نگارخانه/گفتگو با عبدالناصر صوابی؛ دبیر پنجمین دوسالانه نگارگری معاصر هرات
مکتب نگارگری هرات ؛ آفتاب در آسمان کبود
رضا رفیعی راد
 

«مکتب هرات» یکی از سبک‌های نگارگری است که در دوره تیموریان و در زمان زمامداری شاهرخ در هرات پایه‌گذاری شد. این سبک در دوره سلطان حسین بایقرا پیشرفت زیادی می‌کند، اما در سال ۱۵۰۷ میلادی با حمله ازبک‌ها رشدش متوقف می‌شود. اکنون به دنبال احیای درخشش این مکتب نگارگری، از سال ۱۳۸۴ «دوسالانه نگارگری هرات» در شهر هرات افغانستان برگزار می شود. پنجمین دوره «دوسالانه نگارگری هرات» با تاکید بر ارزش های نگارگری مکتب هرات از بیستم ثور (اردیبهشت) تا چهارم جوزا (خرداد) سال ۱۳۹۴ به مدت ۱۵ روز در سالن دانشکده هنرهای دانشگاه هرات برگزار شد . از میان آثار ارسالی به دبیرخانه این دوسالانه ، ۱۸۰ اثر ، مشتمل بر تذهیب، تشعیر، مرقع، مصحف و مصوری برای حضور در نمایشگاه برگزیده شدند و در اختتامیه این دوسالانه نیز ۱۰ اثر به عنوان آثار برتر این دوسالانه انتخاب شدند و جوایزی دریافت کردند‌. برگزار کننده این دوره دوسالانه، گروه نگارگری دانشکده هنرهای هرات به مدیریت «عبدالناصر صوابی» بود . وی علاوه بر مدیریت گروه مینیاتور دانشگاه هرات ، ریاست مرکز تحقیقات هنر کهن دیار را نیز بر عهده دارد. اکنون با گذشت پنجمین دوره برگزاری «دوسالانه نگارگری هرات» ، به نظر می رسد این دوسالانه از انسجام و ثبات بیشتری برخوردار شده است، به طوری که در این پنجمین دوسالانه ، عبدالناصر صوابی با تأکید بر مکتب معاصر هرات سعی در تداوم بخشیدن به ارزش های
این مکتب مینیاتور داشته است.
در همین راستا متن زیر، گفتگویی صمیمانه با «عبدالناصر صوابی» است تا ضمن آن به جستجو و شناخت هرچه بیشتر تحولات اخیر نگارگری در شهر هرات نیز بپردازیم.
* به اعتقاد بسیاری از محققان، آراستگی و ظرافت از مشخصه های مهم نقاشی مکتب هرات است که در واقع انعکاسی از اقتدار سیاسی ، وضع بسامان جامعه در دوره حکومت سلطان حسین بوده است. با توجه به اوضاع کنونی افغانستان، رابطه میان اوضاع سیاسی و اجتماعی و آثار ارائه شده در این دوسالانه را به نظرتان چگونه می توان تحلیل کرد؟
- همانطور که گفتید، آراستگی وظرافت دوعنصر یا مشخصه از مشخصات مینیاتور یا نقاشی های مکتب هرات است ، که حکایتگر نکاتی است که اشاره کردید و جهان بینی هنرمند شرقی و به ویژه مکتب هرات است. بن مایه های مکتب هرات را بایسنغر میرزا پایه گذاشت که به دوران سلطان حسین تکمیل شد. مسلماً زمان و جو حاکم تاثیرات خود را می گذارد ونمی توان از آن چشم پوشید، اما خوشبختانه این تاثیر درنقاشی و هنر های
معاصر تا به مینیاتور یا همان نقاشی شرقی سریع وصریح تر است. چون در مینیاتور چاشنی عرفانی دخیل است و چه بسا نابسامانی ها در آن تلطیف و با ظرافت خاصی بیان می شود وگهگاهی هم نگاه هنرمند حکیمانه تر
است و آن را بر پایه قدر وحکمت الهی ، درس عبرتی تلقی می کند وهمین باعث می شود تا ناملایمات آن کمی رنگ ببازد. هرچند درترکیب بندی ها ، رنگ ها ، موضوع ومحتوا رد پای این ناملایمات را همچنان می توان
جستجو کرد . با برگزاری این دوسالانه ، باز همان جهان بینی به سراغ هنرمند می آید وگهگاه مخاطبش را از عالم ماده بیرون می کند و برای یک آن هم که شده او را در جوهر خودش رها می کند و به او یادآور می شود که تو این نیستی که هستی، وگاه هشدار گونه است که به خود آی که این ره که تو می روی به ناکجا آباد است .
