یمن؛ویتنام آل سعود
برکناری شاهزاده سعود الفیصل زلزله در دستگاه سیاست خارجی عربستان
بخش بیست و چهارم
 

اشاره: ملک سلمان در فرمانی شماری از مقامات عالیرتبه سعودی را کنار گذاشت که در میان شاهزادگان برکنار شده نام وزیر خارجه کهنه کار عربستان یعنی سعودالفیصل نیز به چشم می‌خورد.در این مقاله به بررسی علل کنار گذاشته شدن این شاهزاده سعودی می‌پردازیم.

***

سرویس خارجی:شاهزاده سعود الفیصل پس از ۴۰ سال خدمت به عنوان رئیس دستگاه دیپلماسی آل سعود در نهایت کنار رفت و این در حالی است که ریاض با بحران‌های منطقه‌ای بی‌سابقه‌ای دست و پنجه نرم می‌کند.خروج سعود الفیصل از وزارت خارجه عربستان سعودی در شرایطی رخ داده که این کشور بزرگ صادرکننده نفت با بحران‌های منطقه‌ای ناشی از بهار عربی سال ۲۰۱۱ رو به روست و تلاش دارد اتحاد خود را با واشنگتن تحکیم کند.اگرچه سیاست خارجی در پادشاهی آل سعود در نهایت از سوی پادشاه تعیین می‌شود، سعود الفیصل نقش تعیین‌کننده‌ای در واکنش کشورش به بحران‌های بی‌شمار خاورمیانه داشته است. جانشین وی “عادل الجبیر” سفیر سابق عربستان در واشنگتن است که دستور کار شلوغی را از سعود الفیصل که از اکتبر ۱۹۷۵ هدایت وزارت خارجه را برعهده داشت، به ارث می‌برد.در دوران وی عربستان با حمله اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۷۸، ۱۹۸۲ و ۲۰۰۶ رو به رو شد و همین‌طور انتفاضه فلسطین در سال ۱۹۸۷ و ۲۰۰۰ رخ داد. علاوه بر این، در دوران تصدی شاهزاده فیصل بر وزارت‌ خارجه عربستان، عراق در سال ۱۹۸۰ به ایران و در سال ۱۹۹۰ به کویت حمله کرد و عراق سال ۲۰۰۳ در جریان حمله ائتلاف تحت حمایت آمریکا اشغال شد. با وجود ناآرامی‌های تاریخی، سعود الفیصل هم‌اکنون در شرایطی از قدرت کنار می‌رود که جنگ داخلی، سوریه و عراق را فرا گرفته، بحران در یمن و لیبی موج می‌زند و بی‌ثباتی سیاسی در مصر حاکم است.

سعود الفیصل همواره بیانگر مواضع ریاض بوده است و در دوران پرتنش مناسبات آل سعود با متحد اصلی‌اش آمریکا در سال ۲۰۰۴، وی این روابط را ازدواج اسلامی توصیف کرد که طبق آن پادشاهی سعود می‌تواند زنان مختلفی را اختیار کند و همزمان با آنها با عدالت برخورد کند!حتی طی سال‌های اخیر که وی از کمردرد مزمن و سایر ناراحتی‌ها رنج می‌برد و حتی لرزش دستانش و لکنت زبانی‌اش در محافل عمومی زبانزد می‌شد، وی همچنان دقت عقلانی خود را حفظ کرده بود. سعود الفیصل در سال ۲۰۱۲ در پاسخ به پرسشی مبنی بر اینکه آیا مسلح کردن شورشیان سوری اقدامی مناسب است، به تندی پاسخ داد: گمان می‌کنم ایده‌ای بسیار عالی است.شاهزاده سعود الفیصل پسر ملک فیصل است که در ۱۹۴۰ در شهر کوهستانی طائف در نزدیکی مکه به دنیا آمد و در سال ۱۹۸۹ به عربستان سعودی کمک کرد تا به ۱۵ سال جنگ داخلی لبنان خاتمه دهد.

