دست برتر سوریه در موازنه‌های سیاسی و امنیتی
احیای جایگاه بین‌المللی بشار اسد
بخش دوم و پایانی
 

سال ۲۰۱۸ برای رئیس جمهوری سوریه پایان خوبی داشت. علاوه بر اعلام خروج نیروهای آمریکایی از سوریه از سوی دونالد ترامپ، بسیاری از کشورهای عربی برای ازسرگیری روابط دوستانه با سوریه ابراز تمایل کرده‌اند.

به گزارش ایسنا، کیستوفر فیلیپس، مدرس روابط بین‌الملل در دانشگاه کویین مری لندن و نویسنده کتاب “نبردی برای سوریه؛ رقابت بین‌المللی در خاورمیانه جدید” در مطلبی به بررسی شرایط فعلی سوریه و چالش‌ها و مسائلی که حکومت بشار اسد، رئیس جمهوری این کشور در سال جدید میلادی با آن روبه‌رو خواهد شد، پرداخته است.فیلیپس در این مطلب که در روزنامه واشنگتن پست منتشر شده، نوشته است: عمر البشیر، رئیس جمهوری سودان در ماه دسامبر نخستین رهبر عربی لقب گرفت که از زمان آغاز جنگ داخلی سوریه در سال ۲۰۱۱ از این کشور دیدار می‌کند. کمی پس از آن، امارات که پیش از این با بشار اسد مخالف بود، اعلام کرد که روابط با دمشق را از سر می‌گیرد. بحرین و کویت هم اعلام کردند که احتمالا به زودی همین رویه را پیش خواهند گرفت. با از سرگیری پروازهای تونس به سوریه و روابط تجاری اردن با این کشور، بسیاری از ناظران گمان می‌برند، روزهایی که اسد یک رهبر منزوی در منطقه بود، رو به اتمام هستند.به نظر می‌رسد عربستان که یکی از حامیان اصلی شورشیان سوریه طی جنگ داخلی بوده، به طور روزبه‌روز تمایل بیشتری به پذیرش ماندن اسد در دمشق پیدا می‌کند و امیدوار است که وابستگی او به ایران را که رقیب منطقه‌ای ریاض است، کاهش دهد. حتی پیش‌بینی‌ می‌شود که اتحادیه عرب که بشار اسد را با ادعای سرکوب معترضان در سال ۲۰۱۱ اخراج کرد، در سال ۲۰۱۹ بار دیگر به او خوشامد بگوید.

اسد واقعا چقدر منزوی بود؟

مسلما اسد هیچ‌وقت به لحاظ بین‌المللی آن‌قدر منزوی نبود و این یکی از دلایلی است که او توانست معرکه‌ای که در سوریه بپا شد، را مدیریت کند. کمک‌های حیاتی متحدانی همچون ایران و روسیه کاملا ثبت شده است. روسیه مطمئن شد که دمشق بر خلاف عراق در زمان صدام با هیچ تحریمی به رهبری سازمان ملل روبه‌رو نیست.کشورهای عضو بریکس (برزیل، هند، چین و آفریقای جنوبی) همچون بسیاری از کشورهای غیرغربی خواستار برکناری اسد نبودند. چین بیشترین حمایت را از او داشت و قطعنامه‌های ضد اسد شورای امنیت سازمان ملل را از سال ۲۰۱۱ شش بار وتو کرد. هند هم روابط خود را با دمشق از هراس ظهور افراطگرایان حفظ کرد و این احتمالا پاداشی به اسد برای موضع حمایت‌گرانه‌اش از دهلی در نزاع کشمیر بود. برزیل سفیر خود را از سوریه خارج کرد اما به دلایل امنیتی، نه به خاطر اقدامی صریح علیه اسد. حتی پیش از انتخابات اخیر برزیل که پیروزی ژایر بولسونارو، رئیس جمهوری راست‌گرای این کشور را به دنبال داشت، برزیل برای از سرگیری روابط کامل با سوریه و مشارکت در بازسازی این کشور ابراز تمایل کرد.

