بازار بزرگ کرمان ؛ یک مجموعه بی‌نظیر
 

هر استان کشورمان با داشتن یک جاذبه گردشگری شاخص در جهان بیرون شناخته شده است. کمتر ایرانی‌ای است که با غار علیصدر همدان، نقش جهان اصفهان، تخت‌جمشید شیراز، گنبد‌
قابوس بن وشمگیر، گنبد کاووس و فلک‌الافلاک خرم آباد غریب باشد یا این که نام «گنجعلی‌خان» را بشنود و کرمان در ذهنش نقش نبندد؛ مجموعه‌ای که شاید اگر در دل پیکره عظیم بازار جا نداشت از چنین محبوبیتی برخوردار نبود.
بازار وسیع و کهن کرمان در مرکز بافت قدیم شهر با مظاهری زیبا از ادوار گذشته به یادگار مانده است که ویژگی‌های معماریش بینندگان را متحیر می‌کند.
در هر قسمت بازار که قدم بگذاری حس عجیب و متفاوتی را تجربه می‌کنی؛ بازار مسگری بیشتر قدمت و سنتی بودن این مکان را یادآوری می‌کند؛ بازار مظفری عمومی‌ترین جنبه بازار یعنی داد و ستد و خریدهای معمول مردم برای رفع نیازهای روزمره را نشان می‌دهد؛ گردشگران و علاقه‌مندان به آثار باستانی بیشتر در بازار گنجعلی‌خان و ارگ
دیده می‌شوند.
سابقه بازار در کرمان به بیش از ۶۰۰ سال قبل می‌رسد، به عصر تیموریان و زمانی که عده‌ای دور هم جمع شدند و بازار اختیاری را به عنوان اولین شالوده بازار بزرگ کرمان پی‌ریزی کردند. از آن پس در مقاطع مختلف تاریخی قسمت‌های دیگری به آن اضافه شد و نهایتاً به شکل‌گیری بازاری منتهی شد که امروز از جهت راسته‌ بودن بزرگترین بازار کشور به شمار می‌رود.
این مجموعه ارزشمند به صورت شرقی، غربی از میدان ارگ شروع شده و به خیابان میرزا رضای کرمانی ختم می‌شود و در طول ۱۲۰۰ متر فضای مسقف (به جز بازار مظفری) جاذبه‌های گرانبهایی چون گنجعلی‌خان، مجموعه وکیل، سرای‌سردار، قیصریه‌ها و …. را در خود جای داده است که در ادامه به معرفی مهم‌ترین این بخش‌ها می‌پردازیم:
بازار ارگ
این بخش غربی‌ترین قسمت بازار کرمان است که از میدان ارگ آغاز و به چهار سوق گنجعلی‌خان ختم می‌شود و مانند مستطیل دور محوطه میدان توحید را محاصره کرده است و خود از دو قسمت بازار «نقاره خانه» و «سراجی» تشکیل شده است؛ بازار نقاره‌خانه در نخستین قدم از میدان ارگ آغاز می‌شود که دارای سقف بلند و مزین به کاشی‌کاری‌ است و چند اتاق در بالا دارد که در گذشته هنگام غروب برای تعطیل کردن بازار بر روی آن نقاره نواخته می‌شد.
بازار سراجی نیز از بازار نقاره‌خانه شروع و به چهار سوق ختم می‌شود؛ این بازار در گذشته محل سراج‌ها و چمدان‌ساز‌ها بوده است.
مجموعه گنجعلی‌خان
این مجموعه از شگفت‌انگیزترین آثار تاریخی (مربوط به عصر صفوی) در استان کرمان محسوب می‌شود. معمار زبردست این مجموعه سلطان محمد معمار یزدی بوده است. این مجموعه شامل میدان، بازار، حمام، ضرابخانه، مدرسه، مسجد، چهارسوق و آب‌انبار است.