*کمال الدین بهزاد، نادره عصر خود در هنر و هنرآموخته میرک، مایه افتخار پیشنیان در تذهیب و قلم گیری، متولد شهر هرات بود. او ۷۵ سال زندگی کرد و چندین شاگرد موفق با سبک هایی نزدیک به خود پرورش داد. روش استاد و شاگردی سبب
می شد تسلسلی مؤثر در روند آموزش پدید بیاید. حال به نظرتان آیا هرات امروزی، روش های آموزشی دوران طلایی مکتب هرات را تداوم بخشیده است؟ همچنین آیا تجلیات این روش را می توان در آثار ارائه شده مشاهده کرد؟
– خوشبختانه هرات هنوز هم بسیاری از
اصالت های خود را حفظ کرده است،. شیوه آموزش استاد و شاگردی تغییر چندانی نکرده است ، جز در مراکز اکادمیک که در آن هم نمی توان گفت کاملاً مطرود مانده است و ما سعی داریم در دانشگاه ها همچنان رابطه محکم ومستدام خود را با شاگردان حفظ کنیم؛ به طوری که سال قبل محفل باشکوهی برگزار کردیم و از روز اول ایجاد دپارتمان مینیاتور در قالب دانشکده تا امروز همه دانشجویان را که از اینجا فارغ التحصیل شده اند، گردآوردیم و اعلان کردیم که ما به عنوان یک خانواده بزرگ در هنر مینیاتور هستیم. هم اکنون نیز
فارغ التحصیلان دانشگده ما که همچنان فعالیت هنری خود را ادامه می دهند، هفته یکی دوبار برای ارتباط با فضای آکادمیک همچنان به دانشکده می آیند و این چیزی است که ما آن را هدف مندانه دنبال می کنیم و همین اخلاص شاگرد بر استاد و هنر باعث شده است که هنر مینیاتور پر رونق شود.
*آیا حضور عناصر فیگوراتیو در آثار ارائه شده در این دوسالانه مبتنی بر نوآوری های مکتب هرات بوده است؟ و آیا اساساً هر نوع نوع آوری در این دو سالانه مورد توجه قرار گرفت؟
- نو آوری که ما برآن تاکید داریم به فیگوراتیو خلاصه
نمی شود و این نو آوری شامل ترکیب بندی ، رنگ، بافت، فرم ونماد ها نیز است.درحوزه هنر تذهیب نگاه عمیق و جدی وفلسفه خاص مطرح است ، چیزی که ما امروز بر آن بیشتر افتخار می کنیم هنر تذهیب است و مدعی هستیم که ما در این حوزه بنای جدیدی را برپا کرده ایم. ما هنر تذهیب را از حالت تزیینی خارج و آن را از ۲۰ سال قبل به طور مستقل مطرح کردیم بودند .تذهیب را از تکرار مکررات رهانیدیم و گذاشتیم آزادانه دربستر خیال هنرمند رشد کند و سر بر افلاک بساید . البته در شیوه جدید قرینه سازی همچنان برقوت خود باقیست واز آن پرهیز نمی کنیم وآن را بیشتر برای تزیین ونماد ها به کار می بریم.
* بهزاد به گواهی تاریخ، در اواخر عمر فردی بود که به اوضاع سیاسی زمانه انتقادهای فراوانی داشت و تنها صدای مخالف دوران ، به خصوص در قرن دهم هجری قمری بود. در این دوره از دوسالانه آیا می توان آثاری را مشاهده کرد که هنرمندان، انتقادهای مؤثری بر اوضاع سیاسی- اجتماعی معاصر در آنها لحاظ کرده باشند؟
- بله، امروز هم چنین آثاری درقالب هنر مینیاتور خلق می شود و ما در نمایشگاه دوسالانه نیز شاهد چنین آثاری بودیم و خوشبختانه چنین آزادی هایی از هنرمندان گرفته نشده است.
*نکته مهمی که «بازیل گری» در تحلیل آثار مکتب هرات دارد، بیشتر متکی بر تاثیر متقابل تصاویر روی یکدیگر است که سبب ساز ایجاد سرزندگی و تحرک بیشتر فضای درون آثار نسبت به دوران قبل از خود شده است. آیا همچنان می توان این سرزندگی و تاثیرات متقابل تصاویر بر یکدیگر را در نگارگری امروز هرات نیز مشاهده کرد؟
- این سرزندگی امروز نیز وجود دارد و صرفاً بر فیگورهای متقابل خلاصه نمی شود، بلکه بسیاری اوقات فرم های دیگر به جای فیگورها می نشینند و تا مرز ترکیب تذهیب با نگاره هم پیش می روند. امروزه حتی تحرک در مینیاتورهای مکتب هرات بیشتر شده است ، به خصوص در تذهیب معاصر هرات که به عنوان یک اصل لاینفک در آن مطرح است و همین ویژگی، شور زندگی را در این آثار بازتاب می دهد.