بازسازی سوریه هزینه‌بر خواهد بود

به نظر نمی‌رسد بریکس و متحدان اسد بتوانند مقدار زیادی از ۴۰۰ میلیارد دلاری را که برای هزینه بازسازی خرابی‌های پس از جنگ سوریه تخمین زده شده، تامین کنند. چین که ثروتمندترین آن‌هاست چندان مشتاق به نظر نمی‌آید و روسیه و ایران هم چنین سرمایه‌ای ندارند. اسد و متحدانش مدت‌هاست که خوب می‌دانند تنها کشورهای حوزه خلیج فارس یا کمک‌های غربی می‌توانند میلیاردها دلار سرمایه مورد نیاز برای بازسازی سوریه را تامین کنند و این ارزش واقعی گرمی روابط با کشورهای عربی است.در حالی که پیوستن مجدد به اتحادیه عرب مزایای اقتصادی را در پی دارد و پایانی نمادین برای تلاش‌های دشمنان عرب اسد برای سرنگونی اوست و اسد در عرصه داخلی از آن برای تاکید بر پیروزی‌اش استفاده خواهد کرد، انزوای دمشق حتی در جهان عرب هرگز مطلق نبود. لبنان و عراق پیوستن به تحریم‌هایی را که به رهبری کشورهای عرب حوزه خلیج فارس صورت گرفت، نپذیرفتند و روابط نزدیک خود را با سوریه حفظ کردند و اردن حتی در زمانی که فشارهای سیاسی خارجی و جنگ، آن را به توقف تجارت و ایجاد پناهگاه امن برای شبه‌نظامیان شورشی وادار کرد، حضور دیپلماتیک خود را در سوریه حفظ کرد. الجزایر هم با اخراج سوریه از اتحادیه عرب مخالفت کرد و پس از آن به عنوان یک مسیر پنهانی برای انتقال اطلاعات به سوریه عمل کرد. حکومت سیسی در مصر نیز روابط پنهانی با سوریه برقرار کرد.

