ستاره دریایی
بخش نخست
 

با این که ستاره‌های دریایی از جانورانی ابتدایی و پست به شمار می روند، اما اگر درباره زندگی و رفتار آنها به دقت بررسی یا مطالعه کنیم در همین ساختار ساده پیچیدگی‌ها و شگفتی‌های فراوانی را مشاهده خواهیم کرد.ستاره‌های دریایی جانورانی از شاخه خارپوستان (Echinoderm) و رده «ستاره ‌سانان» یا Asteroideaهستند که به دلیل فرم بدن آن‌ها به شکل پنج پر یا پنج گوشه به این نام خوانده می شوند. ستاره‌های دریایی از جانوران بسیار قدیمی به شمار می روند که از دوره اردوین، مربوط به دوران پالئوزوئیک یعنی حدود ۴۰۰ میلیون سال پیش تا کنون در اقیانوس‌ها و دریاها زندگی می کنند. معمولاً در دریاها و اقیانوس‌هایی که دارای شوری طبیعی هستند در اعماق زیاد یا آب‌های ساحلی و در محدوده جزر و مد یافت می شوند.
به همین دلیل اغلب پس از عقب نشینی دریا هنگام جزر می توان آن‌ها را روی سواحل مشاهده کرد و نیز به دلیل این که به فراوانی یافت می‌شوند و در شرایط اسارت به راحتی نگهداری و تکثیر می شوند، تا کنون مطالعات زیادی در مورد آن‌ها انجام شده است. به طوری که ارسطو در دو هزار سال پیش به بررسی شیوه زندگی این جانوران پرداخت و آن‌ها را در رده بندی جانورانی که نخستین رده بندی بود قرار داد. حدود ۱۵۰۰ گونه از ستاره‌های دریایی تا کنون شناسایی شده اند.
هر چند تمامی ستاره‌های دریایی دارای یک ساختار ظاهری عمومی هستند، اما از لحاظ ساختار داخلی با یکدیگر تفاوت‌های ویژه ای دارند.
همچنین از نظر رنگ آمیزی، اندازه و تزئینات ظاهری بسیار متنوع هستند. هر یک از انواع ستاره‌های دریایی زندگی و رفتار مشخصی دارند که به شرایط و نوع زیستگاهی که در آن زندگی می کنند بستگی دارد و تنوع آن‌ها نیز بر اساس همین ویژگی‌ها به وجود آمده است.
در آب‌های شیرین هرگز نمی توان یک ستاره دریایی پیدا کرد، زیرا آن‌ها با زندگی در آب شیرین سازگاری ندارند و در آب‌های کم شور یا بی نهایت شور نیز نمی توانند زندگی کنند.
به عنوان مثال در دریای مازندران یا
دریاچه‌های داخلی ایران هیچ گونه ای از ستاره‌های دریایی وجود ندارد. در عوض در خلیج فارس چند گونه از آن‌ها یافت می شود. این نشان می‌دهد که ستاره‌های دریایی در طول ۴۰۰ میلیون سال زندگی خود نتوانسته اند با شرایط شوری اندک سازش کنند و به همین خاطر همیشه در دریاها و اقیانوس‌های دارای شوری ۳۵ در هزار یافت می شوند.
به جز چند گونه که در نواحی خاصی از دریای بالتیک و دریای سیاه که شوری بیشتری دارند زندگی می کنند.
سیستم جریان آب در اندام‌های داخلی این جانوران به نمک آب محیطی که در آن زندگی می کنند بستگی دارد و به همین علت در آب‌های دارای شوری اندک نمی توانند زندگی کنند. ستاره‌های دریایی در هر جا که شوری آب مناسب است یافت می شوند. آن‌ها از اقیانوس منجمد شمالی در حد فاصل آب‌های ساحلی قطب تا دریاها و اقیانوس‌های نواحی استوایی انتشار دارند.
همچنین در اعماق اقیانوس‌ها تا عمق ۶۰۰۰ متری نیز زندگی می کنند. گونه‌هایی از
ستاره‌های دریایی وجود دارند که در بستر اقیانوس‌ها، در جایی که دمای آب بسیار پایین و فشار آب بالا است و نیز هیچ نوری به آن جا نمی رسد زندگی می کنند. دو گونه از ستاره‌های دریایی کشف شده اند که تا اعماق ۸ هزار متری اقیانوس آرام یافت می شوند.
شیوه زندگی ستاره‌های دریایی بسیار جالب است. آن‌ها هنگام بلوغ دربستر دریاها و با خزیدن روی ماسه‌ها و صخره‌ها به دنبال غذا و محلی برای پنهان شدن همه جا را وارسی می کنند.
ستاره‌های دریایی بر حسب عمقی که در آن به سر می برند رژیم غذایی متفاوتی دارند. آن‌هایی که در عمق کم و آب‌های ساحلی زندگی می کنند گوشت خوار هستند و از
نرم تنان، سخت پوستان و سایر بی مهرگان تغذیه می کنند. آن‌هایی هم که در عمق زیاد یافت می شوند معمولاً لجن خوار هستند و از مواد پوسیده و ته نشین شده تغذیه می کنند.
ستاره‌های دریایی بالغ با حفاری در بستر دریاها به زیر ماسه‌ها پناه می برند، اما نوزاد یا لارو ستاره‌های دریایی دارای زندگی متفاوتی است. در بیشتر ستاره‌های دریایی سلول‌های جنسی به طور مستقیم در آب رها می شوند و پس از لقاح به تخم تبدیل می شوند که از این تخم‌ها یک لارو با ظاهری به شکل قرنیه دو طرفی که هیچ شباهتی به ستاره دریایی بالغ ندارد خارج می شود. به این لارو در اصطلاح جانورشناسی «بی پی نارینا» (Bipinnaria) می گویند.
این لارو بر خلاف ستاره دریایی بالغ که تقارن شعاعی دارد، دارای تقارن دو طرفی است و درون آب به صورت شناور به سر می‌برد. لارو بی پی نارینا با تغذیه از جلبک‌ها و سایر پلانکتون‌های دریایی پس از چند هفته رشد می کند و سه زائده در بدن آن به وجود می‌آید که با ظاهر شدن این زواید به مرحله بعدی زندگی وارد می شود که به آن لارو «براکیولاریا» (Brachiolaria) می گویند.
این لارو به وسیله یکی از زواید خود که به صورت بادکش است در بستر دریا به ماسه‌ها یا دیگر اجسام می چسبد و پس از مدتی با تشکیل دیگر زواید به شکل ستاره دریایی بالغ در می آید که پس از این می تواند به وسیله بازوهای خود در کف دریا حرکت کند. باید یادآور شد که مراحل لاروی در انواع گوناگون ستاره‌های دریایی متفاوت هستند.
در انواع دیگر ستاره‌های دریایی که دارای تکامل مستقیم هستند به علت این که سلول تخم درشت است و اندوخته غذایی (زرده) زیادی دارد، نوزادها به شکل یک ستاره دریایی کوچک از تخم خارج می شوند و بدون گذراندن مراحل لاروی به ستاره دریایی بالغ تبدیل می شوند. در برخی از انواع ستاره‌های دریایی که به این شکل از تخم خارج می شوند تا مرحله ای از رشد خود تحت مراقبت والدین قرار می گیرند که از نظر جانورشناسی این نوع زندگی در بی مهرگان پست بسیار شگفت انگیز و جالب است.
ادامه دارد
*مرتضی جوهری
*عکس‌ها از: Pam Brophyو wikimedia

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