صنعت فضایی ایران در گذر زمان

سه شنبه ۶ فروردین ۱۳۹۸
19
 

جمهوری اسلامی ایران در تلاش است تا دستاوردهای خود را در عرصه فضایی با پرتاب ماهواره به عنوان یکی از ۱۰ کشور دارای قابلیت بومی در جهان تثبیت کند تا اینگونه راه‌های ورود و استفاده ‏از فضا برای سهولت در ارتباطات را بگشاید.

به گزارش ایرنا، پرتاب ماهواره به فضا در ایران همواره با فراز و نشیب های گوناگونی روبرو بوده است. باید گفت داستان پرتاب نخستین ماهواره به فضا در کشور به سال ۱۳۵۶ خورشیدی بر می گردد که متخصصان این حوزه با گذراندن دوره های مختلف تصمیم به اجرای آن گرفتند اما این طرح پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا ‏‏۱۳۶۵ خورشیدی متوقف ماند. در این سال ها با وجود تحریم های اقتصادی ایران موفق شد سه مدار را برای سه ‏ماهواره خود رزرو کند.

بر پایه برنامه چهارم توسعه، ایران باید سالانه یک ماهواره به فضا پرتاب کند که هم اکنون سه نقطه مداری بین‌المللی ۲۶، ۳۴ و ۴۷ درجه شرقی در اتحادیه بین‌المللی ‏مخابرات (‏ITU‏) به نام ایران ثبت شده است.

قرار بود سه ماهواره «زهره، سینا و مصباح» در ۲ سال اول برنامه چهارم توسعه در مدار قرار‏ بگیرند اما هر کدام از این ماهواره ها به سرنوشتی خاص دچار شدند و فرایند پرتاب آنها در زمان های خاص متوقف شد.

موضوع پرتاب ماهواره زهره در سال ۱۳۵۶ خورشیدی آغاز و در دوره ای بعد از انقلاب متوقف شد که دوباره بحث پرتاب آن در دهه ۷۰ خورشیدی مطرح شد. زهره ماهواره ای مخابراتی محسوب می شد که قرار بر این بود با همکاری روسیه به فضا پرتاب شود. با پرتاب زهره توانایی قابلیت ارایه خدمات در زمینه ارتباطات تلفن، نمابر، ارتباطات داده و پخش رادیو و تلویزیونی در تمام نقاط ایران فراهم و همچنین ایران از پرداخت اجاره ترانسپوندر برای تامین ارتباطات محلی بی‌نیاز می‌شد اما “زهره” هرگز به فضا پرتاب نشد و این بی نیازی ها هرگز به دست نیامد.

در این میان “سینا” از جمله ماهواره هایی است که از دل زمین کنده شد و در فضا آرام گرفت. این ماهواره در آبان ۱۳۸۴ خورشیدی وارد فضا شد و با پرتاب آن به فضا ایران جزو چهل و سومین کشور صاحب ماهواره در جهان شد. ماهواره “سینا” نخستین ماهواره ایرانی به شمار می رود که با کمک شرکت های روسی “پالیوت” و “آپتک” و مشارکت کارشناسانی از شرکت صنایع صاایران، وزارت علوم، ‏تحقیقات و فناوری و مؤسسه مهندسی نقشه برداری ساخته شد. “سینا” ماهواره ای مطالعاتی- تحقیقاتی بود که ‏در بررسی منابع زیرزمینی و عواقب ناشی از حوادث غیرمترقبه به کار می‌رود. ‏

“مصباح” را به نام ماهواره پرحاشیه

می شناسند. زیرا پرتاب آن پروسه های مختلفی را گذراند. این ماهواره قرار بود با نصب بر روی یک ماهواره به همراه یک موشک روسی از پایگاه فضایی Plesetskدر نزدیکی مسکو به مداری در هزار کلیومتری سطح زمین پرتاب شود‏. البته پرتاب این پروژه به سال های ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۱ خورشیدی باز می گردد.

در ‏‏۱۳۷۶ خورشیدی موافقتنامه‌ای برای ساخت ماهواره‌ مصباح میان وزارت علوم و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ‏به امضا رسید و پس از آن ساخت نمونه‌ آزمایشگاهی آغاز شد و ‏در یک حرکت مشترک ‏و با هدف ایجاد فناوری ماهواره و نیروی انسانی متخصص در زمینه این فناوری در کشور، طرح ماهواره ‏‏مصباح را به اجرا درآمد و براساس موافقت‌‏نامه این دو وزارتخانه، مرکز تحقیقات مخابرات ایران و ‏سازمان پژوهش‌‏های علمی و صنعتی ایران مسئول اجرای مشترک طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره ‏‏مصباح در مدار ارتفاع پایین (‏LEO‏) برای تحقق اهداف فوق شدندو در خرداد ۱۳۸۰خورشیدی مرحله ساخت نمونه آزمایشگاهی ماهواره به پایان رسید و همزمان اقدامات برای انجام ‏دادن مراحل بعدی شامل ساخت نمونه مهندسی و نمونه فضایی آن آغاز شد.