موانع سر راه احیای اسد: آمریکا، اتحادیه اروپا و ترکیه

به رغم این نقاط مثبت، راه اسد برای بازسازی کامل با یه مانع اصلی سد شده است؛ آمریکا، اتحادیه اروپا و ترکیه. آمریکا عبورناپذیرترین مانع به نظر می‌رسد. در حالی که تصمیم غافلگیرکننده ترامپ برای خروج نیروهای خود از سوریه، تمایل اسد به تسلط دوباره بر “هر وجب” از خاک سوریه را بیشتر می‌کند، هیچ نشانه‌ای از نرم شدن موضع آمریکا در قبال دمشق وجود ندارد. صداهای هوادار اسرائیل و مخالف ایران در واشنگتن برداشته شدن تحریم‌ها در آینده نزدیک را نامحتمل می‌کنند. محدودیت شرکت‌ها و شهروندان آمریکایی برای هرگونه ارتباط با سوریه مشکل‌ساز باقی می‌ماند و مانع سرمایه‌گذاران بین‌المللی می‌شود. تحریم‌های اتحادیه اروپا هم اگرچه به این اندازه سختگیرانه نیستند اما همین قدر مشکل‌سازند. اروپایی‌ها اما نگرش یکسانی به اسد ندارند. در میان اعضای اتحادیه اروپا شکاف دیرینه‌ای درباره سوریه وجود دارد؛ فرانسه، انگلیس و آلمان از موضع سختگیرانه واشنگتن پشتیبانی کرده‌اند اما کشورهای جنوبی اروپا که در همسایگی سوریه هستند، در خصوص این موضع ابراز تردید کرده‌اند.با جان به در بردن تضمین نشده اسد، صدای این طرف‌ها که بیشترشان مهاجران سوری‌ را در خود جای داده‌اند و خواستار بازگشت آن‌ها هستند، بلندتر خواهد شد. با جدایی انگلیس از اتحادیه اروپا و آلمان که ۶۰۰ هزار سوری را پناه داده، احتمالا فرانسه نتواند از بروز تغییری در سیاست‌های اروپا جلوگیری کند. سیاست اتحادیه اروپا یه کندی پیش می‌رود و همچنان به دنبال اضافه کردن شرایط بیشتر برای برداشته شدن تدریجی هرگونه تحریم یا کمک‌رسانی است. با اینکه اتحادیه اروپا احتمالا در نهایت بر سر مساله سوریه دچار شکافی با واشنگتن می‌شود، اسد باید همچنان منتظر بماند.با این وجود، مانعی که بیشترین فشار را بر سوریه اعمال می‌کند، ترکیه است. اقتصاد سوریه و به ویژه شهر حلب که دومین شهر ویران شده سوریه است، با بازگشایی مسیرها به ترکیه که هم‌اکنون هم توسط آنکارا و هم شبه‌نظامیان تحت حمایت ترکیه که کنترل ادلب را در دست دارند، به میزان گسترده‌ای تقویت خواهد شد. با اینکه ترکیه از خواسته خود برای سرنگونی بشار اسد دست کشیده، سه مساله از مصالحه سوریه و ترکیه جلوگیری می‌کنند. اول اینکه پس از خروج آمریکا آنکارا و دمشق ممکن است در شرق سوریه با یکدیگر درگیر شوند. ترکیه می‌خواهد متحدان سابق آمریکا یعنی کردهایی را که آنان را تروریست می‌داند، کنار بزند و این در حالی است که سوریه ممکن است با آنان برای باز پس گرفتن این منطقه به توافقی دست‌یابد. این مسائل تا حد زیادی به این بستگی دارد که روسیه بتواند برای توافقی میانجی‌گری کند یا خیر .مساله دوم ادلب است؛ آخرین منطقه تحت کنترل شورشیان که اسد برای پس گرفتن آن مصمم است اما ترکیه از آن محافظت می‌کند و هراس دارد که در صورت سقوط ادلب موجی از مهاجران و شبه‌نظامیان به ترکیه سرازیر شود.مساله سوم و آخر این است که تکه‌ای از شمال سوریه بین عفرین و جرابلس هم‌اکنون در دست نمایندگان شورشی ترکیه است که به نظر نمی‌رسد آنکارا علاقه‌ای به از دست دادن آن داشته باشد. به نظر نمی‌رسد این مسائل به زودی قابل حل باشند. حتی اگر بتوان بر سر تجارت مرزی و آزادراه‌ها به توافق دست یافت، ترکیه و سوریه احتمالا سال‌ها با عادی‌سازی روابط فاصله دارند.اسد از بازگشت به اتحادیه عرب استقبال می‌کند اما علاقه او به این مساله نباید بیش از حد بروز کند. سوریه از طرفی در تمام جنگ داخلی‌اش منزوی نبوده و از سوی دیگر راهی طولانی تا مصالحه با دولت‌های غربی و ترکیه دارد. این مسائل دمشق را بیش از حد نگران نمی‌کند. حکومت اسد ده‌ها سال در برابر تحریم‌های غرب و منطقه و انزوا ایستاده و تازه‌ترین مورد آن در اواسط دهه اول قرن ۲۱ بوده است. استراتژی حکومت اسد مدت‌ها این بوده است که به جای تغییر سیاست‌هایش منتظر بماند تا شرایط بین‌المللی به نفع آن تغییر کند. استقبال اخیر کشورهای عربی از سوریه این رویکرد را بیش از پیش گسترش خواهد داد و اسد مطمئن خواهد بود که در نهایت غرب و آنکارا هم به سوریه روی خوش نشان خواهند داد و مهم نیست که تا آن روز چقدر طول می‌کشد.

پیروزی دیگر دمشق؛ بازگشت به اتحادیه عرب

تحلیلگران مسائل خاورمیانه اعتقاد دارند تحولات منطقه ای، کشورهای عربی را وادار ساخته است تا هرچه سریع تر روابط شان با سوریه را عادی کنند؛ از این رو پیش بینی می شود تا چند ماه آینده دمشق کرسی خود را در اتحادیه عرب بازپس گیرد.به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری ایرنا، با کاهش سطح تنش‌های داخلی در سوریه و شکست داعش و تثبیت نسبی کنترل بشار اسد بر خاک این کشور، نگاه جامعه بین المللی به آینده تحولات این کشور مثبت شده است. کشورهای عربی که در سال ۲۰۱۱ دمشق را به علت برخورد با اعتراضات داخلی از اتحادیه عرب اخراج کرده بودند اکنون بیشتر از دیگر کشورها ی جهان خود را به عادی سازی روابط با دمشق علاقه مند نشان می‌دهند. بسیاری از کشورهای عربی به ویژه در منطقه حاشیه خلیج فارس به شدت به دنبال از سرگیری روابط میان جهان عرب و سوریه هستند. به همین دلیل یکی از مهمترین موضوع‌هایی که در جلسه چند روز آینده نمایندگان کشورهای عضو در اتحادیه عرب مطرح خواهد شد عضویت دوباره سوریه در این نشست عربی است. نمونه بارز این اشتیاق کشورهای عربی در بازگشایی سفارت کویت و امارات متحده عربی در دمشق و ابراز تمایل بحرین به برقراری روابط و سفر برخی سران عرب به دمشق است که به عنوان تغییر دیدگاه نسبت به دمشق و بشار اسد ارزیابی می شود.

