طبیعت شهرستان تربت حیدریه

پنجشنبه ۲ اسفند ۱۳۹۷
85
 

هر منطقه از ایران دارای ویژگی‌های خاصی است که در برخی مواقع بر اساس آنها شناخته می‌شود. این ویژگی‌ها ممکن است شرایط آب و هوایی، نوع طبیعت و نیز یک اثر طبیعی یا باستانی، یک محصول کشاورزی یا دامی، صنایع دستی و غیره باشد. ولی آنچه که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد ویژگی‌های فرهنگی یک منطقه است. با وجود این که ایران دارای فرهنگ‌ها و آداب و رسوم بسیار متنوعی است، نه تنها پژوهش چندانی در رابطه با آنها صورت نمی‌گیرد بلکه گاهی هم به دست فراموشی سپرده می‌شوند. در ایران به قدری آداب و رسوم متنوعی دیده می‌شود که بعضی وقت‌ها در دو محل به فاصله حتی کمتر از یک کیلومتر، به آداب و رسومی‌متفاوت بر می‌خوریم، مانند برخی از شهرهایی که محله‌هایی دارای آداب و رسوم گوناگون دارند. گاهی هم دو روستا در فاصله نزدیک به هم، دارای ویژگی‌های متفاوتی هستند. با این وجود، بسیاری از آداب و رسوم در گوشه و کنار ایران در حال از بین رفتن هستند. به عنوان مثال، در یک روستای کویری اگر روش ساختن یک ابزار سنتی را فقط یک نفر حفظ کرده است، به طور حتم پس از او دیگر به فراموشی سپرده می‌شود. چه بسیار قصه‌ها، لالایی‌ها، مراسم آیینی و دیگر رسوم رایج است، ولی کسی از جزئیات آن‌ها اطلاعی ندارد.
شهرستان تربت حیدریه با فرهنگی غنی، یکی از نواحی جالب ایران است که شاید کمتر کسی آشنایی کافی با آن داشته باشد. این شهرستان علاوه بر تولید زعفران، دارای آثار باستانی و جاذبه‌های طبیعی فراوانی است.
ویژگی‌های‌جغرافیایی‌ـ شهرستان تربت حیدریه با وسعتی حدود ۹۳۰۰ کیلومتر مربع، از جنوب به شهرستان گناباد، از شمال به شهرستان‌های مشهد و فریمان، از شرق به شهرستان‌های تایباد و تربت جام و از غرب به شهرستان‌های کاشمر و نیشابور محدود شده است. این شهرستان ۴ بخش، ۸ دهستان، ۵ نقطه شهری و ۱۵۰ روستا دارد. شهرستان تربت حیدریه یکی از شهرستان‌های استان خراسان رضوی در شمال شرقی ایران و مرکز آن شهرستان تربت حیدریه است. بایگ، رباط سنگ و کدکن شهرهای دیگر آن هستند. شهر تربت حیدریه در ۱۴۰ کیلومتری جنوب مشهد و ۱۰۰۵ کیلومتری تهران است. این شهر ۵۳ کیلومتر مربع وسعت دارد و ارتفاع آن ۱۳۳۳ متر از سطح دریا است.
سه رشته کوه اصلی به هم پیوسته که جهت شرقی ـ غربی دارند و موازی یکدیگر هستند در محدوده شهرستان تربت حیدریه واقع شده اند. ارتفاعات پراکنده دیگری نیز در جنوب و جنوب شرقی این شهرستان دیده می‌شوند.
در حد فاصل این ارتفاعات دشت‌های حاصلخیزی همچون رخ، زاوه، رُشتخوار و مه ولات مشاهده می‌شوند. کوه بیدوی و سرکوه با ارتفاع ۲۵۵۸ متر، کوه چهل تن در شمال کدکن با ارتفاع ۳۰۱۳ متر، کوه‌های بازگیر در شمال روستای علیک با ارتفاع ۲۹۰۰ متر، کوه کله منار مشرف به جاده تربت حیدریه- فریمان با ارتفاع ۲۵۳۳ متر، کوه شصت دره با ارتفاع ۲۶۰۸ متر، کوه قدل با ارتفاع ۲۵۳۳ متر و کوه یال پلنگی با ارتفاع ۲۶۰۵ متر از مهم ترین ارتفاعات این شهرستان به شمار می‌روند.
رودخانه‌ـ ‌رودخانه دائمی‌شصت دره که از ارتفاعات شصت دره سرچشمه می‌گیرد. رود کال عریان از رودخانه‌های فصلی این شهرستان است. رود معجن نیز از سلسله جبال چهل تن در ۵۴ کیلومتری غرب شهرستان سرچشمه می‌گیرد.