این ماهواره گرچه هزینه ای بالغ بر ۱۰ میلیارد تومان متحمل شد و در طرح های تحقیقاتی از رقم بالایی برخوردار بود ولی به واسطه این طرح ایران می توانست به جمع ۱۵ کشور جهان که صاحب دانش‌ فنی برای ساخت و طراحی ماهواره هستند، ملحق شود و این دستاوردی مهم برای کشور به حساب

می آمد.

در ۲۹ تیر ۱۳۸۴ خورشیدی نخستین جلسه شورای عالی فضایی رئیس دولت هشتم با تاکید بر اهمیت توسعه و رشد منابع انسانی در بخش هوافضا، حضور فعال ایران را در فناوری فضایی گام مهم در جهت توسعه پایدار و اقتدار ملی دانست و سرانجام نخستین ماهواره ایرانی مصباح که به کمک ایتالیا ساخته شده بود در ۶ مرداد ۱۳۸۴ خورشیدی و در روزهای نخست دولت نهم وارد ایران شد و در ۱۵ همان ماه با حضور وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات و وزیر علوم و تحقیقات و فناروی در مرکز تحقیقات مخابرات ایران پرده‌برداری شد، اما هرگز به فضا نرفت.

کارشناسان معتقدند با وجود ضرورت ارسال این ماهواره به فضا اما با گذشت چندین سال و به دلایلی نامعلوم هنوز این ماهواره روی زمین مانده است و در نوبت پرتاب قرار دارد. دلایل این تاخیر هنوز مشخص نیست و هر کدام از مسئولان در زمان های مختلف هرازگاهی توضیحاتی در این خصوص می دهند و کارشکنی در پرتاب مصباح را به دلیل جدی نگرفتن این پروژه بزرگ و راهبردی از طرف وزیر ارتباطات دولت نهم

می دانند اما در این میان برخی دیگر هم معتقدند که تاخیر در پرتاب مصباح به دولت ایران ارتباطی نداشته و به دلیل سوار شدن ‏مصباح روی ماهواره‌ای دیگر در روسیه باید منتظر اعلام‎‎آمادگی این کشور شد.

‏از سوی دیگر به دلیل بالا‎ ‎بودن هزینه پرتاب ماهواره، ‏در دولت نهم تصمیم گرفته شد تا مصباح به همراه ماهواره دیگری به‏‎ ‎ منظور کاهش هزینه به فضا پرتاب ‏شود.

ماهواره امید در ۱۳۸۷ خورشیدی به فضا پرتاب و دومین پرتاب ماهواره برسفیر با حمل نخستین ماهواره امید با موفقیت انجام شد و نام مبارک امام عصر(عج) را در فضا تصویر کرد.این ماهواره در هر ۲۴ ساعت ۱۵ بار به دور زمین چرخیده و گزارش‌هایی سنجشی به ایستگاه‌های زمینی در ایران ارسال کرده است.

ناسا هم تأیید کرد که این پرتاب موفقیت‌آمیز بود. ماهواره امید از نوع ماهواره سبک است و به وسیله ماهواره‌ بر سفیر۲ در مدار قرار گرفت. این ماهواره با هدف برقراری ارتباطات متقابل ماهواره و ایستگاه زمینی، تعیین مشخصات مداری و دورسنجی مشخصات زیرسامانه‌ها در مدار زمین قرار داده شده‌ بود.

رصد ماهواره ای که نخستین ماهواره ایرانی بود که در ۱۳۹۰ خورشیدی در مدار قرار گرفت. این ماهواره برق مورد نیاز خود را از صفحات خورشیدی متصل بر دیواره ماهواره و باطری‌هایش تامین می‌کرد. توپولوژی و ساخت ایستگاه‌های زمینی ماهواره «رصد» به گونه‌ای طراحی شد که بیشترین دسترسی به ماهواره را برای دریافت اطلاعات و ارسال فرامین کنترل فراهم می‌کرد. برقراری ارتباط با ایستگاه‌های زمینی، تصویربرداری از زمین و ارسال تصاویر به همراه اطلاعات تله‌متری به ایستگاه‌های زمینی از مهم‌ترین مأموریت‌های این ماهواره است.

ماهواره نوید هم در ۱۳۹۰ خورشیدی به فضا پرتاب شد. تصویربرداری از زمین با وضوح تصویر ۷۵۰ متر و استفاده از صفحات خورشیدی برای تامین بخشی از برق ماهواره، ویژگی‌های اصلی این ماهواره است.

پرتاب ماهواره نوید با استفاده از ماهواره بر

« سفیر نوید» از کلاس « ماهواره بر سفیر ۱-B» که در سازمان هوا فضای وزارت دفاع توسعه یافته است، انجام گرفت. ماهواره ایرانی نوید ۵۰ کیلو گرم وزن دارد و برای تزریق در مداری با ارتفاع ۳۷۰ کیلومتر طراحی شده است که دارای طول عمر مداری ۲ ماهه بوده و هر شبانه روز ۶ بار از فراز ایران عبور می‌کند و در دید ایستگاه های زمینی قرار می‌گیرد. این ماهواره به وسیله دانشگاه علم صنعت طراحی شد که ماموریت سطح یک آن تصویر برداری از سطح زمین در طیف مرئی با قدرت تفکیک مناسب برای ماموریت محوله و ارسال تصاویر و اطلاعات پایشی سیستم در مدار LEO به ایستگاه های زمینی است.