تکاپوی لبنان برای مصالحه بین اعراب

اگرچه دبیرخانه اتحادیه عرب به صورت رسمی هیچ خبری را تایید نکرده است اما کارشناسان یکی از مهمترین اهداف نشست نمایندگان دائمی کشورهای عربی را بررسی احیای روابط میان کشورهای عربی و سوریه می دانند. روزنامه‌های عربی منطقه اما مدعی هستند که موضوع اصلی نشست پیش رو بررسی مقدمات دیدار مقام‌های میان اتحادیه اروپا و اتحادیه عرب است که در ماه فوریه برگزار خواهد شد. اگرچه برخی رسانه‌های عربی عنوان کرده اند کشوری برای بررسی پذیرش دوباره سوریه پیش‌قدم نشده و درخواستی را برای طرح در نشست نمایندگان اتحادیه عرب مطرح نکرده است اما گفته می شود لبنان به صورت رسمی درخواست گنجانده شدن موضوع سوریه در فهرست موضوعات نشست اتحادیه عرب را ارائه کرده است.

به اعتقاد تحلیلگران تلاش‌های دیپلماتیک وزیر امور خارجه لبنان در چند ماه اخیر و پالس‌های مثبت ریاض برای کاهش تنش با دمشق در کنار موضع کشورهایی همچون عراق، کویت، اردن، و مصر احتمال پر شدن صندلی خالی سوریه در میان سران عرب از سوی اسد در آینده نزدیک را بالا برده است. تارنمای موسسه خبری پژوهشی «میدل ایست مانیتور» در گزارشی از دعوت لبنان از بشار اسد برای حضور در نشست اتحادیه عرب خبر داد و نوشت: «جبران باسیل» با چند کشور عرب تماس برقرار کرده و در زمینه دعوت از رئیس جمهوری سوریه به نشست سران عرب در بیروت گفت وگو کرده است. به نوشته روزنامه لبنانی الاخبار، باسیل با همکاری مقام‌های مصری در حال انجام رایزنی‌ها است اما هنوز تصمیم نهایی اتخاذ نشده است. اگرچه موضوع با مقامات بحرین، کویت، عراق، فلسطین، اردن، مصر و تونس مطرح شده است اما به اعتقاد این روزنامه لبنانی موافقت ریاض با این امر بسیار مهم و ضروری است. اگرچه هنوز هیچ گزارشی به صورت رسمی از سوی وزیر امور خارجه لبنان مطرح نشده اما این گزارش مدعی شد که باسیل حتی از دمشق هم دیدار کرده است. تارنمای روزنامه اماراتی «The National» هم بر این بارو است که متحدان اسد در لبنان تلاش می کنند تا از طریق دولت، اسد را به اتحادیه عرب بازگردانند. آن‌ها امیدوار هستند حضور سوریه در کنفرانس اقتصادی کشورهای عربی در بیروت بتواند بازگشت اسد به این اتحادیه را تسریع کند. روزنامه اماراتی، بازگشت سوریه به این اتحادیه را موفقیتی برای بشار اسد و حزب الله لبنان ارزیابی کرد و افزود بازگشایی سفارت امارات در دمشق و ابراز تمایل بحرین برای از سرگیری روابط و برخی سفرهای دیپلماتیک از جمله نخستین اقدامات سیاسی معنی دار بعضی اعضای اتحادیه عرب از زمان اخراج سوریه از این ائتلاف بوده اند.

