زباله‌ ای خطرناک به نام ته ‌سیگار
 

زباله سیگار الکترونیکی

مصرف سیگار الکترونیکی به سرعت افزایش یافته و همچنان بالا می‌رود. از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ فروش تنها یکی از بزرگ‌ترین تولیدکننده سیگارهای الکترونیکی ۷ برابر شد. همان‌ طور که مصرف این سیگارها رایج شده، باید راهی برای خلاص شدن از زباله ‌های آنها نیز پیدا کرد.

تولید زباله از سیگارهای الکترونیکی به اندازه زباله‌ای که فیلترهای سیگارهای رایج به‌ جا می‌گذارند مشکل ‌ساز است. غلاف‌های آنها را باید قبل از این‌که به درون سطل زباله‌های معمولی انداخته شوند خیس کرد. زباله سیگارهای الکترونیکی دو گانه هستند، یعنی هم زباله خطرناک محسوب می‌ شود و هم زباله الکترونیکی. اگر چه سیگارهای الکترونیکی استفاده شده در گوشه و کنار بیشتر شهرها دیده می‌شوند اما هنوز قانونی برای رهایی از این نوع زباله تصویب نشده است. مطالعه روی تأثیر این نوع زباله بر محیط زیست به تازگی آغاز شده است. برای مثال، می‌توان به مطالعه روی خطری که برای زندگی جانوران دریازی دارد اشاره کرد.

سیگارهای الکترونیکی به طور معمول از چهار بخش تشکیل شده‌اند: کارتریج یا غلاف که محلول الکترونیکی را در خود دارد، المنت حرارتی، باتری و دهانه. اکنون کارتریج‌های سیگارهای الکترونیکی قابل تعویض هستند، اما در ابتدای ورود آنها، تمامی سیگار یک بار قابل استفاده بود. به عبارتی دیگر، پلاستیک و اجزاء برقی آنها مستقیم به سطل زباله یا در خیابان انداخته می‌شدند.

***

اگر چه بیشتر محتویات داخلی سیگار و کاغذ دور آن با دود کردنش تجزیه می شوند اما باز هم یک بخش از آن به‌جا می‌ماند که به آن فیلتر یا ته‌سیگار می گوییم. از تریلیون‌ها ته‌سیگاری که به‌جا می‌ مانند، فقط یک سوم به سطل زباله ‌ها انداخته می‌شوند. مابقی از پنجره‌ها به بیرون انداخته می‌شوند و سر از خیابان‌ها و جاده ‌ها در می‌آورند. بیشترین حجم زبالۀ پلاستیکی جهان را ته‌سیگار تشکیل می ‌دهد. سالانه ۸۴۵ هزار تُن ته ‌سیگار به عنوان زباله تولید می‌شود.

علم درباره مضرات سیگار کشیدن بر سلامتی انسان صریح است، اما آیا آگاهی کافی راجع به زیان دخانیات بر محیط‌زیست نیز وجود دارد؟ دخانیات علاوه ‌بر جسم انسان‌ها، پیکره سیاره زمین را نیز مسموم کرده است. محصولات تولید شده از تنباکو در تمامی چرخه عمرشان اثرات زیست محیطی خطرناکی دارند؛ از کاشت و برداشت خود گیاه تنباکو تا زباله‌ای که پس از مصرف به جا می‌گذارند، جنگل‌ زدایی، بیابان‌زایی، انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلودگی ناشی از پلاستیک.

مواد شیمیایی موجود در فیلتر سیگار برای حیات وحش مسموم‌کننده هستند. بیش از یک میلیارد نفر از مردم جهان سیگار مصرف می‌کنند. آنها هر روز بین ۱۵ تا ۱۸ میلیارد نخ سیگار می خرند که مجموع آن ۵ر۶ تریلیون در سال است و پیش‌بینی می ‌شود این رقم همچنان افزایش یابد. دود سیگار حاوی بیش از ۷۰۰۰ ماده شیمیایی شناخته شده‌است که دست ‌کم ۷۰ ماده از میان آنها برای انسان و جانوران سرطان‌زا هستند. سمی و سرطانی بودن دود سیگار را به وجود کربن دی اکسید، نیکوتین، اکسیدهای نیتروژن، هیدروژن سیانید و آلدهید ‌های فرار نسبت می‌ دهند. ترکیب شیمیایی دود سیگار به نوع تنباکوی به کار رفته، کاغذ سیگار، درجه‌بندی و بازده فیلتر و تهویه هوا در نوک سیگار بستگی دارد.