*شیوه های بازنمایی دوبعدی در آثار نگارگری این دوسالانه را چگونه ارزیابی می کنید؟ آیا شاهد نوآوری هایی در این زمینه نیز بوده اید؟
- بهتر است بگویم ما در این دوسالانه درمرز قرار داریم و تلاش بر این داریم که در آینده خود را از آلودگی ها نجات دهیم وبه خلوص برسانیم، چنانچه در مکتب دوم هرات این اتفاق افتاد، ما می خواهیم مولفه ها و مشخصه های زمان ومکان خود را در آثار متجلی کنیم که هنوز کاملاً به آن دست نیافته ایم. اما در نوآوری ها خوشبین هستیم و شاهدیم که اتفاق های نادری در این زمینه رخ می دهد و بسیار نیز از آن حمایت می کنیم.
*به نظر می رسد که خوشنویسی‌های به کار رفته در نگارگری های ارائه شده در این دوسالانه بر استقلال نگارگری خدشه ای وارد نمی‌کند یا بهتر است بگوییم، آثار نگارگری سعی می‌کنند هماهنگی خاصی با متون برقرار سازند و ارزش‌های برابر را القا کنند. لطفاً در این باره توضیح دهید؟
- ما بر این تاکید داریم که حتی اگر هنر خط و تذهیب با هم ترکیب شوند هم، هنر خط خود را معرفی کند و هنر تذهیب خود را. وقتی تذهیب درکنار خط قرار می گیرد، من آن را یک تزئین
می شمارم و یا بهتر است بگویم هنر فرودست شده، نه هنر ناب که من به آن باور دارم. بر این اساس است که در دوسالانه های نگارگری، مصوری وتذهیب به طور مجزا از هم تجلی دارند. در این دوسالانه هم جز چند اثر تذهیب که در آن چند آیه کتابت شده بود ، در نمایشگاه اثر خوشنویسی نداشتیم.
*اهداف پنجمین دوره دوسالانه نگارگری(مینیاتور) هرات بر چه شاخصه هایی استوار شده است؟
- آثاری به این دوسالانه راه می یابند که در آنها نوآوری، ظرافت واصالت به کار رفته باشد. آثار این نمایشگاه به هیچ وجه کپی نیستند یا آثاری نیستند که قبلاً به نمایش گذاشته شده باشند و از نمایش آثاری که از کیفیت بالایی برخودار نبودند هم پرهیز شد. سعی براین بود که آثار ویژگی های زمانی و مکانی کنونی خود را داشته باشد.
*تفاوت این دوسالانه با دوسالانه های قبلی در چیست؟ و بفرمایید چه اهدافی دردوسالانه های
پیشین دنبال می شد؟
- کشور ما زمان زیادی را در نابسامانی های سیاسی ونظامی به سر برده است و به همین دلیل در برگزاری این دست از برنامه ها هنوز نو پاییم. درهر دوره از این دوسالانه تلاش می کنیم تا آثار از نظر کیفی بالابرود وهیچ تاکیدی بر کمیت آثار نداریم و به همین دلیل کیفیت پنجمین دوسالانه نیز به مراتب بالاتر از دوره های قبلی آن بود.
*آیا می توان مجموعه آثار نگارگری امروزین هرات را با عنوان «مکتب معاصر هرات» معرفی کرد؟ در این صورت برای این مکتب نوپا چه شاخصه هایی را می توان تعریف کرد و تفاوت آن با مکتب هرات چیست؟
- مکتب معاصر هرات بر پایه اندیشه و نو آوری استوار است و یکی از شاخصه های آن را می توان اتصال امروز با دیروز هرات برشمرد. ما با داشته های دیروزمان کاخ امروز را بنا نهاده ایم و فرم ، حرکت ، ظرافت وحجم را نقاط بارز این مکتب می دانیم.
*تذهیب در مکتب هرات، اگرچه وامدار مکاتب شیراز و بغداد بوده است اما در ربع دوم قرن نهم هجری قمری و دوران حکومت سطان حسین بایقرا، شاهد تحولات چشمگیری در آن هستیم. این تحولات را می توان در استفاده نقوش اسلیمی و ختایی در کنار هم نام برد، با این تفاوت که برای اولین بار این دو نوع نقش در کنار هم و در یک قاب جای گرفته اند . در رنگ گزینی این دوره نیز ، تنوع خاکستری های رنگی و همچنین استفاده از مکمل های رنگی نشانگر این تحولات شگرف در تذهیب است. حال پرسش این است که تداوم مسیر تحول تذهیب تا دوره معاصر در شهر هرات را چگونه می بینید؟
- از نگاه تاریخی چنین می نماید، اما آنچه که قابل تامل است این که چگونه این رشد چشمگیر شده و توانسته است در قطب دیگر هنر اسلامی که همان نقوش هندسی است و درمراکش، اندلس وحلب رواج داشت قد اعلم کرده ، خود را صدر نشین کند و سپس این نهال ضعیف وکم بنیه در بستر مساعد هرات ریشه گذاشت وشاخ وبرگش به ما رسید.