بازار گنجعلی‌خان
این بازار حدفاصل بین چهار سوق و بازار اختیاری است که سبک معماری جالبی از عصر صفوی به یادگار گذاشته و در بخش جنوبی میدان گنجعلی‌خان قرار گرفته است، در سمت چپ آن ۱۶ طاق‌نما این بازار را به میدان مرتبط می‌سازد.
میدان گنجعلی‌خان
این میدان همانند میادین اصیل ایرانی مستطیل‌شکل است. در سه ضلع آن بازار واقع شده و در ضلع دیگر آن مدرسه گنجعلی‌خان قرار دارد. این میدان در مرکز داد و ستد شهر قدیم قرار گرفته است.
ضرابخانه گنجعلی‌خان (موزه سکه)
در ضلع شمال میدان گنجعلی‌خان، داخل بازار مسگری شمالی و روبه‌روی حمام، ضرابخانه گنجعلی‌خان قرار دارد که با گچ‌بری زیبایی تزیین شده است. در گذشته در آن مسکوکات طلا و نقره دولتی را ضرب می‌کردند، در سال ۱۳۷۰ همزمان با بزرگداشت خواجوی کرمانی، این مکان به عنوان موزه سکه مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
در این موزه مسکوکات متعلق به ادوار مختلف تاریخی از قبیل اشکانی، ساسانی، قاجاری و پهلوی به همراه اطلاعات مربوط در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارد.
حمام گنجعلی‌خان
این حمام که در سمت راست بازار گنجعلی‌خان قرار دارد، اثری بدیع با کاشی‌کاری‌های زیبا، نقاشی‌ها، گچ‌بری‌ها، مقرنس‌کاری‌ها و کاربندی‌هایی است که هر بیننده را به تحسین برمی‌انگیزد.
حمام گنجعلی‌خان در سال ۱۰۰۵ هجری قمری (دوره صفوی) به دستور گنجعلی‌خان ـ حاکم وقت کرمان و معماری سلطان‌محمد معمار یزدی آغاز شد و در سال ۱۰۲۰ به پایان رسید.
حمام تا حدود ۷۵ سال پیش دایر بود، اما اکنون نقش و کارکرد توریستی پیدا کرده و به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده است.
مجسمه‌هایی توسط استادان دانشکده هنر دانشگاه تهران طراحی و در قسمت‌های مختلف حمام قرار داده شده تا بدین وسیله صحنه‌هایی از استحمام به شیوه سنتی به معرض نمایش گذاشته شود.
مدرسه گنجعلی‌خان
ساخت این بنا که در ضعل شرقی میدان واقع است، در سال ۱۰۰۷ آغاز شد و در سال ۱۰۲۹ به اتمام رسید، نمای داخلی و خارجی این مدرسه کاشی‌کاری معرق جالبی از عصر صفوی به یادگار گذاشته است.
این مکان تا زمان حمله آقا محمدخان قاجار به کرمان مدرسه بوده و پس از ویران شدن به دستور وی تعطیل شد و اواسط قرن سیزدهم به عنوان کاروانسرا مورد استفاده قرار گرفت.
مسجد گنجعلی خان
این بنا در گوشه شمال شرق میدان و همجوار با مدرسه واقع است. این مسجد کوچک اما بسیار زیبا در واقع موزه کوچکی از هنرهای تزیینی اسلامی نظیر کاشیکاری، گچبری و خطاطی است که به سبک زیبایی آراسته شده است.
چارسوق گنجعلی خان
محل تقاطع دو راسته بازار را چهارسوق می‌گویند. در گذشته این مکان مهمترین نقطه شهر محسوب می‌شده و نمای داخل آن با گچبری‌های جالب و نقاشی‌های زیبا عصر قاجار که چهره شهروندان آن دوره را به تصویر کشیده تزیین شده است.
چهارسوق مرکز ثقل بازار است و گنبد آن مرتفع‌ترین گنبد شهر به شمار می‌آمده است.
