متحدان سنتی ایران؛ جایگزین اروپای ناتوان در اجرای برجام
بخش اول
 

تاخیر چند باره در عملیاتی کردن

«ساز و کار ویژه مالی» از سوی اروپا با هدف خنثی سازی تحریم‌های آمریکا، مقامات ایران را به همکاری افزون تر با متحدان قدیمی سوق داده است؛ تغییر نگرشی که در جریان سفر اخیر وزیر امور خارجه کشورمان به هند خود را نشان داد.

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری ایرنا، از اردیبهشت ماه که «دونالد ترامپ» رئیس جمهوری آمریکا رسما فرمان خروج ایالات متحده را از برجام صادر کرد، تروئیکای اروپا (بریتانیا، فرانسه و آلمان) به عنوان سه کشور عضو برجام در صدد خنثی سازی اثر تحریم‌ها بر تهران بر آمدند. آنها با ارائه راهکارهای مختلف تلاش کردند تا دست کم با تشویق شرکت‌های متوسط و کوچک که پیوستگی کمتری به اقتصاد آمریکا دارند، روابط اقتصادی و بازرگانی با ایران را تسهیل کنند که ساز و کار ویژه مالی یا همان «اس پی وی»(SPV) از آن جمله است؛ سازوکاری که با وجود خوشبینی به کارامدی آن، اما زمان اجرای آن از سوی اروپا بارها به تاخیر افتاده است. پیشتر «فدریکا موگرینی» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا تاکید کرده بود که این سازوکار تا قبل از پایان سال ۲۰۱۸ میلادی عملیاتی شود اما این اتفاق به وقوع نپیوست.

اینک «مایا کوچیانچیک» سخنگوی موگرینی از پیشرفت سران اتحادیه در تدوین سازوکار مورد نظر خبر داده و نسبت به راه‌اندازی آن در هفته‌های آتی ابراز خوشبینی کرده است. این وعده‌های تکراری اروپایی‌ها اما باعث شده برخی رهبران اتحادیه را به دورویی و بازی با مهره اجرای سازوکار ویژه مالی متهم کنند.به باور کارشناسان حتی با فرض نیت خیر اتحادیه اروپا برای نجات برجام و دور زدن تحریم‌های آمریکا، باز هم رهبران بروکسل در این ماموریت تاکنون موفق نبوده اند. در نتیجه ایران بیش از این که چشم به اقدامات اتحادیه بدوزد، چرخش به شرق و توسعه همکاری‌ها با متحدان دیرینه از قبیل چین، هند و روسیه را در دستور کار قرار داده است.

«محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه کشورمان که اخیرا در صدر یک هیات بلندپایه سیاسی ـ اقتصادی به دهلی نو پایتخت هند رفته بود، در بخشی از اظهارات خود، عملکرد برجامی اتحادیه اروپا را زیر سوال برد و گفت که «اروپایی‌ها تلاش کرده‌اند، اما در حد انتظار ما نتوانستند پیشرفت کنند. ما همکاری خود را از طریق کانال‌های مختلف مثل مورد هند گسترش می‌دهیم.»

همچنین توافقی که در حوزه بانکی بین دو بانک’ uco ‘ هند و پاسارگاد ایران به امضا رسید، از جمله دستاوردهای این سفر بود. برجام به عنوان توافقی برد- برد، وظایف و مسوولیت‌هایی را برای هر دو طرف تعیین کرده که بر پایه ۱۴ گزارش «یوکیا آمانو» مدیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی، تهران تاکنون به وظایف خود عمل کرده است. بنابراین اروپا تا زمانی از تهران انتظار ماندن در توافق هسته‌ای و عمل به وعده‌های برجامی را دارد که رهبران بروکسل نیز در غیاب آمریکا و کارشکنی این کشور به وعده‌های از پیش تعیین شده خود جامه عمل بپوشانند. در غیر این صورت توجیهی برای ماندن تهران در توافقی که آمریکا به آن پشت کرده و تروئیکای اروپا از اعطای امتیازات ملموس ناتوانند، وجود ندارد. از این رو «سیدعباس عراقچی» معاون سیاسی وزیر امور خارجه چندی پیش در جریان چهارمین همایش بین‌المللی «نظام بین‌الملل، تحولات منطقه ای و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» که در دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، ناتوانی تروئیکای اروپا را در پیاده سازی کانال مالی ویژه ناشی از فشار سنگین آمریکا دانست اما در عین حال تاکید کرد: چه اروپا نمی‌خواهد با ما کار کند و بازی می‌کند و چه این‌که می‌خواهد کار کند و قادر نیست با فشارهای آمریکا، در نتیجه فرقی ندارد. ما با شرایطی روبه‌رو هستیم که اروپا نتوانسته یا نخواسته سازوکاری ایجاد کند که خواست ایران را تأمین کند. تا زمانی در برجام می‌مانیم که منافع ما تأمین شده باشد. اما برخی ناظران معتقدند که باوجود اراده قوی و تلاش‌های مجدانه رهبران اروپا برای نجات برجام، اجرای سازوکار ویژه مالی با یک سری موانع و چالش‌هایی همراه است.

