تحریم ایران و چشم انداز تهدیدات جهانی
 

حفاظت از توانمندی جمهوری اسلامی ایران برای مقابله با تهدیدات جهانی با خاستگاه خاورمیانه و آسیای مرکزی به مسئولیت پذیری دیگر طرف‌های برجام به خصوص سه دولت اروپایی گره خورده است؛ توافقی که استوانه امنیت و ثبات نه تنها در منطقه بلکه اروپا و جهان است.

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری، سخنان «حسن روحانی» رئیس جمهوری در اجلاس روسای مجالس ۶ کشور آسیایی در تهران در خصوص تبعات تحریم ایران برای ثبات و امنیت جهانی، نه یک تهدید بلکه هشداری قطعی ناشی از آینده نگری و تبیینی واقع بینانه از شرایط منطقه بود. رئیس جمهوری در این اجلاس که با حضور روسای مجالس ایران، افغانستان، پاکستان، ترکیه، روسیه و چین برگزار شد، واشنگتن را به موجب تحریم‌های ظالمانه به اعمال «تروریسم اقتصادی» علیه ایران متهم کرد و نسبت به تبعات این تحریم‌ها هشدار داد. رئیس جمهوری در این نشست گفت: ما از غربی‌ها انتظار نداریم که سهمشان را در ازای امنیت و ثباتی که برای آنها تامین کرده‌ایم، بپردازند اما بدانند که با تحریم ایران، به توانایی ما برای مبارزه با مواد مخدر و تروریسم آسیب می‌زنند. روحانی با کلامی متقن افزود: به تحریم‌کنندگان هشدار می‌دهم اگر توانایی‌های ما در مبارزه با مواد مخدر و تروریسم در خاستگاه آنها ضربه‌ای ببیند، شما نخواهید توانست از زیر آوار مواد مخدر، پناهجویان و بمب‌ها و ترورها به سلامت خارج شوید. رئیس جمهوری در شرایطی این سخنان را بیان داشت که بیش از یک ماه از تعهد اروپایی‌ها برای ایجاد سازوکار مالی به منظور تضمین تداوم اجرای برجام می گذرد.

نوبت اروپا در تضمین برجام

دولت‌های اروپایی پیش از اجرای مرحله دوم تحریم‌های آمریکا علیه ایران که از سیزدهم آبان ماه کلید خورد، متعهد شدند برای کمک به کشورمان جهت کاهش فشار تحریم‌های آمریکا، فراهم کردن امکان مبادلات تجاری و مالی بنگاه‌های اقتصادی اروپا و جهان با ایران، تداوم جریان صادرات نفت و گاز و … ساز و کار مالی مستقلی تعبیه کنند تا مجاری منتهی به کشورمان را به دور از آسیب و دست اندازی آمریکایی‌ها تامین سازد.

اکنون و پس از گذشت قریب به دو ماه از به اجرا درآمدن مرحله دوم تحریم‌های آمریکایی که به طور ویژه بخش انرژی ایران را هدف قرار داده است، اروپایی‌ها هنوز بر سر چند و چون اجرای ساز و کار مالی و محل استقرار تشکیلات مرتبط با آن به توافق نرسیده‌اند. این در حالی است که ایران تاکنون به تمام تعهدات برجامی خود پایبند بوده و مذاکرات چندوجهی و گسترده‌ای میان دستگاه دیپلماسی کشورمان با طرف اروپایی در این خصوص برگزار شده است. پس از این تلاش‌های گسترده، صبر و انتظار طولانی و البته عمل به تعهدات برجامی، اکنون نوبت اروپا است تا با واقع بینی و ارزیابی دقیق تبعات جبران ناپذیر شکست برجام، مسئولیت حفاظت از توافق هسته‌ای را برعهده گیرد و به تعهدات خود در حفاظت از این دستاورد دیپلماسی جمعی عمل کند. مواضع مسئولان کشورمان نشان می‌دهد اروپا برای تصمیم گیری در این خصوص از فرصت و زمان نامحدودی برخوردار نیست.