وی در دهه ۱۹۶۰ مدرکی از دانشگاه پرینستون آمریکا دریافت کرد و پس از آن سال‌ها در وزارت نفت حضور داشت. کار وی به عنوان یک دیپلمات با یک “تغییر” آغاز شد؛ پادشاه جدید “خالد بن عبدالعزیز″ جانشین پدر سعود الفیصل شد که ترور شده بود و پادشاه جدید، سعود الفیصل را به عنوان وزیر خارجه خود منصوب کرد.شاهزاده سعود الفیصل با همه زکاوتش در دیپلماسی نتوانست که وزارت خارجه عربستان را به سازمانی با عمق بنیادین زیاد تبدیل کند. دیپلمات‌های ریاض بر این باورند که سیاست خارجی عربستان به گونه‌ای است که آنها تنها می‌توانند بر یک حوزه که مورد علاقه پادشاه و شاهزاده سعود است، متمرکز باشند و زمانی که این تمرکز به منطقه دیگری تغییر جهت یابد دیگر آنها نمی‌توانند این مساله را پیگیری کنند. زمانی که سعود الفیصل در ماه ۱۹۷۵ منصوب شد، منطقه با رقابت‌های ملی‌گرایان سکولار و حامیان پان عربی تحت‌الشعاع قرار گرفته بود. مصر و اسرائیل هنوز صلح نکرده بودند، یاسر عرفات سازمان آزادی‌بخش فلسطین را از اردوگاه‌های آوارگان در لبنان رهبری می‌کرد، شاه ایران در منطقه ترکتازی و در عراق صدام جوان راه خود را برای تصدی قدرت هموار می‌کرد. روابط ریاض با صدام در دوران جنگ ایران و عراق تا پس از حمله به کویت روابط پر تنشی بود و در دوران تصدی سعود الفیصل عمده سیاست خارجی عربستان را تشکیل می‌داد.

با وجود این تاریخ پر و فراز و نشیب، شاهزاده سعودی علنا از حمله تحت حمایت آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ انتقاد کرد چرا که می‌ترسید پیامدهای ویرانگر آن این منطقه را بی‌ثبات کند. وی در مصاحبه با تلویزیون انگلیس گفته بود: اگر شما با تخریب عراق بتوانید رژیمی را عوض کنید، پس شما یک مشکل را حل می‌کنید و پنج مشکل دیگر ایجاد می‌کنید.در خاندان حاکم عربستان، شاهزاده سعود یکی از متحدان نزدیک عبدالله بن عبدالعزیز، پادشاه فقید عربستان بود. زمانی که ملک عبدالله ولیعهد بود، سعود الفیصل کسی بود که از اصلاحات اقتصادی وی در سال ۲۰۰۰ حمایت و از تجربیات خود در وزارت نفت برای جذب شرکت‌های انرژی خارجی برای دسترسی به حوزه‌های گازی عربستان استفاده کرد.

دو سال پس از آن، وی بزرگترین ابتکار سیاست خارجی عبدالله را هدایت کرد که طرح عربی برای صلح با اسرائیل در ازای خروج از اراضی اشغالی و قطعنامه‌ای برای حل مشکل آوارگان بود. سعود الفیصل در آن زمان گفت: من به تمامی همسایگانمان می‌گویم که اگر شما بخواهید، می‌توانید با اسرائیل در صلح باشید و حق حیات آنها را به رسمیت بشناسید. اگر این برای اسرائیل امنیت به همراه نیاورد، من به شما اطمینان می‌دهم که لوله تفنگ نیز برای آنها امنیت به همراه نخواهد داشت.اسرائیل هرگز با این طرح موافقت نکرد و سعود الفیصل همواره از ناکامی در کمک به فلسطین برای تشکیل کشور مستقل به عنوان بزرگترین یأس یاد می‌کرد.

