اوپک از دیروز تا امروز
اوپک یا همان سازمان کشورهای صادرکننده نفت در سپتامبر ۱۹۶۰ در بغداد تأسیس شد و اعلام موجودیت کرد فرآیند تأسیس اوپک این‌گونه بود که اندیشه ایجاد این سازمان نخستین بار در ذهن و فکر «پرز آلفونزو» وزیر نفت کشور ونزوئلا جرقه زد و با همراهی‌های شیخ عبداله طریقی وزیر نفت عربستان و پس از دیدارهای متعدد و نهان و آشکار آن دو و موافقت ایران، عراق و کویت با عملی شدن این ایده عینیت یافت و بعدها به‌ویژه در دومین دهه از فعالیت، به نیرومندترین سازمان اقتصادی کشورهای جهان سوم تبدیل شد.

ساماندهی و تشکیلات این سازمان توسط ایرانی‌ها انجام گرفت زیرا نخستین دبیرکل اوپک، دکتر فؤاد روحانی یک ایرانی بود و پس از او با این که مقام دبیرکلی اوپک گردشی بود و به اتفاق آراء تعیین می‌شد تاکنون به دلیل وجود اختلافات میان اعضاء، نماینده ایران نتوانست بر مسند دبیرکلی اوپک بنشیند.

۵ کشور ایران، عربستان، ونزوئلا، عراق و کویت اعضای هیأت مؤسس اوپک بودند که بعدها با پیوستن۶ کشور دیگر صادرکننده نفت تعداد آنان به ۱۱ کشور رسید و با خروج اندونزی از آن‌ سال‌ها است که تنها ده کشور عضو آن هستند.

از میان کشورهای دارای منابع نفتی، مکزیک در سال ۱۹۳۸ اولین کشوری بود که به مقابله با غارت نفتی به نتیجه مطلوب رسید. سپس در سال ۱۹۴۳ کشور ونزوئلا شرکت‌های نفتی را مشمول پرداخت مالیات بر درآمد کرد و در سال ۱۹۵۱ هم ایران که پس از چند سال مذاکره و گفت‌وگوی بی‌حاصل با شرکت نفت سابق ایران و انگلیس الزاماً صنایع نفت خود را ملی اعلام کرد اما به دلیل کارشکنی‌های دولت انگلیس به اهداف خود نرسید.

متعاقب این سه رویداد جهانی نفتی، در آوریل ۱۹۵۹ نخستین کنگره نفتی عرب به دعوت جمال عبدالناصر در قاهره تشکیل شد که نمایندگان غیرعربی مانند ونزوئلا و ایران هم در آن شرکت داشتند و سرانجام به ابتکار پرز آلفونزو و شیخ عبداله طریقی و حمایت ایران و عراق و کویت در سپتامبر ۱۹۶۰ در بغداد سازمان کشورهای صادرکننده نفت اوپک اعلام موجودیت کرد.

اوپک در نخستین دهه از عمر خود در برابر شرکت‌های چندملیتی نفتی که انحصار نفت جهان را در اختیار داشتند، حالت تدافعی داشت و حتی نتوانست به اهداف محدودی که تعیین کرده بود، دست یابد، اما در دومین دهه به نقش کلیدی خود در اقتصاد جهان واقف شد و با اتخاذ سیاست‌های تهاجمی توانست به اوج شکوفایی و قدرت برسد و بر سرنوشت منابع خود حاکم شود ولی از آن به بعد تاکنون از خود ضعف نشان داد و شرکت‌های نفتی ابتکار عمل را در دست گرفتند. البته سرآغاز انفعال اوپک را می‌توان از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران که در اواخر سال ۱۹۸۰ آغاز شد به حساب آورد.

در سال‌هایی که ۶ کشور دیگر علاوه بر کشورهای مؤسس اوپک عضو این سازمان می‌شدند کشور کوچک قطر در ژوئیه ۱۹۶۱ عضو این سازمان شد که عضویت آن اما و اگرهای زیادی به دنبال داشت زیرا میزان تولید و صدور نفت این کشور حتی یک درصد تولید و صادرات جهانی نمی‌شد.

قطر از میان ۱۱ کشور کوچکترین عضو این سازمان بود زیرا ذخایر نفت آن، حتی از ذخایر ۵ میلیارد بشکه‌ای اندونزی هم کمتر بود.

اندونزی بعدها از اوپک کناره گرفت و کشور کوچک قطر هم از چند هفته پیش اعلام کرد که از عضویت در اوپک خارج خواهد شد. مطابق مقررات درون‌سازمانی اوپک هر کشوری می‌تواند از اوپک خارج شود به شرط اینکه یک ماه قبل تقاضای خود را به دبیرخانه ارسال داشته و تمام تعهدات خود را تا آغاز سال نو مسیحی با اوپک تسویه کرده باشد.

با توجه به سهم اندک کشور قطر در میزان ذخایر، تولید و صادرات کشورهای عضو اوپک، چنانچه از آغاز سال مسیحی از این سازمان خارج شود کمترین تأثیر را بر روند عملکرد اوپک خواهد داشت و اوپک از کناره‌گیری قطر هیچ زیانی نخواهد کرد حالا این تصمیم قطر سیاسی باشد یا انگیزه‌های اقتصادی داشته باشد، هیچ‌ تأثیری در اوپک نمی‌تواند داشته باشد.

سید علی موسوی قمی

نسخه مناسب چاپ