محک
هند نقطه عطف!
ابوالقاسم قاسم زاده
تحول چندین دهه هندوستان به‌عنوان کشوری که از اهمیت خاص ژئوپلتیکی (جغرافیای سیاسی) به‌لحاظ وسعت، تنوع و میزان جمعیت، قدرت تأثیرگذاری در شبه‌قاره و فراتر از آن در مجموع روابط تجاری، سیاسی و فرهنگی غرب و شرق آسیا برخوردار است، در کشور ما کمتر شناخته و روابط مهم تهران ـ دهلی آنگونه که باید نقد و بررسی نشده است. اهمیت هند چنان است که بسیاری از کارشناسان سیاسی ـ اقتصادی از این کشور با نام «قاره» یاد می‌کنند که اکنون همه قدرت‌های بزرگ ازجمله سه قدرت مطرح، آمریکا، چین و روسیه به تنظیم روابط با آن بصورت استراتژیکی نگاه می‌کنند و در برنامه‌ریزی‌های روابط خود در آسیا هند را نقطه عطف می‌شمارند.

سفر محمد جواد ظریف، وزیر خارجه به هندوستان در رأس یک هیات اقتصادی، بانکی، سیاسی و فرهنگی در شرایطی که دولت ترامپ، دهلی را تحت فشارهای شدید قرار داده است تا مناسبات خود با تهران بخصوص روابط تجاری و نفتی را قطع کند، حائز اهمیت است. تا اینجا عزم و اراده جدی دولت‌های هند و ایران برای ادامه و حتی گسترش همکاری‌ها مانع مهمی در ادامه اجرای موفق تحریم‌های آمریکا علیه ایران شده است. توسعه روابط دو کشور، بخصوص در انجام پروژه‌های تجاری و اقتصادی دوجانبه، و چند جانبه، مورد نظر دولت‌های هند و ایران است. دو پروژه همکاری در بندر چابهار و اجرایی‌شدن این دالان تجاری می‌تواند دسترسی هندوستان به افغانستان و آسیای میانه را فراهم کند. همچنین پروژه دالان شمال ـ جنوب که اقیانوس هند را به قفقاز، روسیه و اروپا متصل می‌کند، دو ابر پروژه‌ای هستند که تهران و دهلی‌نو بازیگران اصلی آن محسوب می‌شوند. این پروژه‌ها که مورد توافق دو کشور هستند به مبادلات مالی و ایجاد کانال‌های تجاری ـ بانکی میان دو کشور نیاز دارند ولی تهدیدهای ترامپ با سیاست «تحریم» علیه جمهوری اسلامی ایران در پی ایجاد اختلال در آن است.

از سوی دیگر هندوستان به شدت نیازمند دریافت انرژی (نفت‌و‌گاز) از ایران است. اگرچه دولت هند توانست یک معافیت موقت ۶ ماهه برای واردات نفت ایران از واشنگتن دریافت کند، اما زمان این معافیت رو به پایان است. ترامپ گفته است، به شرطی این معافیت موقت را به دولت هند داده است که تعهد بدهد در طول مدت این معافیت وابستگی خود به انرژی وارداتی از ایران را به تدریج کاهش دهد و پالایشگاه‌های نفتی خود را برای واردات نفت از دیگر کشورهای خاورمیانه آماده کند. یکی از کارشناسان تحولات در شبه قاره (هند) می‌نویسد: «در کنار فشارهای آمریکا بر دولت هندوستان، رقابت جاری میان کشورهای تولید‌کننده نفت هم مزید بر علت می‌شود. کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس از عربستان، امارات و عراق همگی علاقه‌مند هستند که با افزایش تولید نفت خام و گاز طبیعی خود در فضای تحریم آمریکا علیه ایران، جای آن را بگیرند و به نیاز بازار هندوستان پاسخ دهند.» این نویسنده در ارزیابی شرایط کنونی از بازار انرژی هندوستان و روابط آن با ایران می‌نویسد: «عراق که به شدت به ارز حاصل از صادرات نفت خام برای بازسازی کشور جنگ‌زده خود نیاز دارد به‌شدت علاقه‌مند است که بازارهای ایران را در هر جایی که امکان داشته باشد، تسخیر کند. آمریکا هم با نگاه به این رقابت‌های منطقه‌ای، چه از سوی رقبای سیاسی ایران مانند عربستان سعودی و چه در میان متحدان سیاسی ایران مانند عراق و عمان که نیازمند افزایش درآمدهای ارزی هستند، تلاش می‌کند تا به هدف اعلانی خود برای «به صفر‌رساندن صادرات نفت ایران» دست یابد. یکی از فرصت‌های آمریکا در هندوستان همانند کشورهای اروپایی، این است که معاملات خرید انرژی در این کشور از طریق شرکت‌های خصوصی انجام می‌شود و دولت هند مستقیما خریدار نفت ایران نیست. برخلاف دولت‌ها که به دنبال منافع ملی و حفظ مناسبات دیپلماتیک با انگیزه‌های توسعه‌ای هستند، کمپانی‌های خصوصی فقط به افزایش درآمد و سوددهی مالی وابسته‌اند در نتیجه چه در هندوستان و چه در اروپا، کمپانی‌های خصوصی وقتی در شرایط انتخاب میان معامله با ایران یا معامله با آمریکا قرار بگیرند قطعا ارتباط با ابرقدرت اقتصادی جهان را ترجیح خواهند داد. در نتیجه کمپانی‌های بزرگ هندوستان و پالایشگاه‌های این کشور که نفت خام خود را از ایران تأمین می‌کنند در صورتی‌که در شرایط انتخاب میان ایران و آمریکا قرار بگیرند قطعا به سمت آمریکا متمایل خواهند بود. یکی از اهداف سفر ظریف به هندوستان، بررسی راهکارهایی است که ضمن استمرار روابط مالی و اقتصادی میان ایران و هندوستان، راهکاری اندیشیده شود که کمپانی‌های هندی مجبور به انتخاب میان ایران و آمریکا نشوند و به نوعی بتوانند از روابط با هر دو طرف منتفع شوند. یکی از گزینه‌های دیگر در استمرار همکاری‌های اقتصادی و تجاری میان ایران و هندوستان، تحول نگاه از کمپانی‌های بزرگ بین‌المللی به صنایع کوچک و متوسط و استفاده از بانک‌های محلی و کوچک هندوستان و گسترش روابط با دولت‌های محلی ایالت‌های هندوستان است. در همکاری مالی با ایران برای صنایع کوچک و متوسط و بانک‌های محلی، ریسک کمتری وجود دارد و در عین حال برخی از ایالت‌های هندوستان که کمتر با آمریکا و سرمایه‌گذاری‌های آمریکایی سروکار دارند می‌توانند تحت هدایت دولت مرکزی درهند رأساً وارد تجارت و معامله با ایران شوند.»

دیدار ظریف وزیر خارجه در رأس یک هیأت اقتصادی، بانکی به هند در شرایط کنونی که آمریکا، اسرائیل و عربستان (ترامپ، نتانیاهو و محمد‌بن‌سلمان ولیعهد سعودی) در تلاشند تا روابط دهلی‌نو ـ تهران مخدوش شود، بسیار حائز اهمیت است و آینده نشان خواهد داد که دولت هند در این آزمایش در ادامه روابط تاریخی دو کشور ایران و هند چه خواهد کرد و چگونه بیرون خواهد آمد.

Email this page

نسخه مناسب چاپ