از طرفی،سفیر عربستان در آمریکا پس از هشت سال فعالیت در این سمت و در حالی که به عنوان نماینده عربستان در غرب محسوب می شود توسط ملک سلمان به عنوان وزیر خارجه جدید عربستان انتخاب شد. در راستای تغییرات گسترده ملک سلمان پادشاه عربستان، سعود الفیصل پس از ۴۰سال از سمت وزارت خارجه عربستان برکنار شد.کهولت سن و شرایط بد جسمی وی علت این برکناری ذکر شده است اما آنچه که جالب توجه است انتخاب «عادل الجبیر» سفیر عربستان در آمریکا به عنوان جایگزین وی و تصدی پست وزارت خارجه است.وی وزیر خارجه جدید عربستان و سفیر سابق این کشور در آمریکا است و پیشتر نیز در زمان «ملک عبدالله» پادشاه پیشین عربستان مشاور وی در امور خارجی محسوب می شد.بسیاری از وی با عنوان نماینده عربستان در غرب و آمریکا یاد می کنند. در واقع در پایتخت سنتی عربستان، عادل الجبیر، چهره لیبرال عربستان برای دنیای غرب محسوب می‌شود.این سیاستمدار عربستانی در سال ۱۹۶۲میلادی در شهر المجمعه در عربستان به دنیا آمد.با اینکه وی از اعضای اصلی خاندان آل سعود نیست اما در خانواده ای متولد شده است که مناصب دولتی زیادی را در نظام حاکمیت آل سعود بر عهده داشتند. «محمد بن ابراهیم بن الجبیر» عموی وی مناصب مختلفی را از جمله رئیس دیوان مظالم و وزارت دادگستری و رئیس شورای مشورتی را بر عهده داشت.«احمد محمد الجبیر» پدر وی نیز از کارمندان سفارت عربستان در آلمان بود و هم اکنون در دوره بازنشستگی خود در ریاض به سر می برد.الجبیر تحصیلات ابتدایی خود را در آلمان گذراند. وی لیسانس خود را در رشته اقتصاد و علوم سیاسی از دانشگاه شمال تگزاس اخذ کرد و در رشته علوم سیاسی و روابط بین الملل در دوره فوق لیسانس از دانشگاه جرج تاون فارغ التحصیل شد.الجبیر در دهه نود وارد وزارت امور خارجه عربستان شد. در جریان حملات ۱۱سپتامبر ۲۰۰۱او به عنوان دیپلمات عربستان فعالیت‌های بسیاری انجام می‌داد.وی در آن سال‌ها به عنوان مشاور و مسئول رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی سفارت عربستان فعالیت می‌کرد، تسلط وی بر زبان انگلیسی باعث شد تا پس از حوادث ۱۱سپتامبر بتواند بسیاری از کاستی‌ها را کنترل کرده و از آسیب‌های بیشتر جلوگیری کند.عادل الجبیر در اقدامی بی سابقه و در زمانی که تنها ۴۴سال سن داشت از سوی ملک عبدالله به سمت سفیر عربستان در آمریکا و به عنوان جایگزین «ترکی فیصل»، انتخاب شد. آغاز عملیات «توفان قاطع» برای تجاوز به یمن را نیز الجبیر رسماً اعلام کرد.یک دیپلمات عرب در این باره می‌گوید: شاهزاده بندر، که فرزند یکی از ۷فرزند قدرتمند شاه اسبق عربستان، بنیانگذار عربستان سعودی است، بسیار تحت تاثیر دایی‌اش ملک عبدالله است. برای همین بسیاری از آمریکایی‌ها به ویژه مشاوران جورج بوش، می‌گفتند که او با پشت‌گرمی پادشاه هر آنچه بخواهد به ما می‌گوید و هر بازی که بخواهد با ما می‌کند.در حالی که جبیر از هیچ کدام از اعضای اصلی خانواده سلطنتی نیست اما در یک نگاه کلی به گفته دیپلمات‌های عرب او نیز همانند بندر نماینده کل کشورهای عربی در واشنگتن است. دلیل این ادعا اظهارات یکی از دیپلمات‌های عرب است که می‌گوید، پادشاه عربستان جبیر را در سال ۲۰۰۰به ریاض فرا خواند تا به او نیز بیاموزد که چگونه مرد مناسبی همانند بندر در واشنگتن باشد. او می‌گوید: «عبدالله می‌دانست که به کسی نیاز دارد که امریکا را خوب بشناسد. او آدم گمنامی را می‌خواست که بتواند به سرعت بندر دیگری در امریکا باشد.» برای همین وقتی ترکی فیصل برای ۱۸ماه به آمریکا رفت و سفیر شد، عبدالله او را فرا خواند تا پس از او جبیر به عنوان سفیر جدید به واشنگتن رود.

از طرفی،طبق تغییرات انجام شده، «خالد بن عبدالعزیز» به عنوان وزیر بهداشت و «عادل الفقیه» به عنوان وزیر اقتصاد و برنامه ریزی و «مفرق الحقبانی» به عنوان وزیر کار معرفی شده اند. همچنین «حمد السویلم» رئیس دیوان پادشاهی و «عبدالله الیاسر» معاون سرپرست رادیو و تلویزیون معرفی شده اند.تغییراتی که بلافاصله پس از فوت عبدالله بن عبدالعزیز و روی کار آمدن سلمان بن عبدالعزیز پادشاه جدید عربستان رخ داد:

- «مشعل بن عبدالله» پسر ششم پادشاه سابق از عمارت مکه برکنار و «خالد الفیصل» به جای وی انتخاب شد.

- «بندر بن سلطان» از شورای عالی امنیت ملی کنار گذاشته شد.

- شاهزاده «مقرن بن عبدالله» به عنوان ولیعهد و «محمد بن نایف» به عنوان ولیعهد انتخاب شدند.

- شاهزاده «محمد بن سلمان» به عنوان وزیر دفاع و «متعب بن عبدالله» به عنوان وزیر گارد ملی تعیین شدند.

- «خالد العرج» وزیر خدمات مدنی، «عادل الطریفی» وزیر فرهنگ و رسانه، «احمد الخطیب» وزیر بهداشت، «ماجد القصبی» وزیر امور اجتماعی، «ولید الصمعانی» وزیر دادگستری و «صالح آل شیخ» وزیر امور اسلامی معرفی شدند.