نخست این که ایجاد کانال مالی مجزا از نظام پولی- مالی آمریکا امری دشوار به نظر می رسد. دوم این که در سایه نفوذ ایالات متحده و تهدیدات و تحریم‌های کاخ سفید، ازسرگیری توافقات تجاری شرکت‌های اروپایی با ایران امر آسانی نخواهد بود. سوم آنکه تاکنون کشوری به طور رسمی میزبانی تشکیل سازوکار مالی ویژه را عهده دار نشده است. پیشتر صحبت از لوکزامبورگ و اتریش بود و امروز گزارش‌ها از میزبانی مشترک آلمان و فرانسه خبر می دهند؛ موضوعی که گویا تاکنون به نتیجه مشخصی نرسیده است. به رغم چالش‌ها و مسیر دشواری که پیش روی اروپایی‌ها قرار دارد، انتظار می رود که هر چه سریعتر مرحله اجرای سازوکار ویژه‌ای که دو طرف به آن خوشبین هستند، آغاز شود. از نگاه مقامات و مردم ایران آنچه اهمیت دارد «نتیجه» است و حمایت‌های سیاسی اروپا تا زمانی که به راهکارهای ملموس و گشایش‌های اقتصادی منتهی نشود، نمی تواند عملکردی رضایتبخش باشد.

ایران، هدف ماموریت خاورمیانه‌ای پمپئو

«مایک پمپئو» وزیر امور خارجه آمریکا که چند روزی را در خاورمیانه به سر می برد، اجماع سازی علیه ایران را در دستور کارخود قرار داد، ضمن این که توجیه سیاست‌های کاخ سفید در غرب آسیا نیز از دیگر اهداف این سفر به شمار می رود.از روز سه شنبه (۱۸ دی ماه) که تور وزیر امور خارجه آمریکا به خاورمیانه آغاز شد همواره اظهارات خشونت بار و ضد ایرانی وی در صدر اخبار رسانه‌های جهان قرار دارد. در جریان این سفر هشت کشور این منطقه شامل اردن، مصر، امارات، بحرین، قطر، عربستان، عمان و کویت هدف‌گذاری شده بودند. همان طور که اشاره شد، پروپاگاندا یا همان تبلیغات سیاسی پمپئو حول محور ایران هراسی چرخیده است و وزیر امور خارجه آمریکا در این سفر تلاش دارد تا ایران را عنصر بی ثبات ساز منطقه و در مقابل خود را عاملی وحدت بخش معرفی کند. از این رو وی از یک نشست بین المللی پرده برداشت که طی روزهای ۲۴ و ۲۵ بهمن در لهستان برگزار خواهد شد.آن طور که از اظهارات پمپئو برداشت می‌شود، جایگاه و نفوذ تهران در منطقه یکی از مهمترین محورهای نشست پیش رو به شمار می رود.

وزیر امور خارجه آمریکا در گفتگویی که با شبکه «فاکس نیوز» داشت تاکید کرد که این همایش برای ارتقای ثبات، امنیت و آزادی در منطقه غرب آسیا و با هدف کاهش نفوذ منطقه‌ای ایران برگزار می‌ شود.از طرفی سفر هشت روزه پمپئو به خاورمیانه برای هماهنگی و تشویق مقامات کشورهای میزبان برای حضور در اجلاس مذکور صورت گرفته که به باور ناظران، نقش لابی‌های عرب و یهود در شکل گیری این رخداد پررنگ است؛ بازیگرانی که با تشدید تحریم‌ها بر ایران و همچنین در صورت انزوای سیاسی تهران به طور قابل ملاحظه ای سود خواهند برد. افزون بر اطلاع رسانی پمپئو در خصوص برگزاری اجلاس بین المللی علیه ایران، برخی اظهارات ایران ستیزانه وی در قاهره نیز خبرساز شده است به عنوان نمونه وی در پایتخت مصر تاکید کرد «کشورهای دیگر هم مانند آمریکا به این نتیجه رسیده‌ اند که باید با ایران مقابله کرد و نه این که درآغوش کشید»؛ سخنانی که با مواضع تند مقامات جمهوری اسلامی ایران از جمله «محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه کشورمان و «بهرام قاسمی» سخنگوی این وزارتخانه مواجه شد. قاسمی با اشاره به مطالبات مکرر آمریکایی‌ها مبنی بر مذاکره با تهران، اظهارات ایران هراسانه وزیر امور خارجه ترامپ را زیر سوال برد و آن را مصداق «ریاکاری» دانست. افزون بر قاسمی، دکتر ظریف نیز در پیامی توئیتری نسبت به برگزاری نشست ضد ایرانی در لهستان واکنش نشان داد و نوشت ««دولت لهستان نمی تواند این شرمندگی را پاک کند: در حالی که ایران لهستانی‌ها را در جنگ جهانی دوم نجات داد، این کشور اکنون میزبان سیرک مذبوحانه ضد ایرانی شده است.» در یکی از تصاویری که وزیر امور خارجه کشورمان انتشار داد، گروهی از آوارگان لهستانی به چشم می خوردند که در میانه جنگ دوم جهانی، ایران میزبانی آنها را برعهده گرفته بود. در مجموع ایران ۲ هزار و ۴۵۷ نفر از آوارگان لهستانی را در خود جای داده بود که ۲ هزار و ۴۳ تن از آنان را کودکان تشکیل می دادند.هر چند در چرایی انتخاب لهستان به عنوان محل برگزاری نشست و علت موافقت سران ورشو با این تصمیم، اطلاعاتی به بیرون درز نکرده اما ارزیابی هدف ترامپ و پیامدهای برگزاری چنین نشستی در اتحادیه اروپا دشوار نیست.