چندی پیش وزیر امور خارجه در گفت و گو با روزنامه انگلیسی «گاردین» از کُندی اروپایی‌ها برای عمل به تعهدات برجامی گلایه کرد. «سید عباس عراقچی» معاون وزیر امور خارجه نیز اواخر آبان ماه و همزمان با حضور وزیر امور خارجه انگلیس در تهران در همایش تحولات منطقه و نظام بین‌الملل با انتقاد از ناتوانی اروپایی‌ها برای راه اندازی سازوکار مالی هشدار داد که اوضاع به همین شکل ادامه نخواهد یافت. به گفته وی اروپا در حال حاضر با مجموعه ای از دردسرهای ریشه گرفته از خاورمیانه مواجه است و اکنون باید دید می تواند موج تازه‌ای از تروریسم، مهاجرت و بحران هسته‌ای را متحمل شود. اگر اروپا تصور می ‌کند غرب آسیا بدون برجام می تواند امن بماند می تواند آن را بیازماید.

همچنین «علی اکبر صالحی» رئیس سازمان انرژی اتمی ایران درسومین سمینار همکاری‌های هسته‌ای ایران و اروپا در بروکسل در اواخر آبان از چشم انداز «غیرقابل پیش بینی» آینده در صورت عملیاتی نشدن اظهارات سیاسی مقام‌های اروپا، چین و روسیه خبر داد. اکنون نوبت اروپا است که برای حفاظت از برجام تدبیری بیاندیشد. انتشار خبرهایی غیررسمی درباره توافق مقام‌های آلمانی و فرانسوی در خصوص ایجاد سازوکار مالی، خوش بینی‌هایی برای اقدام عملی و موثر اروپا در این خصوص به وجود آورده است؛ سازو کاری که برخی منابع می‌گویند قرار است تشکیلات آن در فرانسه استقرار یابد و ریاستش را یک آلمانی بر عهده بگیرد. براساس گزارشی که به تازگی در روزنامه‌ای آلمانی انتشار یافته، ۹ کشور اروپایی از جمله ایتالیا، اسپانیا، اتریش و اتحاد سیاسی-اقتصادی بنلوکس شامل بلژیک، لوکزامبورگ و هلند برای پیوستن به این نهاد ابراز تمایل کرده اند.

برجام؛ توافقی با کارکرد ایجاد ثبات و امنیت جهانی

توافق هسته ای ایران با کشورهای ۱+۵ که بعدها آمریکا از آن خارج شد، از همان ابتدا به عنوان توافقی با کارکردی امنیت آفرین و ثبات ساز در خاورمیانه شناخته شد. مقام‌های اروپایی خود نیز بارها در اظهارنظرهایشان به تاثیر امنیت ساز برجام اذعان کرده‌اند. «فدریکا موگرینی» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا چندی پیش در نشست وزرای امور خارجه کشورهای عضو اتحادیه اروپا تاکید کرد که برای اتحادیه اروپا آن چه که در توافق هسته‌ای اهمیت دارد، برخلاف گفته‌ها، منافع اقتصادی نیست. مهم‌ترین اولویت اروپا برای حفظ برجام حفظ امنیت در منطقه خاورمیانه و به تبع آن در اروپا است. امنیت اروپا با شکستن برجام به خطر می‌افتد. بعد از آغار دور دوم تحریم‌های آمریکا علیه ایران هم اتحادیه اروپا در بیانیه ای این توافق را برای امنیت اروپا، منطقه و سراسر جهان دارای اهمیت اساسی دانست. دیگر مقام‌های کشورهای اروپایی هم بر نقش برجام در ایجاد امنیت در منطقه، اروپا و نظام بین المللی تاکید کرده‌اند. واقعیت این است که ایران با ثبات و توانمندی مثال زدنی خود در حوزه‌های امنیتی و اطلاعاتی، همواره چون سدی برابر جریان انتقال مواد مخدر و تروریسم از مرزهای شرقی به سمت اروپا عمل کرده است. گروه‌های تروریستی ساخته و پرداخته برخی کشورهای منطقه و تحت حمایت آمریکا، با پس زمینه تفکرات افراطی هرگز دامنه فعالیت خود را به خاورمیانه محدود نخواهند کرد. مبارزه ایران با این گروه‌ها در نطفه و خاستگاهشان، گستره فعالیت آنها را محدود کرده است. اروپایی‌ها به این واقعیت اذعان دارند که مبارزه با تروریسم در افغانستان، عراق و سوریه در سال‌های اخیر بدون مشارکت فعال ایران هرگز امکان پذیر نبوده است. از این رو تضعیف ایران با ابزار تحریم‌ها معنایی جز ضربه زدن به توانمندی تهران در مقابله با تروریسم، جریان مواد مخدر و موج پناه جویان گریزان از دست تروریست‌ها به کشورهای اروپایی نخواهد داشت. بر این مبنا، سخنان اخیر رئیس جمهوری خطاب به تحریم کنندگان نه تهدید یا هشداری صرف، بلکه پیش بینی دقیقی منطبق بر واقعیت‌های منطقه ای است که در صورت بی توجهی اروپایی‌ها به حتم به وقوع خواهد پیوست.