- «فیصل بن بندر» از عمارت منطقه قصیم و «ترکی بن عبدالله» از عمارت ریاض و «خالد بن بندر» از ریاست نهادهای اطلاعاتی برکنار شدند.

به موجب تغییرات در ابتدای روی کار آمدن پادشاه جدید عربستان همچنین نهادهای مختلفی همچون کمیته عالی سیاستگذاری آموزش، شورای خدمات مدنی، شورای آموزش عالی دانشگاه ها و شورای عالی اقتصاد حذف شدند. همچنین قرار شد دو نهاد شورای امور سیاسی و امنیتی و شورای امور اقتصادی تشکیل شود.

مغز متفکر تغییرات در عربستان کیست؟

محمد بن سلمان که در ابتدای روی کار آمدن سلمان بن عبدالعزیز به عنوان پادشاه جدید عربستان تصدی وزارت دفاع را برعهده گرفت اکنون با حفظ سمت جانشین ولیعهد شده است و فرماندهی حملات نظامی فعلی به یمن را بر عهده دارد.وی در ۳۱آگوست ۱۹۸۵میلادی متولد شد و پسر ششم پادشاه عربستان محسوب می‌شود. محمد بن سلمان در رشته حقوق در دانشگاه ملک سعود تحصیل کرده است.

فعالیت های سیاسی

محمد بن سلمان از سال ۲۰۰۷به عنوان مشاور در هیئت کارشناسان کابینه عربستان سعودی فعالیت می کرد و در سال ۲۰۰۹به عنوان مشاور ویژه امیر منطقه ریاض معرفی شد و علاوه براین تا سال ۲۰۱۳همچنان از مشاوران کابینه محسوب می شد.دبیرکلی مرکز الریاض و مشاور ویژه رئیس شورای اداری دفتر پادشاهی عبدالعزیز از دیگر فعالیت های سیاسی وی به شمار می رود. محمد بن سلمان در سال ۲۰۱۳همزمان با حفظ سمت های خود نظارت بر دفتر وزیر دفاع را نیز برعهده داشت و در سال ۲۰۱۴با دستور پادشاه، سمت وزیر مشاور در کابینه نیز به سمت های وی اضافه شد تا اینکه در نهایت پس از روی کار آمدن پدرش به عنوان پادشاه جدید عربستان در سال ۲۰۱۵وزارت دفاع و سمت مشاور ویژه پادشاه به وی واگذار شد. همچنین شورای امور اقتصادی و توسعه نیز تاسیس و ریاست آن به محمد بن سلمان واگذار شد.

فرماندهی حملات نظامی به یمن

عربستان سعودی در تاریخ ۲۶مارس سال جاری میلادی (ششم فروردین) در اقدامی مداخله جویانه به یمن تجاوز کرد. در این تجاوز که نام آن از سوی سعودی ها «توفان قاطع» نامگذاری شده است عربستان با حمایت ۱۰کشور عربی و غربی به ویژه آمریکا و به منظور بازگرداندن «عبد ربه منصور هادی» رئیس جمهوری مستعفی یمن به قدرت به این کشور حمله کرد. فرماندهی عملیات مذکور برعهده محمد بن سلمان است.به نظر می رسد با تغییرات انجام شده در کابینه عربستان سعودی پیش بینی ها مبنی بر احتمال کودتای داخلی محمد بن سلمان برای قبضه قدرت تحقق یابد. مقامات سعودی به چرایی این تغییرات اشاره ای نکرده اند اما از زمانی که سلمان بن عبدالعزیز پادشاهی در عربستان را به دست گرفته است زمزمه هایی از احتمال تغییر در ساختار قدرت و ارتقاء جایگاه محمد بن سلمان مطرح شده است.بنا بر اعلام تحلیلگران، محمد بن سلمان پسر پادشاه عربستان مهندس و مغز متفکر تمام تغییراتی است که از زمان فوت ملک عبدالله پادشاه سابق عربستان (سوم بهمن ۹۳) تاکنون در این کشور صورت گرفته است.

به نوشته واشنگتن پست، محمد بن سلمان هفته‌ها قبل از فوت عبدالله بن عبدالعزیز به دقت در حال برنامه ریزی برای تغییرات گسترده در ساختار قدرت عربستان بوده است تا از وقوع آشفتگی و جدال برای قدرت در خاندان آل سعود جلوگیری کند.با نگاهی به تغییرات صورت گرفته در عربستان سعودی می توان گفت که هدف از عزل و نصب ها در این کشور تحکیم روابط ریاض – واشنگتن و تعمیق ارتباط میان عربستان سعودی و آمریکا به عنوان یک شریک امنیتی مورد اعتماد در منطقه است.

ادامه دارد

Email this page

نسخه مناسب چاپ