رئیس جمهوری آمریکا سودای مذاکرات مجدد با ایران را در سر دارد اما مقامات جمهوری اسلامی با هر نوع مذاکره ای خارج از چارچوب برجام آن هم با آمریکایی که به توافق هسته ای پشت کرده مخالف‌اند. آن طور که حجت الاسلام «حسن روحانی» آبان ماه خبر داد، مقامات آمریکایی تا کنون بیش از ۱۰ بار تقاضای مذکرات ثانویه با تهران را داشته و هر بار با جواب رد مقامات ایران رو به رو شده اند. از نگاه آمریکا برگزاری اجلاس با هدف فشار بر ایران آن هم در یکی از اعضای اتحادیه اروپا، مقامات جمهوری اسلامی را از ادامه همکاری با اتحادیه ناامید می سازد. افزون بر آن «ساز و کار ویژه مالی» اروپا که برای مقابله با تحریم‌های آمریکا در حال تدوین است، زیر سوال می رود.در کنار مسائلی که به آن اشاره شد یکی دیگر از اهداف سفر سیاسی پمپئو به خاورمیانه، توجیه سیاست‌های ترامپ در این منطقه به ویژه در ارتباط با خروج نظامیان آمریکایی از سوریه است. بر پایه سیاست خروج تدریجی، بیش از ۲ هزار نیروی آمریکایی مستقر در سوریه ظرف ۶۰ تا ۱۰۰ روز آینده خاک این کشور را ترک خواهند کرد. به دنبال اتخاذ چنین تصمیمی از سوی ترامپ، متحدان و همپیمانان آمریکا در منطقه آشکارا نگرانی خود را نسبت به آن اعلام کرده اند. کشورهای عربی منطقه و رژیم صهیونیستی که در این روزها میزبان وزیر امور خارجه آمریکا هستند، خلا ناشی از حضور آمریکا را بسترساز افزایش نفوذ ایران و متحدان تهران ارزیابی می کنند. به همین دلیل تصمیم ترامپ مبنی بر خارج ساختن نظامیان از سوریه حتی از سوی طیف جمهوریخواه نیز مورد نقد قرار گرفت به این دلیل که آمریکا نسبت به آینده متحدان خود بی اعتناست.

کارشناسان حوزه سیاست خارجی و روابط بین الملل، نگرش محاسبه گر و سودمحور ترامپ را در اتخاذ این تصمیم همانند دیگر تصمیمات وی دخیل می دانند. بنابراین وزیر امور خارجه آمریکا که بیش از ترامپ به متحدان خاورمیانه ای بها می دهد، در پی اقناع سازی همپیمانان و فشار بر ایران با هدف تسکین و تزریق آرامش به محور عبری- عربی است .

