماید: «قُم اللیل الا قلیلا، نصفهُ أو انقُص منهُ قلیلا، أو زد علیه و رتّل القُرآن ترتیلا». هرچند این دستورالعمل برای شخص پیامبر(ص) نازل شده است، اما هرکس قصد سیر و سلوک دارد، با اجرای این دستورالعمل در حد توان خویش می‌تواند به مقاماتی عرفانی دست یابد. پیامبر اکرم(ص) نیمه دوم شب را بیدار بودند. عبادت و نماز شب ایشان نیز متفرق بود. به صورتی که دو رکعت نماز می‌خواندند و پس از کمی استراحت، مجدداً وضو می‌گرفتند و دو رکعت نماز دیگر به جا می‌آوردند و به همین صورت ادامه می‌دادند تا نزدیک اذان صبح که نماز شفع و وتر را می‌خواندند. و در هر صورت برای شب زنده‌داری اهمیت ویژه‌ای قائل بودند. قرآن شریف نیز بر تهجد و شب‌بیداری تأکید دارد.

مسلمان باید اول شب را به استراحت بپردازد و خود را برای شب زنده‌داری در دل شب آماده کند؛ ولی متأسفانه برخی مسلمانان عکس آن عمل می‌کنند؛ به گونه‌ای که رسم شده است از اذان مغرب و عشاء تا نیمه شب بیدار باشند و از نصف‌شب تا صبح بخوابند. دستور اسلام که در قرآن و روایات آمده است، استراحت در دو سوم اول شب و بیداری در یک سوم دیگر می‌باشد: «… ینامُون فی أول اللیل فإذا ذهب ثُلُثا اللیل أو ما شاء الله فزعوا الی ربهم راغبین راهبین طامعین…» ۲

سیره پیغمبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) چنین بود که پس از اقامه نماز مغرب و عشاء و به جا آوردن نوافل، به استراحت می‌پرداختند و در نیمه دوم شب بیدار بودند. علمای بزرگ، دانشمندان و کسانی که موفقیتی کسب کرده‌اند نیز از همین سیره تبعیت کرده‌اند و در نیمه دوم شب علاوه بر عبادت و راز و نیاز با خداوند، به امور علمی و تحقیقی خود نیز رسیدگی می‌کرده‌اند. علمای بزرگواری نظیر علامه طباطبائی و مرحوم صاحب جواهر، در ذیل کتاب‌های ارزشمندی همچون تفسیر المیزان و جواهرالکلام، ساعت ختم مکتوبات یا حل مشکلات و سؤالات علمی خود را اندکی مانده به اذان صبح نوشته‌اند.

پایبندی حضرات معصومین(ع) به شب زنده‌داری و اهتمام بزرگان دین به این امر مهم، حاکی از اهمیت فوق‌العاده احیاء و شب بیداری در مکتب اسلام است. به همین جهت احیاء و شب زنده‌داری به عنوان یکی از مستحبات مؤکد در شبهای قدر تعیین شده است؛ بنابراین اهل معرفت نیز باید شب زنده‌دار باشند. البته سالک باید به دو نکته مهم در خصوص شب‌ بیداری توجه داشته باشد:

اول آنکه مراقب باشد اوقات خود را به بطالت نگذراند و احیای او همراه با توجه به حضرت حق باشد. دوم آنکه شب‌بیداری او برای انجام وظایف روزانه و به‌‌ جا آوردن واجبات، مضر نباشد. به همین جهت، توصیه می‌شود اوقات خود را تقسیم نماید و به میزان کافی استراحت کند، تا هم توفیق شب‌ زنده‌داری را از دست ندهد و هم از تحصیل و کار و وظایف دیگر غافل نماند. سالک باید بداند که بدون احیای شبانه به‌‌ جایی نمی‌رسد. لااقل باید یک ساعت قبل و بعد از اذان صبح بیدار باشد. معنا ندارد کسی قصد سیر و سلوک داشته باشد، ولی هنگام اذان صبح خواب باشد. کسی که هنگام طلوع فجر خواب باشد، از برکاتی که سحرگاهان نصیب اهل دل می‌شود، محروم می‌ماند.

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند

وندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند

از این‌رو به کسانی که قصد سیر و سلوک و خودسازی معنوی دارند، توصیه می‌شود به هر اندازه که در توان ایشان است ـ هرچند از کار روزانه بسیار خسته باشند ـ حداقل نیم ساعت قبل از اذان صبح تا نیم ساعت بعد از اذان صبح به عبادت بپردازند. در این یک ساعت خیلی کارها می‌توان کرد. طالب معرفت باید قبل از نماز صبح، نماز شب بخواند و پس از اقامه نماز صبح (حتی المقدور به جماعت)، دقایقی به تلاوت قرآن بپردازد و در ابتدای روز، با قرآن کریم انس بگیرد. بعد از آن، یک توسل روزانه به محضر چهارده معصوم(ع) داشته باشد. پیامبر اکرم(ص) و حضرت زهرا(س) را با زیارات مختصری که در کتاب مفاتیح‌الجنان آمده است، زیارت کند و زیارت جامعه کبیره را بخواند. در این صورت، نماز شب و نماز صبح خود را در افضل اوقات اقامه کرده‌‌ و به قرآن کریم و عترت(ع) که دو بال پرواز هستند، متوسل شده‌ است. مداومت روزانه بر این برنامه صبحگاهی، در پیشرفت سیر و سلوک آثار فراوانی دارد. موفقیت انسان در زندگی و تأمین آتیه نیز، به بیداری و عبادت سحرگاهان بستگی دارد.

ادامه دارد

پی‌نوشت‌ها:

۱٫ از جمله: البقره، ۱۵۶: «انّا لله و انّا الیه راجعون»؛ النجم، ۴۹: «و أن الى‏ ربک المُنتهی» و…

۲٫ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۴۸۱

نسخه مناسب چاپ