در این حال، رسانه‌ها و اندیشکده‌های عربی با تمرکز بر خروج آمریکا از برجام و تحریم‌های ضد ایرانی این کشور، به واکاوی گزینه‌های ایران برای مقابله با آمریکا پرداختند. «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهوری آمریکا از همان آغاز ورود به کاخ سفید بنای کارش را برای افزایش فشار و تحریم علیه ایران گذاشت و از جمله رفتارهای تهدیدزایش خروج یکجانبه وی از توافق چند جانبه هسته‌ای در هجدهم اردیبهشت ماه بود. دولت آمریکا پس از خروج از توافق هسته‌ای تلاش گسترده‌ای را برای فشار حداکثری و تحریم ایران به کار گرفت و در این راستا ۵ نوامبر تحریم‌های جدیدی را علیه صادرات نفتی ایران اعمال کرده است، اما شواهد نشان می دهد که روند تحولات، طبق پیش بینی و برنامه‌ریزی آمریکا پیش نمی رود و ایران گزینه‌های بسیاری برای مقابله با آمریکا و همپیمانان آن در اختیار دارد که به مقتضای شرایط می تواند از آنها استفاده کند.

اقدامات و تدابیر ایران برای رویارویی با تحریم‌ها

تارنمای مرکز پژوهش‌های «الجزیره» قطر نوشت: تحریم‌های یکجانبه آمریکا سبب پایین آمدن سطح معیشت مردم در ایران شده است، اما این تحریم‌ها نتوانسته جلوی نفوذ منطقه ای ایران را بگیرند. انتظار نمی رود که رئیس جمهوری آمریکا بتواند به اهداف خود در این زمینه دست یابد. بلکه فشار روز افزون بر ایران سبب می شود که تهران برای تقویت حضور خود در منطقه تلاش کند. ایران به تقویت حضور خود در منطقه به عنوان ضمانتی برای امنیت ملی خود نگاه می‌کند. به نوشته تارنمای مرکز پژوهش‌های الجزیره، کارشناشان معتقدند این تحریم‌ها در مقایسه با تحریم‌های گذشته تاثیر کمتری دارد. این کارشناسان بر روی قدرت تعامل ایران با این تحریم‌ها و ادامه صادرات نفت و قدرت سازگاری ایران با چالش‌های این مرحله تاکید دارند. آنان معتقدند که ایران با توجه به اینکه گرفتار وام خارجی نیست و دارای جبهه داخلی منسجم و پایداری است می‌تواند این تحریم‌ها را تحمل کند.