ایران بازیگر قدرتمند منطقه خاورمیانه است

برخی از تحلیلگران رسانه‌های عرب زبان معتقدند تهران توانسته است جایگاه منطقه ای خود را تقویت و دست برتر را در تحولات منطقه از آن خود کند که در نتیجه این قدرت یابی، واشنگتن توان عقب راندن ایران را ندارد.به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش‌های خبری ایرنا، ایران با توجه به جایگاه ژئوپلیتیک خود مهم ترین بازیگر منطقه‌ای در حوزه خلیج فارس و خاورمیانه به شمار می رود و تحولات سال‌های اخیر در منطقه، توان نفوذ و تاثیر گذاری تهران در منطقه را به اثبات رسانده است. در این خصوص روزنامه «العرب» چاپ لندن نوشت: در سایه نبود راهبرد مشخص از سوی آمریکا هر روز آشکارتر می شود که ایران با حضور در عراق، سوریه، لبنان و یمن به برجسته ترین بازیگر منطقه‌ای در سال ۲۰۱۹ میلادی تبدیل می‌شود که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

به نوشته العرب، ایران به طور واقعی ثابت کرده است که در چهار پایتخت کشورهای عربی نفوذ دارد و به کنترل در آوردن کامل تنگه هرمز و باب المندب را نیز از نظر دور نمی دارد. روزنامه «الاهرام» مصر هم در بخشی از گزارش خود درباره قدرت منطقه‌ای ایران نوشت: ایران از خلاء موجود در کشورهای عربی که پس از آغاز انقلاب‌های بهار عربی آغاز شد برای تقویت جایگاه منطقه ای خود استفاده کرد. این کشور در نتیجه توافق هسته‌ای و برداشته شدن تحریم‌ها به اموال بسیاری دست یافت. ایران با استفاده از این اموال بر روی گروه‌های وابسته به خود در منطقه مانند حزب الله لبنان، گروه انصارالله یمن، گروه‌های شبه نظامی در سوریه و عراق استفاده کرد تا طرح‌های خود را در منطقه پیش برد.

نشریه «المدن» لبنان نیز چندی پیش نوشت: ایران اکنون از شکاف در جبهه دشمنان خود بیشترین سود را می برد. میان کشورهای حاشیه خلیج فارس اختلاف وجود دارد که محاصره قطر نمونه برجسته آن است. در پرونده یمن هم به نظر می رسد ائتلاف سعودی – اماراتی در ناگوارترین شرایط خود به سر می برد و پس از قتل «خاشقچی» روزنامه نگار منتقد سعودی در کنسولگری عربستان در استانبول رسانه‌های کشورهای غربی بر این موضوع تمرکز کرده اند و ولیعهد عربستان را زیر فشار قرار داده اند تا به جنگ یمن پایان دهد. این فشارها سبب شده است که ایران دست برتر را داشته باشد.

تارنمای مرکز پژوهش‌های راهبردی «الروابط» عراق هم نوشت: ایران در جوامع کشورهای همسایه حضور قدرتمندی دارد و قدرت نفوذ این کشور حتی در ساختارها و زیربناها، نهادهای خدماتی و مذهبی کشورهای همسایه هم گسترش پیدا کرده است. اگر آمریکا بخواهد به مقابله با ایران وارد شود دچار خطا شده است. اگر آمریکا به جنگ با ایران وارد شود راهبرد خروج از آن را در اختیار نخواهد داشت و جامعه ایران بر خلاف جامعه آمریکا آمادگی مقابله با آمریکا را دارد. در شرایطی که واشنگتن برای تغییر رفتار ایران بر روی تحریم‌ها ضد ایرانی حساب باز کرده است تا از این راه ایران را بار دیگر به میز مذاکرات بکشاند، تهران برای مقابله با آمریکا در کشورهای همسایه پیشتازی کرده است و تلاش می کند ماهیت و میدان نبرد علیه آمریکا را تغییر دهد.

به نوشته روزنامه «رای الیوم» چاپ لندن، ایران پس از گسترش موشک‌های بالستیک، برتری نیروی هوایی آمریکا و رژیم اسرائیل را خنثی کرد و به توسعه صنایع نظامی دریایی خود از جمله شناورها و ناوشکن‌های پرقدرت منتقل شد و با این پیشرفت‌ها توانسته است حضور ناوهای آمریکا در منطقه خلیج فارس، اقیانوس هند و باب المندب را به شکل‌های مختلف با چالش روبرو سازد. دریادار «تورج حسنی» جانشین فرمانده نیروی دریایی ایران با این اظهارات که کشورش در راستای فرمایشات مقام معظم رهبری قصد دارد در پاسخ به حضور ناوهای آمریکایی در منطقه خلیج فارس، ناوشکن حامل بالگرد، «سهند» را به اقیانوس اطلس اعزام کند، آمریکا را به چالش کشیده است. فرماندهان نظامی آمریکا هم تهدیدهای ایران را جدی می گیرند. هنگامی که آمریکا تهدید کرد که صادرات نفتی ایران را به صفر خواهد رساند مقام‌های ایران هم تهدید کردند که تنگه هرمز را به طور کامل خواهند بست. این موضوع سبب شد که ترامپ به بهانه معافیت چند کشور برای خرید نفت از ایران از تهدیدهای ایران چشم پوشی کند.

Email this page

نسخه مناسب چاپ