آب و هوا ـ این شهرستان از نظر آب و هوایی معتدل و خشک است و بیشترین درجه گرما ۴۰ درجه سانتی گراد بالای صفر در تیر ماه و کمترین دما ۱۰ درجه سانتی گراد زیر صفر در دی ماه است. میزان بارندگی سالانه نیز حدود ۲۵۰ میلی متر است.
‌زمین شناسی ـ تربت حیدریه از نظر زمین شناسی حد فاصل بین توده لوت در جنوب و حوضه رسوبی البرز واقع شده و بیشتر از سری سنگ‌های رسوبی پوشیده شده است. وجود سنگ‌های اولترابازیک، گسل‌های زیاد، فقدان چینه شناسی و دیگر شیب‌ها از وقوع رخدادهای کوه زایی شدید در این منطقه حکایت می‌کند. قدیمی‌ترین سازند زمین شناسی این حوضه از آهک لوسیت تشکیل شده است که در شمال شرق چخماق قرار دارد.
طبق بررسی‌های انجام شده در استان خراسان، هر ۴ سال یک بار زلزله رخ می‌دهد و با توجه به اسناد تاریخی هر ۲۰۰ تا ۱۵۰ سال احتمال یک زمین لرزه مخرب وجود دارد. در محدوده تربت حیدریه ـ بیرجند ـ قاینات دوره تکراری حدود ۱۰۰ ساله برای زلزله‌هایی با شدت ۴ر۷ درجه در مقیاس ریشتر پیش بینی شده است. بر همین اساس، احتمال وقوع زمین لرزه با شدت ۵ر۶ تا ۷ درجه در مقیاس ریشتر هر ۲۴ تا ۲۵ سال یک بار وجود دارد.
تربت حیدریه دارای معادن فراوان عقیق، فیروزه، منیزیت، باریت و طلا است. معادن طلای زرمهر تربت حیدریه که در روستای زرمهر واقع شده اند،
‌تولیدکننده نخستین شمش‌‌های طلا در کشور است که در بازار بورس اوراق بهادار تهران معامله می‌شوند.
کشاورزی و صنعت ـ تربت حیدریه با تولید بیش از ۱۵۰ تُن زعفران خشک، نخستین منطقه از لحاظ تولید زعفران در دنیا است. این شهرستان به تنهایی بیش از ۹۰ درصد از زعفران دنیا را تأمین می‌کند. پسته و بادام نیز از دیگر محصولات کشاورزی این شهرستان ‌است.
تربت حیدریه دارای معادن غنی و متنوع بیش از ۲۳ نوع ماده معدنی است. در بخش صنعت نیز دارای صنایع بزرگ از جمله کارخانه سیمان زاوه، طلای زرمهر، قند و فولاد است. بایگ، یکی از شهرهای تربت حیدریه مرکز ابریشم ایران نام گرفته است که بالغ بر ۸۰ درصد ابریشم کشور در این محل تولید می‌‌شود.
پوشش گیاهی ـ در ارتفاعات این شهرستان درختانی چون پسته، تاغ، بادام و غیره دیده می‌شود. دیگر گونه‌های گیاهی شامل کام تیغ، گرگ تیغ، انواع گونه‌های گز، قیچ و کاروان کش در میان هستند.
تنوع جانوری‌ـ پستانداران این ناحیه عبارت هستند از: خارپشت ایرانی، خارپشت گوش بلند، خفاش نعل اسبی، خفاش بال سفید، خفاش بال بلند، خفاش گوش پیکانی، همستر خاکستری، ول حفار، جرد ایرانی، جربیل، پامسواکی، دوپای کوچک، تشی، خرگوش، پایکا، گرگ، شغال، روباه معمولی، کفتار، سمور، گربه وحشی، کاراکال، پلنگ، گراز و قوچ.
از پرندگان می‌توان پیغو، سارگپه، عقاب، دلیجه، لیل، کبک، باقرقره، قمری، کوکو، شاه بوف، پرستو، ماهی خورک، سبز قبا، زنبورخوار و انواع گنجشک سانان را نام برد. از خزندگان می‌توان به مارهای سمی‌همچون کفچه مار، گرزه مار، مار جعفری، افعی شاخدار و از مارهای نیمه سمی‌به تیرمار، آلوسر، یله مار، افعی پلنگی و از مارهای غیر سمی‌به کورمار، مار آتشی، مار چلیپر و مار قیطانی اشاره کرد. از سوسماران انواع آگاما، جکو، اسکینک و نیز بزمجه بیابانی مشاهده می‌شوند.