کاروانسرای هنود (هندوها)
این کاروانسرا در نیمه دوم قر نوزدهم توسط انگلیسی‌ها از امام جمعه وقت اجاره شد و در اختیار هندوها قرار گرفت و چون هندوها در آنجا ساکن شده و به تجارت پرداختند به کاروانسرای هندوها معروف شد. از آنجا که تجار هندی اجناسی چون ادویه، فلفل، هل و … در این کاروانسرا به فروش می‌رساندند، این کاروانسرا به کاروانسرای هنود شهرت یافت.
در این کاروانسرا معبد هندوها به سبک معماری ویژه هندو باقی مانده است.
مجموعه ابراهیم خان
ابراهیم خان ظهیرالدوله که از سال ۱۲۱۸ تا ۱۲۴۰ هجری قمری در دوره فتحعلیشاه قاجار حاکم کرمان بوده، بناهای ارزنده‌ای را در مرکز شهر و جنب مجموعه گنجعلی‌خان ایجاد کرده است که مهمترین آنها بازار (قیصریه)، حمام، آب انبار و مدرسه است.
بازار ابراهیم‌خان
این بازار که اکنون به بازار زرگرها معروف است به صورت یک راسته متقاطع عمود بر بازار کلاه‌مالی و به موازات بازار کفاش‌ها قرار گرفته و کاشیکاری سر در آن در نوع خود بی‌نظیر است.
مدرسه ابراهیم‌خان
این مدرسه در مرکز شهر کرمان و شمال بازار قدیم قرار دارد و شاه‌نشین، محراب، ایوانچه و غرفه‌های اطراف، ساختمان آن را تشکیل داده است.
تزیینات نمای داخل مدرسه، کاشی هفت‌رنگ با نقش گل و بوته، گلدان و مقرنس‌کاری و گچبری است؛ همچنین رفیع‌ترین و زیباترین بادگیر شهر کرمان در این محل واقع شده است. ایوان شرقی و برج ساعت این مدرسه کاشیکاری و چشم‌اندازی زیبا دارد.
حمام ابراهیم‌خان
این حمام در کنار مدرسه و وسط بازار واقع شده و با تغییرات جزیی و لوله‌کشی مناسب اکنون نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.
این حمام به دو بخش رختکن و گرمخانه تقسیم می‌شود و از سال ۱۳۳۱ هـ.ق تاکنون دایر است.
مجموعه وکیل
محمداسماعیل‌خان نوری اسفندیاری ملقب به وکیل‌الملک از سال ۱۲۷۵ هـ.ق بر کرمان حکومت کرد و در زمان فرمانروایی خویش بناهای زیادی را تعمیر و بنیاد کرد که از آن جمله مجموعه وکیل است. این مجموعه در سال ۱۲۸۷ هـ.ق به دستور وی و پسرش مرتضی قلی‌خان وکیل‌الملک ثانی ساخته شد و شامل بازار، حمام، کاروانسرا و مسجد است.
بازار وکیل
در انتهای بازار اختیاری، بازار و مجموعه وکیل قرار داد که از زیباترین بازارها است و مطابق الگوی بازراهای ایرانی دراز و کشیده ساخته شده است.
کاروانسرای وکیل
این مکان بزرگترین کاروانسرای کرمان و یکی از مهمترین کاروانسراهای ایران به شمار می‌رود. بادگیرهای این بنا سازه استوانه‌ای بلندی دارد که عمل سرمایش اتاق‌های زیرین را انجام می‌‌دهد. کاروانسرا در دو طبقه است و در حال حاضر در دست مرمت و بازسازی است.
حمام وکیل
اولین بخش از مجموعه وکیل، حمام یا چایخانه سنتی وکیل است که در سال ۱۲۸۰ هـ.ق با اسلوب مهندسی و معماری عصر قاجار بنا شده است و از کف تا دیوار آن کاشیکاری است. در سال‌های اخیر تغییر کاربری داده و به چایخانه سنتی تبدیل شده است.
