بررسی ترانه‌های قدیمی ایران
شد خزان … گلشن آشنایی
حسن فرازمند
 

اگرچه ترانه خاطره‌انگیز «شد خزان» با صدای مرحوم جواد بدیع‌زاده در ابتدای دهه‌ دوّم قرن حاضر ساخته شده است اما برغم گذشت حدود ۸۰ سال از عمر تولد این ترانه زیبا، هنوز هم از جمله ترانه‌هایی‌ست که وقتی اولین نت‌های آن توسط پیانویی که خود مرحوم بدیع‌زاده آنرا نواخته است، آغاز می‌شود، هر شنونده‌ای دلش می‌‌خواهد همصدا با مرحوم بدیع‌زاده آنرا بخواند و این روزها که وارد نخستین روزهای پاییز ۹۲ شده‌ایم، مناسب دیدم که نیم نگاهی به این ترانه قدیمی داشته باشیم و زندگی آهنگساز و خوانندة آن یعنی مرحوم جواد بدیع‌زاده و شاعر ترانه‌سرای آن یعنی رهی معیری را مرور کنیم.
نخست به سراغ مرحوم جواد بدیع‌زاده می‌رویم که در کتاب «مردان موسیقی ایران» دربارة زندگی و آثار او نوشته است:
سیدجواد بدیع‌زاده در سال ۱۲۸۱ (۱۱۱ سال پیش) در تهران متولد شد. پدرش مرحوم «آقا سید رضا بدیع کاشانی» بود که به «بدیع‌المتکلمین» شهرت داشت و یکی از روحانیون مشروطه‌خواه روشنفکر بود که به او «سید اناری» هم می‌گفتند.
او که از وعاظ مشهور آن دوره هم بود فرزندش یعنی سیدجواد را با خود غالباً به مجالس وعظ و روضه‌خوانی می‌برد تا با شیوه‌های آن روزگار نوحه‌خوانی و نواهای مذهبی آشنا شود. ناگفته نماند که مرحوم «بدیع‌المتکلمین» به دلیل تسلط کافی بر ردیف‌های موسیقی ایرانی، پسر خود را به فن آواز موذنی و روضه‌خوانی و تعزیه آشنا ساخت و او نیز در این زمینه از تجربیات پدر استفاده کرد و به فراگیری گوشه‌ها و ردیف‌های موسیقی دستگاهی ایرانی پرداخت و موسیقی ردیف سنتی و گوشه‌های بی‌شمار آن را از پدر و نیز از دایی خود «میرزا یحیی سعید واعظین» که او نیز از واعظان خوش صدای زمان خود بود، فرا گرفت.
اولین صفحه‌های بدیع‌زاده
سیدجواد بدیع‌زاده تحصیلات ابتدایی را در مدرسه تدیّن و متوسطه را در مدرسه آلیانس فرانسوی‌ها و سپس دارالفنون به پایان رساند و از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۳۱ در مجلس شورای ملی استخدام شد و به عنوان نماینده خدمت کرد.
وی علاوه بر خوانندگی در امر آهنگسازی نیز از بزرگان موسیقی ما به شمار می‌آید. در سال ۱۳۰۴ که کمپانی انگلیسی صفحه‌پرکنی «هیز مسترزویس» به قصد تهیه و ضبط صفحه از نواخته‌ها و خوانده‌های هنرمندان ایرانی نماینده خود را به ایران اعزام کرد و شعبة‌ خود را در تهران گشود، بدیع‌زاده به عنوان نخستین خواننده مرد، با معرفی و توصیه عبدالحسین‌خان شهنازی، انتخاب شد و اولین صفحه او با عنوان «جلوه گل» روانه بازار شد که شامل دو قطعه آواز و سه تصنیف از ساخته‌های خودش بود و از آن پس تا سال ۱۳۱۴ بدیع‌زاده ۲۴ تصنیف ساخت که همه روی صفحه ضبط شده است. او در سال‌های بعد در سفرهایی به حلب و بیروت و برلین و شبه قاره هند، بر شمار ضبط آهنگ‌های خود افزوده است.
از میان آفریده‌های معروف او می‌توان از سرود «ایران، کشور داریوش» و ترانه‌های جلوه گل، داد دل، دل‌ افسرده، هدیة‌ خاک، گل پرپر و «خزان عشق» یاد کرد. «خزان عشق» که تا زمان ما جاذبة‌ خود را حفظ کرده در سال ۱۳۱۳ در پیوند با متنی عاشقانه از «رهی معیری» ساخته شده است.
بدیع‌زاده با افتتاح رادیو به جمع هیأت ارکستر آن زمان رادیو پیوست و در کنار استادانی چون «حسین تهرانی»، «مرتضی نی‌داوود»، «حبیب سماعی» و «استاد ابوالحسن صبا» آثار با ارزشی را در حوزة موسیقی ایرانی پدید آورد.
وی که سال‌ها عضو شعر و موسیقی رادیو در تهران بود، سرانجام در دی ماه سال ۱۳۵۸ در سن هفتاد و هشت سالگی، بر اثر دومین سکته مغزی، در تهران چشم از جهان فرو بست و در بهشت‌زهرا (قطعه: ۸ ردیف: ۲ شماره: ۲۶) به خاک سپرده شد. از او صفحات و نوارهای بسیاری بر جای مانده است که همة از درخشان‌ترین آثار موسیقایی است.

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