فیلتر سیگار از پلاستیکی به نام سلولز استات ساخته می‌شود که می‌تواند از ۳ ماه تا ۲۵ سال بدون این‌که تجزیه شود در محیط باقی بماند. با این حال سرعت تجزیه سلولز استات بستگی به شرایط محیط دارد. سلولز استات را در کارخانه فشرده می ‌کنند تا از آن فیلتری شبیه به پنبه بسازند. جنس و بافت آن مانند اسفنج است.

وقتی فیلترهای سیگار به محیط انداخته می‌شوند، علاوه بر پلاستیک نیکوتین، فلزات سنگین و مواد شیمیایی بسیاری نیز در محیط زیست ما انباشته می‌شوند که یکی از آسیب ‌های جدی آن جلوگیری از رشد گیاهان است. صنعت تنباکو مسئول ویرانی زیست‌محیطی ناشی از تولید سیگار است. از دهه ۱۹۷۰ تا کنون، ۵ر۱ میلیارد هکتار از جنگل‌های گرمسیری به دلیل کشت تنباکو از بین رفته‌اند. کیفیت خاک و منابع آبی نیز از تأثیرات عمیق آن در امان نبوده‌ اند.

ته‌سیگارها سبک هستند و وقتی دور انداخته می‌شوند، چه روی شن‌های ساحل باشند، چه روی زمین پارک‌ها و خیابان‌ها، با آب باران و طوفان وارد مسیرهای آب و سرانجام دریاها و اقیانوس‌ها می ‌شوند و زندگی جانوران آبزی را تهدید می‌کنند؛ چون برخی از جانوران مانند مرغ‌های دریایی آنها را که روی سطح آب مانند تکه‌های غذا هستند و به ماهی‌های کوچک شباهت دارند می‌بلعند.

در سواحلی که سیگار کشیدن مجاز است، ته‌سیگار در مقایسه با زباله‌های دیگر همچنان بیشترین ماده زایدی است که جمع‌آوری می‌شود و نامطلوب‌ ترین تأثیر را از لحاظ میزان آلودگی دارد. ماهی‌ها، دلفین‌ها، مرغ‌های دریایی و لاکپشت‌ها فیلترهای سیگار را با غذا اشتباه می‌گیرند. در شکم جانوران مرده‌ای‌که امواج، لاشه‌هایشان را به ساحل می‌آورند به کرات ته‌سیگار دیده می‌ شود. این جسم پلاستیکی نامطبوع در روده‌ها و مجاری تنفسی جانوران دریازی گیر می‌کند و موجب خفگی یا مرگ ناشی از گرسنگی می ‌شود. برای مثال، در یک مطالعه در نای ۹۰ درصد از جوجه آلباترس‌ها فیلتر سیگار مشاهده شد. لاک پشت ‌ها نیز آنها را با عروس های دریایی کوچک اشتباه می‌گیرند و به تصور این که غذا هستند می‌ بلعند.

حتی زمانی‌که فیلترهای سیگار روی آب شناور هستند زندگی موجودات دریازی را تهدید می‌کنند؛ چون مواد شیمیایی که به طور عمده نیکوتین و اتیل فنول هستند، هنگام دود شدن سیگار در فیلتر آن حبس شده و باقی می‌ مانند. اتیل فنول یک افزاینده طعم و ماده‌ای مهلک است که در فیلتر جمع می‌شود.حدود ۴۰۰۰ هزار ماده شیمیایی در هر ته‌سیگار وجود دارد که علاوه بر دو ماده نام برده آرسنیک، فرمالدهاید، منتول، تار (قیر)، دی اتیلن گلیکول، آمونیاک، سرب و فلزات سنگین مختلف مثل آلومینیم، روی، سلنیم، کرومیم، نیکل و کادمیم را نیز شامل می ‌شوند. اکسید آرسنیک در تولید مرگ موش استفاده می‌شود و سرب یک ماده سمی است که در رشد مغز کودکان اختلال به وجود می‌آورد.