به نوشته این روزنامه اماراتی، حزب الله از دولت لبنان خواست تا در دوره ای که سران عربی برای بازگشت به سوریه عجله می کنند از ظرفیت‌های خود برای مصالحه بین کشورهای عربی استفاده کند. پیش از این نیز وزیر دارایی لبنان که از اعضای پیشین جنبش اَمَل لبنان بود خواستار اقدامات بیشتر دولت این کشور و دعوت از بشار اسد برای حضور در نشست دو هفته بعد در بیروت شد. براساس این گزارش، برقراری دوباره روابط دیپلماتیک جهان عرب با سوریه، پیروزی مهم مقاومت در لبنان ارزیابی می‌شود. براساس خبرهای رسانه ای اکنون دو دیدگاه در میان اعضای اتحادیه عرب به پذیرش سوریه وجود دارد. برخی از کشورها خواهان پذیرش سریع این کشور در نشست آتی اتحادیه هستند. اما برخی کشورها نیز آن را زمانبر می دانند به گونه ای که نخست باید بحث برقراری روابط دیپلماتیک مطرح و حل شود و سپس در زمینه بازگشت دمشق به اتحادیه مذکور تصمیم گیری گردد. قرار است نشست سران عربی با تمرکز بر بحث‌های اقتصادی در بیروت برگزار شود. اگرچه تحلیلگران اندکی انتظار دارند تا تلاش‌های برخی کشورهای عربی تا آن زمان نتیجه بدهد اما پیش بینی می شود سوریه حداکثر تا نشست بعدی سران اتحادیه عرب که دو ماه بعد (در ماه مارس) صورت می گیرد صندلی خود در این مجمع عربی را بازپس خواهد گرفت.

نشریه «نیوزویک» ابراز علاقه کشورهای عضو اتحادیه عرب به بازگشت سوریه را با رویکرد «دونالد ترامپ» رئیس جمهوری آمریکا مبنی بر خروج نیروهای آن از سوریه مرتبط دانست و بازگشت سوریه به جهان عرب موجب تثبیت پیروزی‌های نظامی و دیپلماتیک دمشق پس از خروج آمریکا می شود. اکنون عراق، قطر، ترکیه و حتی عربستان سعودی در حال عادی سازی روابط خود با دمشق هستند. برخی کشورها سفارت خود را باز کردند و برخی رهبران عربی نیز به این کشور سفر کردند. از طرف دیگر «علی مملوک» مشاور امنیتی ویژه بشار اسد هم چند هفته قبل به مصر رفت و با رئیس اطلاعات این کشور در زمینه‌های سیاسی، امنیتی و ضدتروریسم گفت وگو کرد.به نوشته نیوزویک وقتی این تحولات در کنار اعتراف «احمد ابوالغیط» دبیرکل اتحادیه عرب قرار می گیرد که گفته بود «تصمیم تعلیق عضویت سوریه در اتحادیه عرب اقدامی بسیار شتابزده بود»، میزان تمایل سران کشورهای عربی به جذب دمشق مشخص می شود. چندی قبل هم روزنامه انگلیسی «گاردین» در گزارشی عنوان کرده بود منابع دیپلماتیک می گویند کشورهای عضو اتحادیه عربی در حال تشکیل اجماعی برای بازگرداندن سوریه هستند این موضوع هفته گذشته از سوی روزنامه اردنی «الرای» هم تایید شد. همزمان با این تحولات بازگشایی گذرگاه مرزی اردن با سوریه هم نشانه ای آشکار از آغاز فرایند عادی سازی روابط این کشور با دمشق بود. به نوشته نیوزویک وقتی این تحولات در کنار تلاش‌های دیپلماتیک هند برای نزدیکی به دمشق صورت می گیرد یا اظهارات پکن در زمینه علاقه مندی به سرمایه گذاری در زیرساخت‌های این کشور مطرح می شود احتمال پذیرش دمشق در جهان عرب و حضور دوباره اسد در میان سران عربی بیشتر از گذشته تقویت می شود. براساس این گزارش در شرایطی که ایالات متحده اظهارات متناقضی را در زمینه آینده حضور نیروهای خود در سوریه بیان می کند و کردهای این کشور نیز به دولت بشار اسد نزدیک تر شده اند اهمیت اتخاذ یک تصمیم مناسب از سوی کشورهای عربی بیش از پیش احساس می شود.

Email this page

نسخه مناسب چاپ