کتاب شناخت
پژوهش تاریخی
 

* Historical Research
* Author: Elizabeth Ann Danto
* Publisher: Oxford University Press
الیزابت آن دانتو، استادیار کالج هانتر و رئیس بنیادکارِ اجتماعی در همان کالج است. او در تازه‌ترین اثر خود با عنوان پژوهش تاریخی، عنوان می‌کند که مطالعة مورخ، مستلزم نوع خاصی از پژوهش است. او می‌گوید سؤال اساسی که فلسفة انتقادی تاریخ نیز در پاسخ به همان در وجود آمد، این است که آیا به همان معنایی که فیزیک، زیست‌شناسی و روان‌شناسی یا حتی علوم کاربردی مانند مهندسی، عموماً علمی خوانده می‌شود؛ آیا پژوهش تاریخی هم علمی است؟ گروهی از فیلسوفان، امکانِ ویژگی‌های مفهومی و روش‌شناختیِ پژوهش تاریخی را انکار نمی‌کنند اما می‌گویند هیچ‌یک از این ویژگی‌ها آن‌قدر اساسی نیست که نقد جداگانة ادعاهای معرفتیِ مورخان را توجیه کند. اینان پوزیتیویست نام گرفتند و مخالفان آن‌ها ایده‌آلیست.
اما اگر هدف فلسفة انتقادی تاریخ، روشن ساختنِ ماهیت پژوهش تاریخی است، اصلاً پژوهش تاریخی دربارة چیست؟ بنا به گفتة نویسندة کتاب، پژوهش تاریخی ـ یا به عبارت بهتر ـ موضوع علم تاریخ، گذشته است و رویدادهای آن. اما بر اثر نظرِ کالینگوود، کار مورخ مطالعة افعال انسان است که در گذشته رخ داده است و وظیفة او نه‌تنها احراز واقعیت، بلکه قابل فهم کردنِ آن است، یعنی تبیین واقعیات و ذکر علل وقوع آن‌ها. از همین‌جا هدفِ فیلسوفِ انتقادیِ تاریخ روشن می‌شود: آشکار ساختنِ ماهیت پژوهش تاریخی و مشخص کردنِ جایگاه آن در نظامِ معرفتی.
در جای دیگر، نویسنده عنوان می‌کند که نوشته‌های تاریخی، به یونانیان و شاید هم پیش از آن بازمی‌گردد اما به عنوان شکلی از پژوهش، با ادعای داشتنِ روش‌شناسیِ نظام‌مند، تنها به‌طور پراکنده و ناقص، پیش از اواخر قرن هجدهم وجود داشته و شکوفایی آن در قرن نوزدهم است. بررسی دقیق و فلسفیِ تاریخ، به‌عنوان شکلی از پژوهش که احتمالاً نوع متمایزی از معرفت را فراهم می‌آورد، در آلمان و در آثار ویندلباند، ریکتر و دیلتای و در ایتالیا در آثار بندتوکروچه و جووانی جنتیله پدید آمد و در دهة ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در نوشته‌های کالینگوود به اوج خود رسید.
الیزابت آن دانتو با طبقه‌بندی انواع پژوهش و تقسیم آن به پژوهش توصیفی، پژوهش همبستگی یا همخوانی، و پژوهش علّی، مقدمة خویش را با بررسی مبحث تاریخ‌نگاری در آثار اجتماعی آغاز می‌کند. پس از آن به اهمیتِ انتخاب روش در پژوهش‌های اجتماعی پرداخته و برخی از آثار مهم در این زمینه را به خواننده معرفی می‌کند. این بخش یازده صفحة کتاب را به خود اختصاص داده. فصل اول کتاب «رویکردهای تاریخ‌نگاری» نام دارد و طی بیست صفحه رهیافت‌های گوناگونِ تاریخ‌نگاری از کلاسیک تا مدرن را برمی‌رسد. تاریخ‌نگاری توصیفی، تجربی، اجتماعی، فرهنگی، فمینیستی، پسامدرن، مارکسیستی و کمّیتی از جملة این رویکردهایند.
فصل دوم «طرح و روش کلی» نام دارد، ۱۳ صفحه است و اهدافِ یک پژوهش تاریخی، برنامه‌ریزی برای آن و شیوه‌های مناسب آن را باز می‌گوید. «آمادگی برای جمع‌آوری داده‌های تاریخی» عنوان فصل سوم کتاب است. در این‌جا مراحل مقدماتیِ جمع‌آوریِ شواهد و اسناد تاریخی برای یک پژوهش ترسیم شده است. نویسنده این مراحل را گونه‌ای استراتژی نامیده و معتقد است همانند دیگر استراتژی‌ها، در این‌جا نیز طرح‌ریزی، استفاده از ابزار مناسب و پی‌گیری فرایند پژوهش به موفقیت پروژه منجر خواهد شد. در فصل چهار یعنی «منابع تاریخی»، نویسنده در ۳۰صفحه انواع منابع معتبر تاریخی و نحوة استفاده از آن‌ها را معرفی کرده است: منابع اولیه، منابع ثانویه، منابعِ جغرافیاییِ تاریخ، مصاحبه‌ها و هر آن‌چه که به حل معضلات و ابهامات تاریخی یاری رساند.
«تحلیل داده‌ها» در فصل پنجم، با همین عنوان و در ۱۸صفحه، مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده معتقد است که تحلیل داده‌های تاریخی، درواقع، گونه‌ای تفسیر یا بازتفسیرِ اطلاعاتِ به‌دست آمده است. پژوهشگر داده‌ها و اطلاعات جدیدی به‌دست نمی‌دهد بلکه داده‌های موجود را از منظری جدید و براساس فرضیه‌های جدید سامان می‌بخشند. «شکل‌ها و منابع پژوهش تاریخی» عنوان فصل ششم کتاب است. در این بخش، نویسنده نمونه‌هایی از اَشکالِ مختلف پژوهش تاریخی به دست داده و برخی منابع را در قالب جدول و نمودار معرفی می‌کند. پژوهش تاریخی ۲۲۴ صفحه است، به زبان انگلیسی نوشته شده و از سوی دانشگاه آکسفورد به چاپ رسیده است. ۶- هماهنگی با جهان پیرامون
کتاب یاد شده توسط انتشارات مشهور و معتبر مک گروهیل چاپ و منتشر شده است.

code

نسخه مناسب چاپ