ترکیبات سمی هر ته‌سیگار در هر لیتر آب برای ماهی‌های کوچک مرگبار هستند. یک هشتم این میزان ماده سمی نیز زندگی موجودات پلانکتونی مثل کک‌های آبزی را در معرض نابودی قرار می‌دهد. مواد سمی که از یک ته‌سیگار مصرف شده به بیرون نشت می‌کنند می‌توانند نیمی از ماهی ‌های درون یک سطل حاوی یک لیتر آب را از بین ببرند. اثرات بلندمدت آنها نیز روی ماهی قزل‌آلای رنگین‌کمان و صدف مدیترانه آزمایش شده است. ماهی‌های قزل‌آلای رنگین‌ کمان آب شیرین، پس از ۲۸ روز تماس با مواد سمی فیلتر سیگار دچار کاهش وزن شدند و صدف‌های مدیترانه ۲۲ ترکیب سمی آن را به خود جذب کردند؛ از جمله برخی از آنها را که در گروه ترکیبات بسیار سمی برای انسان و جانوران طبقه‌بندی شده‌اند. این زباله پلاستیکی که بسیار مورد غفلت قرار گرفته است سلامت مردمانی را که از طریق صید ماهی امرار معاش می‌کنند و نیز افرادی را که مصرف کننده غذاهای دریایی هستند تهدید می‌کند. انسان ‌ها خود در رأس زنجیره غذایی هستند. آنها خودشان باعث آلوده شدن اقیانوس‌ها می‌شوند و در آن واحد از آن به عنوان منبع غذا استفاده می‌کنند. آنها خودشان زباله و سمومی را که تولید می‌کنند می‌خورند.

از سوی دیگر، سیگارهای نیمه خاموش یکی از دلایل آتش‌سوزی در جنگل‌ها هستند. علاوه بر مشکل سیگارهای متداول، سیگارهای الکترونیکی نیز مزید بر علت شده‌اند، چون آنها نیز به طور عمده از پلاستیک ساخته می‌شوند.

از تنباکو تا پلاستیک

هزاران سال است انسان‌ها تنباکو را یا می‌جوند یا دود می‌کنند. در دهه ۱۸۰۰ میلادی، سیگار کاغذدار به اشکال دیگر دخانیات که سیگار برگ، پیپ و انفیه بودند اضافه شدند. با اختراع دستگاه لوله‌ کننده سیگار در اواخر قرن نوزدهم، تولید سیگار کاغذی افزایش چشمگیری پیدا کرد و سیگاری که امروزه می‌شناسیم در مسیر محبوبیت قرار گرفت. فیلتر سیگار تا مدت‌ها وجود نداشت، اما به تدریج اثرات زیان‌بار مصرف خود سیگار برای همه آشکار شد.

در قرن بیستم مصرف سیگار به حد انفجار رسید. در اواخر دهه ۱۹۳۰ دانشمندان بین سیگار و خطرات سلامت عمومی ارتباط بی ‌تردیدی یافتند که سرطان ریه یکی از پیامدهای آن بود. در دهه ۱۹۵۰ فروش سیگارهای فیلتردار گوی سبقت را از سیگارهای بدون فیلتر ربود. فیلترهای پلاستیکی در این سال‌ها به سیگار اضافه شدند تا ترس افراد را از ارتباط کشف شده بین سیگار کشیدن و سرطان کاهش دهند، اما در واقعیت فیلتر در مصونیت آنها نقشی نداشت و ندارد.

کارخانه‌های تولید سیگار مواد مختلفی از جمله پنبه، زغال و نشاسته خوراکی را برای ساخت فیلتر سیگار امتحان کردند تا این که سرانجام به فیبر پلاستیکی سلولز استات رسیدند که تا به امروز پلیمر منتخب صنعت تولید سیگار است. تا وقتی قوانین محکمی برای جایگزین کردن سلولز استات با مواد کم‌خطرتر و زیست‌تخریب‌پذیر وضع نشود، تولید‌کنندگان سیگار دست از این پلیمر آلاینده بر نمی‌دارند.