این اوج را می توان در آثار مکتوب و لوح های تذهیب شده مکتب هرات مشاهده کرد و بهترین اش را
می توان در نقوش سنگ قبرهای شاهزادگان تیموری جستجو کرد که درگذرگاه هرات موجود است.
در عصر حاضر استاد «محمد سعید مشعل» ۱برای احیاء مکتب هرات کوشید؛ چنانچه خودش می گوید:« اگر از دهر ناشادم ولی زین ره بسی شادمرکه من مصروف احیای نگارستان بهزادم» . در اواخر عمر استاد «مشعل» تغییری دیگر به وقوع پیوست و آن نگاه از زاویه دیگر به هنر تذهیب بود و من افتخار دارم بگویم که این حکایت به دست من در سال ۱۳۷۴ خورشیدی اتفاق افتاد وهمه مذّهبان به آن معترف اند.
نگاه دیگری که ما به این هنر داشته ایم به قول مولانای بلخ « عطار روح بود وسنایی دوچشم او، ما از پی سنایی وعطار آمدیم» و آن این است که تذهیب با اصولی پرانرژی تر و هماهنگ باحرکت طناب و یا همان ساقه اسلیمی و در همه عناصر جاری است، به طوری که هرعنصری تابع ساقه یا همان شاخه اسلیمی می شود و به صورت آزاد و مستقل هویت اش
را به نمایش می گذارد. چنین تذهیبی اگر در متن به نمایش در آید قسمتی از یک عالم بیکران است که مانند کادری از یک قاب عکس از جهان دیده
می شود. بدین معنی که در کنار کادر پایان نمی یابد و یک کمپوزیسیون باز دارد . نکته دیگر اینکه قرینه ا ی درکارنیست و حتی گلبرگ ها هم تابع حرکت ساقه اصلی اند که از آن منشعب شده اند،.
تنوع درگلبرگ های «دهن اژدر» و عناصر دیگر بسیار است، به طوری که حتی در جاهایی با هم ادغام شده اند و مرزی بین دو زمینه ای که یکی برای گلبرگ هاست و دیگری برای «دهن اژدر» و «نیم اژدر» دیده نمی شود. در اینجا هنرمند است که تصمیم می گیرد اثرش را چگونه خلق کند و کدام فرم را درکنار کدام فرم دیگر چیدمان کند و در این میان یک حرکت پست مدرنیستی و ترکیب شده با عناصر گذشته و حال صورت گرفته است، همچنین موضوع درکار هنرمند اهمیت بیشتری یافته و بحث تزئین اخرین نکته برای او است . همچنین در بسیاری اوقات مینیاتور به نوعی با تذهیب عجین شده است. نکات مورد اشاره در این نمایشگاه به شدت مطرح است و نقطه ثقل جهان بینی مینیاتور مکتب معاصر هرات است.
*با سپاس فراوان از شما و از آنچه گفته شد که قطره ای از اقیانوس ارزش های مکتب هرات است و قطعا تلاش شما در حفظ و تداوم این ارزش ها
به ثمر خواهد نشست و شاهد اوج شکوفایی و درخشش مکتب هرات در هنر این مرز و بوم خواهیم بود.
—————
پی نویس:
۱- استاد محمد سعید مشعل یکی از مشهورترین مینیاتوریست های عصر حاضر است که شاگردان زیادی به سبک مکتب هرات تیموری تربیت کرد و با همین شاگردان سالن ولایت( خانه هرات)تذهیب کرد و به اجرای محراب مسجد جامع به شیوه حکاکی سنگ هفت قلم پرداخت. او فعالیت های هنری چشم گیری دارد و در طراحی نقوش دست بالا بود و درمینیاتور به شیوه بهزاد کار می کرد. استاد مشعل کتابهایی در شعر دارد و خط شکسته نستعلیق را به نیکویی می نگاشت. استاد متولد۱۲۹۲ شمسی بود ودرسال دلو۱۳۷۶ وفات یافت و آرامگاه وی درامام فخر رازی درخیابان هرات است.

code

Email this page

نسخه مناسب چاپ