ماهواره فجر هم به وسیله گروه فضایی شرکت صنایع الکترونیک ایران(صاایران) و با همکاری بخش‌های خصوصی و دانشگاهی کشور توسعه یافته ساخته شد. این ماهواره در ۱۳۹۳ به فضا پرتاب شد که تاکنون تصاویری با دقت بالا به ایستگاه زمینی ارسال کرده است.

مأموریت در نظر گرفته شده برای ماهواره فجر انتقال مداری، عکسبرداری برای نقشه ‌برداری و هواشناسی و برخی محموله های تحقیقاتی است. با استفاده از ماهواره فجر آزمایش و صحت سنجی فناوری های بکار رفته در ماهواره‌های بعدی ممکن شده و بهبود زیرسامانه‌های پردازش و افزایش ارتفاع و عمر مداری از جمله وظایف ماهواره فجر خواهد بود.

از دیگر دستاوردهای ماهواره فجر می‌توان به دستیابی به فرآیند کاملی از تمامی زیرسامانه‌های مورد نیاز در فناوری فضایی، کاهش هزینه‌های پرتاب با دستیابی به فرایند انتقال مداری در ماهواره، ساخت اولین ماهواره بومی دارای توانمندی انتقال مداری اشاره کرد.

درحالی‌ که اعلام شده بود ماهواره فجر ۵ر۱ سال در مدار باقی خواهد ماند، این ماهواره در ۶ اسفند ۱۳۹۳ خورشیدی سقوط کرد. نزول مداری سریع این ماهواره نشان از عملکرد نادرست سیستم پیشرانش و رانش‌زاهای ماهواره‌ای دارد.

همچنین ماهواره ایرانی «پیام» در ۲۵ دی ۱۳۹۷ خورشیدی با ماهواره ‌بر ایرانی «سیمرغ» به فضا پرتاب شد اما بنا به اعلام محمد جواد آذری جهرمی وزیر ارتباطات، این پرتاب با موفقیت همراه نبود و ماهواره پیام در مدار قرار نگرفته است.

طراحی ماهواره پیام از ۱۳۸۴ خورشیدی آغاز شد. این ماهواره با وزن ۱۰۰ کیلوگرم از سری میکرو ماهواره‌های توسعه فناوری فضایی بود که به منظور انجام مأموریت تصویربرداری طراحی و ساخته شده بود. ارتفاع مداری طراحی شده برای ماهواره پیام ۵۰۰ کیلومتر و با شیب مداری ۵۵ درجه و تصاویری با دقت ۴۵ متر ارسال

می کرد و پیش بینی اولیه حاکی از این بود که حدود سه سال در مدار زمین باقی خواهد ماند.

پیام سه مأموریت تصویربرداری، ذخیره و ارسال داده ها را برعهده داشت اما این ماهواره در مدار فضا آرام نگرفت به طوری که وزیر ارتباطات در این باره در توییتی نوشت: با وزرایICTدولت های

هشتم تا دوازدهم به پایگاه فضایی امام خمینی (ره) رفتیم. ماهواره ‌بر با طی دو مرحله موفق، در مرحله سوم به سرعت کافی نرسید و «پیام» در مدار آرام نگرفت.»

همچنین ماهواره «دوستی» دیگر ماهواره ایرانی است که قرار است در روزها و هفته ‌های آینده به فضا پرتاب شود.

آنچه مسلم است اینکه ایجاد و توسعه زیرساخت های ماهواره ای یکی از اولویت های سازمان فضایی ایران به شمار می رود که اگر بتواند در این زمینه به تثبیت کامل چرخه فناوری فضایی برسد، در واقع نخستین کشور منطقه و شانزدهمین کشور‎ ‎ جهان خواهد بود.

در این میان دولت آمریکا و برخی متحدان اروپایی به شدت مخالف تلاش‌های ایران برای کسب دانش فضایی و به ویژه در حوزه ابزارهای پرتاب بومی آن هستند به طوری که «مایک پمپئو» وزیر امور خارجه آمریکا با ادعای اینکه توسعه ابزارهای پرتابگر ماهواره‌ها به فضا پوششی برای توسعه توانمندی موشک‌های بالستیک ایران است، این اقدام را نقض قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت ملل متحد دانست و نسبت به پرتاب قریب الوقوع دو ماهواره ایرانی به فضا هشدار داد.

جمهوری اسلامی ایران هم با رد ادعاهای مقامات واشنگتن درباره نقض قطعنامه ۲۲۳۱، توسعه توانمندی موشکی و فضایی را حق مسلم خود دانسته و اعلام کرده است این توانمندی به هیچ وجه ناقض قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت ملل متحد نیست.