امروزه هنوز هم درک نادرستی درباره جنس فیلترهای سیگار وجود دارد. بسیاری از افراد سیگاری تصور می‌کنند فیلترهای سیگار زیست‌ تخریب‌پذیر هستند، اما نمی‌دانند که آنها نیز از فیبرهای پلاستیکی غیرتخریب‌ پذیر ساخته شده‌اند و سال‌ها زمان لازم است تا در محیط تجزیه شوند. در واقع به مرور زمان تجزیه نمی‌شوند و از بین نمی‌روند، بلکه در این مرحله، نور آنها را به تکه‌های کوچکی به نام ریزپلاستیک یا میکروپلاستیک تبدیل می‌کند. میکروپلاستیک‌ها جایی نمی‌ روند، آنها وارد راه‌های آبی می‌شوند و به طرز روز افزون سلامت موجودات ساکن دریاها و اقیانوس ها را تهدید می‌ کنند.

در جوامع امروزی تعداد کسانی که به جمع‌آوری فیلترهای سیگار تمایل نشان می‌دهند زیاد نیست. برخی دانشمندان راه‌حل رهایی از فیلترهای سیگار را ممنوع کردن ساخت آنها می‌دانند. به عقیده آنها، وجود فیلتر در سیگار در کاهش خطرات سیگار برای افراد تأثیری ندارد و چه‌بسا مشکل را وخیم‌تر می‌کند، چون موجب می‌شود افراد سیگاری تصور کنند فیلتر خطر سیگار کشیدن را کاهش می‌دهد، بنابراین به مصرف ادامه می‌دهند. در هر فیلتر ۱۲ هزار فیبر سلولز استات وجود دارد که به طور مستقیم به درون ریه‌ها استنشاق می‌شوند و خودشان عامل ابتلا به بیماری‌های تنفسی هستند.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که فیلتر سیگار موجب استنشاق عمیق‌تر دود می‌شود و خطر ابتلا به شکل تهاجمی نوعی سرطان ریه به نام آدنوکارسینوم را افزایش می‌دهد.

اگر ساخت فیلتر پلاستیکی سیگار ممنوع شود، لطف بزرگی نیز در حق محیط ‌زیست خواهد شد و طبیعت و جانوران شانس بیشتری برای زندگی بی‌ خطرتر خواهند داشت.

در فرانسه فیلتر کاغذی برای مدتی جایگزین فیلتر ساخته شده از فیبر پلاستیکی شد، اما این اقدام به بن بست رسید، چون مصرف کنندگان از طعم فیلتر کاغذی استقبال نکردند. در سال ۲۰۱۶ نیز در کشور هند برای مقابله با خطرات زباله پلاستیکی ناشی از تولید سیگار، استفاده از بسته‌بندی پلاستیکی برای دخانیات ممنوع شد. در برخی از کشورها، سیگار کشیدن در پارک ‌ها و سواحل دریاها ممنوع شده‌است. در سوئد به کلاغ ‌ها آموزش داده‌می‌شود تا فیلترهای سیگار را جمع‌آوری کنند.

در شهر لندن در انگلستان صندوق‌های رأی به بازیکن‌های فوتبال در مکان‌های عمومی نصب شده‌اند تا هر فرد ته ‌سیگارش را در صندوقی بیاندازد که نام بازیکن مورد علاقه‌اش روی آن نوشته شده است. آفریقای جنوبی نیز تصمیم دارد سیگار کشیدن در همه مکان‌های عمومی را ممنوع کند. همه این اقدامات و راهکارهای مبتکرانه در کاهش حجم عظیم ته‌سیگارهایی که به زباله تبدیل می‌شوند و کاهش صدمه‌ای که به محیط‌زیست و دنیای جانوری وارد می‌آورند کمی تأثیر دارند.

بازیافت فیلترهای سیگار برای استفاده‌های دیگر کار مشکلی است، چون هنوز مکانیسم‌ها و روش‌های آسانی برای جداسازی کارآمد و اقتصادی آنها یا تصفیه آنها از عناصر شیمیایی به دام افتاده در آنها وجود ندارد.

code

نسخه مناسب چاپ