مجموعه حاج آقاعلی
این مجموعه که در نزدیکی مجموعه ابراهیم خان قرار دارد، در اواخر قرن سیزدهم (عصر قاجار) ساخته شده است و شامل مسجد، آب‌انبار، بازار و کاروانسرا است.
حاج آقاعلی از بازرگانان نامی کرمان بود که علاوه بر این مجموعه، منزل باشکوهی در رفسنجان احداث کرده که هنوز برقرار است.
مسجد حاج آقاعلی (مسجد چهلستون)
این مسجد در خیابان شریعتی کرمان واقع شده و همچنان پررونق است. مسجد حاج آقاعلی به سبک مسجد وکیل شیراز بنا شده و دارای چهل ستون سنگی است که به گونه‌ای ماهرانه و یک دست تراشیده شده‌اند.
بازار اختیاری
این بازار که از انتهای بازار جنوبی گنجعلی‌خان شروع شده و تا اول بازار وکیل ادامه دارد؛ قدیمی‌ترین بخش بازار کرمان محسوب می‌شود چرا که قبل از احداث بازار گنجعلی‌خان وجود داشته و اهمیتش به دلیل قرار گرفتن بین بازار گنجعلی‌خان و وکیل است. مسجد چهلستون، کاروانسرای گلشن، سه بازارچه سرداری و حمام و (چایخانه سنتی) وکیل در این بازار کم عرض قرار دارد.
بازار مظفری
این بازار از انتهای بازار وکیل شروع و به خیابان میرزارضای کرمانی ختم می‌شود. از پدیده‌های این بخش می‌توان به تکیه (صف) عزاخانه، بازار قدمگاه و مسجد جامع کرمان اشاره کرد.
این بازار در سال ۷۵۰ هـ.ق توسط امیر مبارزالدین محمدمظفر بنا شده است.
بازار مسگری شمالی و غربی، سرای گلشن و مسجد جامع مظفری نیز از دیگر مکان‌های موجود در بازار بزرگ کرمان است.
اما بنایی با این عظمت که جاذبه‌های تاریخی زیادی را در دل خود جا داده و به نمایش می‌گذارد قطعاً در اقتصاد منطقه تأثیرگذار است و یقیناً سهم قابل‌توجهی از درآمد استان به واسطه آن تأمین می‌شود، برای این منظور سراغ دبیر کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی استان کرمان رفتیم و نظر وی را در این باره جویا شدیم.
سیدامجد نظامی با اشاره به قدمت ۷۵۰ ساله بازار کرمان می‌گوید: «این بازار که از دید بسیاری محققان گردشگری بزرگترین و طولانی‌ترین بازار ایران است از دیرباز محل خرید و فروش و صادرات و واردات استان بوده است و با توجه به این که بر سر راه ادویه و بعد از آن جاده ابریشم قرار داشت نقش بسیار بزرگی را در رونق اقتصادی منطقه ایفا می‌کرد؛ پارچه ـ ظروف مسی و انواع صنایع دستی کرمان به کشورهای چین و هند صادر و از آنجا نیز ادویه و پارچه وارد می‌شد.
وی همچنین بازار کرمان را بزرگترین رقیب بازار تبریز که در سال ۱۳۹۰ ثبت جهانی شده است می‌داند و می‌گوید: با توجه به این که پیکره بازار وجهه سنتی خود را حفظ کرده است در تعطیلات نوروز هدف اصلی بازدید گردشگران است و در طول سال نیز با توجه به این که کالاها به صورت عمده و با قیمت مناسب‌تری عرضه می‌شود، بازار، انتخاب اول مردم برای خرید است.»
به عقیده نظامی بازار کرمان نیز اگر به لحاظ منظر شهری رسیدگی و بیشتر مورد توجه مسئولان قرار گیرد، قابلیت ثبت جهانی شدن را دارد.
کرمان ـ الهه عقیلی

Email this page

نسخه مناسب چاپ