جاذبه‌های طبیعی:
آبشار رود معجنـ روستای رود معجن در ۴۸ کیلومتری غرب تربت حیدریه واقع است. در چهار کیلومتری این روستا آبشاری زیبا با ارتفاع ۲۸ متر پدید آمده است.
پارک جنگلی پیشکوه ـ یکی از بزرگ ترین پارک‌های شرق و دارای جایگاه خاص در منطقه خراسان رضوی و محور شرقی ایران است. پارکی با وسعت ۸۰۰ هکتار در دامنه کوه سه قله مشرف به شهر و با امکانات متنوع تفریحی و توریستی و نیز جاده گذر مسافرین استان‌های جنوبی کشور به شهر مشهد است.
باغ ملی ـ باغ ملی تربت حیدریه در مرکز شهر و در انتهای خیابان معروف به باغ ملی و بر بالای تپه‌ای
‌قرار گرفته است و یکی از زیباترین باغ‌های‌ ملی محسوب می‌شود. این باغ با دستان هنرمند و مبتکر باغبان‌ها تبدیل به یک شاهکار شده است.
درختان سر به فلک کشیده، گل‌های زیبا، طرح‌های پرنده درختی و فواره‌ها آن را تبدیل به باغی کرده است که چشم هر بیننده ای را خیره می‌کند.
سد شهید‌ یعقوبیـ این سد در ۲۰ کیلومتری شرق تربت حیدریه و در شمال روستای ملک آباد روی رودخانه سالار ساخته شده است و در زمره سدهای خاکی کشور محسوب می‌شود.
با توجه به حوضه آبگیر و فضای سبزی که در جنوب سد ایجاد شده است، یکی از مناطق گردشگری و زیبای شهرستان به شمار می‌آید.
شکارگاه ـ منطقه و ارتفاعات شکار ممنوع بزمای، ژرف، قلعه جوق (مه ولات)، ازغند و چنار از جمله شکارگاه‌هایی هستند که از نظر طبیعی، پوشش گیاهی و حیات وحش دیگر جاذبه‌های گردشگری تربت حیدریه را تشکیل می‌دهند.
باغاتـ باغات جنگلی قلعه جوق که در ۵۴ کیلومتری شمال غربی تربت حیدریه و باغات جنگلی کامه علیا و سفلی در شمال تربت حیدریه و کال حصار، کال صنوبر، بند مجتهدی، تنگل ساق و قلعه آقا حسن، رودخانه کامه، سد شهید باهنر و سد شهید رجایی دیگر جاذبه‌های طبیعی این شهرستان هستند.
رودخانه حصار‌ـ روستای حصار در بخش بایگ شهرستان تربت حیدریه و ۵۵ کیلومتری غرب شهر تربت حیدریه از زیباترین مناطق ییلاقی شهرستان است و دارای رودخانه دائمی‌و پر آبی است که با وجود خشکسالی‌های اخیر همچنان جاری و روان است. این رود خانه که در مجاورت شرق روستا است از شمال به جنوب امتداد دارد و دارای چشمه سارها و باغ‌های زیبا با درختان مثمر با میوه‌‌هایی همچون آلو، گردو، سیب، گلابی، هلو، گیلاس، آلبالو و دیگر میوه‌‌های مناطق سردسیر است.
قله مرتفع ملکوه ـ سومین قله بلند استان است که ارتفاع آن در بلندترین نقطه به ۲۷۶۸ متر می‌‌رسد. قله ملکوه در جنوب شهر کدکن و غرب روستای زیبای حصار در فاصله ۷۰ کیلومتری تربت حیدریه قرار دارد.
در اطراف این قله طبیعتی بسیار زیبا و آب و هوای خنک و دریاچه ‌ای زیبا به نام گل خاتون در ارتفاع ۱۹۵۰ متر از سطح دریا وجود دارد.
غار ماه‌پری ـ این غار در ۱۹ کیلومتری شمال غربی تربت حیدریه و در نزدیکی روستایی به نام صنوبر که به استناد بررسی باستان ‌شناسی از نخستین سکونتگاه‌‌های این منطقه مربوط به پیش از تاریخ بوده ‌است.
چشمه کاریز آب باریک ـ این چشمه در روستای قوزان در ۱۰ کیلومتری جاده تربت حیدریه به کاشمر قرار دارد.
*مرتضی جوهری

code