به نوشته تارنمای «نون پست» لبنان، تحلیلگران معتقدند که تحریم‌ها ابزار ناکارامدی در سیاست خارجی به شمار می رود و در بسیاری از موارد نتیجه‌ای به دنبال نخواهند داشت. این تحریم‌ها در بسیاری از موارد سبب همگرایی مردم و نظامی سیاسی حاکم می شود. این کارشناسان معقتدند که تحریم‌های فراگیر علیه ایران نتیجه‌ای به دنبال نخواهند داشت و شاید این تحریم آثار مثبتی در اقتصاد این کشور به دنبال داشته باشند. شاید این موضوع سبب تغییر برنامه‌های اقتصادی دولت در مسیر مطلوبتر شوند. در این زمینه «کریستوف دازه» کارشناس مسائل سیاسی در دانشگاه «فرانکفورت» معتقد است که هیچ کشوری نیست که بگوید به دلیل تحریم‌ها رفتار خود را تغییر داده است و خیلی سخت است که دولتی به دلیل آثار تحریم‌ها تغییر رفتار دهد. این بار ایران در شرایطی تحریم می‌شود که بسیاری از همپیمانان واشنگتن دیگر با آن همراه نیستند. اروپایی‌ها مخالف تحریم‌های یکجانبه ترامپ هستند و بارها پافشاری خود را در حمایت از شرکت‌های خود در ایران اعلام کرده اند. تارنمای نون پست افزود: بسیاری از کارشناسان معتقدند «پایداری» گزینه‌ای است که ایران آن را سرمایه خود به شمار می آورد. این کشور از زمان انقلاب تاکنون همواره در تحریم به سر می برد بدون اینکه از هم فروپاشد. یک واقعیت اساسی در این چالش ۴۰ ساله وجود دارد و آن این است آمریکا بازنده و ایران برنده تحریم‌ها بوده است. تحریم‌ها نمی توانند سیاست خارجی ایران را در منطقه تغییر دهند. امنیت ملی ایران از خارج از مرزهای آن آغاز می شود و ایران در آینده رفتار خود را ادامه خواهد داد و این رفتار را ضمانتی برای امنیت خود می داند و بودجه‌هایی هم که برای این موضوع در نظر گرفته شده است از تحریم‌های اقتصادی و چالش‌های ناشی از آن تاثیر نخواهد پذیرفت.

روزنامه «القدس العربی» چاپ لندن در گزارشی به قلم «شفیق ناظم» با عنوان «اعتیاد ترامپ به تحریم‌ها بیانگر ناتوانی اوست» نوشت: تحریم‌های آمریکا علیه کوبا که در مجاورت ایالت فلوریدا قرار دارد، نتایجی به دنبال نداشت. این نشان می دهد که تحریم‌های واشنگتن علیه ایران و دیگر کشورها هیچ نتایجی به دنبال نخواهد داشت. اگر هدف از تحریم‌ها آن است که ایران از منطقه عقب نشینی کند آشکار است که این تحریم‌ها باعث خواهد شد ایران بیشتر در منطقه نفوذ یابد. ایران با گسترش نفوذ در منطقه ضمانتی را به دست خواهد آورد که در نتیجه آن آمریکا نخواهد توانست با این کشور مانند عراق عمل کند. اگر هدف ترامپ از تحریم‌ها علیه ایران تلاش برای بازگرداندن ایران به میز مذاکره باشد آشکار است که تهران منتظر خواهد ماند تا ترامپ از صحنه سیاسی کنار رود. از این رو، پیش بینی می شود ایران و دیگر کشورها تا سال ۲۰۲۰ و شاید تا سال ۲۰۲۴ منتظر باشند. به نوشته تارنمای اندیشکده «خاورمیانه‌ای واشنگتن» در نتیجه شدت فشارها و رفتارها آمریکا علیه ایران پس از عقب‌نشینی از توافق هسته‌ای عکس‌العمل ایران مشخص خواهد شد. اگر ایران بتواند امور خود را در نتیجه تحریم‌ها پیش ببرد این کشور به برجام پایبند خواهد بود و مرزی بین فعالیت‌های هسته‌ای خود و دیگر فعالیت‌های خود در منطقه در نظر خواهد گرفت. اگر آثار تحریم‌های آمریکا زیاد باشد شاید ایران برای جلوگیری از تحریم‌های بین المللی علیه خود از برجام خارج نشود اما همزمان با این موضوع در عرصه‌های دیگر عمل خواهد کرد و در بدترین شرایط ایران به طور همزمان در همه جبهه‌ها وارد عمل خواهد شد. در برابر ایران مجموعه گسترده ای از گزینه‌ها وجود دارد که می تواند طبق شرایط آن را تغییر دهد. ایران به سیاست «لبه پرتگاه هسته ای» اشاره کرده است. در این سیاست ایران بر شمار سانتریفیوژهایش خواهد افزود و تولید اورانیوم برای غنی‌سازی را از سر خواهد گرفت. ایران می‌تواند روند آزمایش موشک‌های بالستیک را شتاب بخشد و برد این موشک‌ها را به بیشتر از ۲ هزار کیلومتر هم افزایش دهد. با اجرایی شدن تحریم‌های ثانویه به شکل سخت که هزینه‌هایی را به دنبال خواهد داشت ایران در نهایت شکل‌های خطرناک‌تری از سیاست لبه پرتگاه هسته‌ای را دنبال خواهد کرد. اگر فشارهای آمریکا سبب به هم خوردن ثبات در جمهوری اسلامی ایران شود تهران منافع آمریکا در سوریه، عراق و افغانستان را هدف قرار خواهد داد و برای رسیدن به این هدف ایران به نیروهای وابسته به خود دستور می‌دهد تا عناصر آمریکا را در این کشورها هدف قرار دهند و روند تنش را افزایش دهند. همچنین ایران می تواند با افزایش فعالیت‌های خود علیه اسرائیل و عربستان به طور مستقیم یا از طریق وکلای خود آمریکا و همپیمانانش را مجازات کند.

تارنمای مرکز پژوهش‌های «الاهرام» مصر در گزارشی درباره جنجال آفرینی‌های آمریکا درباره برنامه موشکی ایران نوشت: تمایل واشنگتن برای اولویت دادن به فعالیت موشکی ایران در شرایط کنونی و اهمیت دادن به آزمایش‌های موشکی و برنامه هسته‌ای و نقش منطقه‌ای ایران نشان می دهد که راهبرد واشنگتن درباره به صفر رساندن صادرات نفت ایران پس از مهلت۶ ماهه‌ای که به ۸ کشور وارد کننده نفت از ایران داده است نتیجه‌ای نخواهد داد. آمریکا به این موضوع پی برده است که تحریم‌ها به تنهایی نمی تواند سبب تغییر سیاست ایران و روی آوردن این کشور به مذاکره جدید شود. ایران با استفاده از ابزارهایی مثل تاسیس شرکت‌ها، گسترش نقش بخش ویژه در فروش نفت و … مهارت ویژه ای در دور زدن تحریم‌ها دارد. از این رو، آمریکا در شرایط کنونی موضوع برنامه موشکی ایران را مطرح کرده است. هدف واشنگتن از طرح این موضوع کاهش گزینه‌های فراروی ایران در تعامل با فشارها است. این در حالی است که ایران با افزایش نفوذ خود در بحران‌های منطقه و ادامه فعالیت‌های موشکی و تهدید به اینکه پایگاه‌های آمریکا در تیرس موشک‌های این کشور هستند عکس العمل خود را نشان خواهد داد. مسائل و پرونده‌های در هم پیچیده همگی نشان می دهند که در منطقه خاورمیانه در نتیجه سیاست‌های ترامپ تنشی میان واشنگتن و تهران رخ خواهد داد که به طور مستقیم بر موازنه‌های راهبردی و کنش بین قدرت‌های اصلی تاثیرگذار خواهد بود.

Email this page

نسخه مناسب چاپ