ایران با وجود بهره‌مندی از یک موقعیت جغرافیایی مناسب، درمجموع منافع اندک ملموسی را در حوزه ترانزیت و به ویژه ترانزیت ریلی به دست آورده است. در این میان، یکی از مواردی که طی دهه‎ های اخیر در عمل نسبت به ظرفیت‌های سازنده آن کم‌توجهی شده است راهگذر ریلی شمال - جنوب می‌باشد. موافقت‌نامه راهگذر بین‌المللی شمال - جنوب در سال ۲۰۰۰ میلادی در سنت‌پترزبورگ روسیه باهدف اتصال اروپای شمالی به جنوب شرقی آسیا به امضای وزیران حمل‌ونقل ۴کشور ایران، هند، روسیه و عمان رسید و در ادامه با پذیرش ۱۱کشور جمهوری آذربایجان، ارمنستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکیه، اوکراین، بلاروس، عمان، سوریه و بلغارستان، خود را به‌عنوان مسیری جایگزین و قابل اعتماد به اثبات رساند.

مضاف اینکه مسیر شمال شرقی این راهگذر مدتهاست در دو شاخه ریلی ساخته شده و مسیر آبی در دریای خزر نیز آماده است. در دولت ششم، راه آهن سراسری کشورمان از بندرعباس به سرخس و ترکمنستان وصل شد. در دولت های یازدهم و دوازدهم نیز از طریق مسیر دوم یعنی خط کناره شرقی خزر بعنوان خط دوم فعال به ترکمنستان و از آن طریق به قزاقستان و راه آهن سراسری این کشور، که از یکسو متصل به شبکه ریلی آسیای میانه و چین و از سوی دیگر به کل همسایگان شمالی و اروپای شرقی و غربی می باشد، متصل گردید.

همچنین از طریق بنادر شمالی کشورمان و به ویژه در بندر کاسپین امکان اتصال ریلی و استفاده از «کشتی های رو - رو» برای اتصال به بنادر همسایگان شمالی کشورمان در دولت سیزدهم فراهم گردید. کشتی رو - رو (به انگلیسی: Roll-on/roll-off) وسیلهٔ نقلیهٔ آبی است که وظیفهٔ ترابری و جابه‌جایی وسایل نقلیهٔ زمینی چرخ‌دار مثل خودروها، ماشین‌های سنگین، تریلر و واگن‌ها را دارد که به داخل کشتی رانده می‌شوند. با این ‌وجود از آن برهه تاکنون از ظرفیت‌های مربوط به این کریدور به‌صورت جدی استفاده ‌نشده است.

کریدور حمل و نقل شمال - جنوب یکی از مهم‏‌ترین شاهراه‌های ارتباطی نیمکره شرقی و جزو ۱۰کریدور ترانزیتی ریلی و ترکیبی تعریف شده در نشست سال ۱۹۹۲کشورهای عضو اتحادیه اروپا در هلسینکی است که تحت عنوان شاهراه و راهگذر ترانزیتی شماره ۹مورد توجه است.با توجه به اینکه برخی همسایگان شمالی کشورمان از جمله قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان و افغانستان به نحوی محصور در خشکی هستند، برای رسیدن به دریا می‌بایست از طریق ایران کالاهای خود را حمل کنند. بهره‌مندی ایران از کریدورها ازجمله کریدور شمال – جنوب، از این منظر بسیار حائز اهمیت است. از سوی دیگر این راهگذر می‏‌تواند دیپلماسی سیاسی - اقتصادی ایران در مناطق آسیای میانه و قفقاز را بیش از پیش فعال و نقش‌‏آفرین کند. تکمیل حلقه مفقوده ریلی این کریدور علاوه بر توسعه ترانزیت بین‌المللی و استفاده از ظرفیت‌های سرزمینی، یک منبع درآمد پایدار برای ایران است. پیش‌بینی می‌شود با عملیاتی شدن این راهگذر، ایران بتواند سالانه حدود ۲۰میلیارد دلار درآمد از این مسیر ترانزیتی کسب کند که می‌تواند تا حدی وابستگی کشور به درآمدهای نفتی را کاهش دهد.

ظرفیت سالانه ترانزیت این راهگذر ۳۰میلیون تن در سال است اما در زمان حاضر، ایران فقط از ۲میلیون تن این ظرفیت بهره می‌برد. همچنین اگر ایران به هدف خود در تبدیل شدن به هاب منطقه ای دست یابد، نیازی به خام فروشی مواد معدنی و نفتی نخواهد داشت و منافعی که از راه ترانزیت و گردشگری کسب می‌شود، کشور را توانمندتر می‌کند. برآوردها حاکی از آن است که از کریدور مذکور سالانه حدود ۲۵۰میلیارد دلار محصولات هند، چین و آسیای شرقی به مقصد اروپا تراتزیت خواهد شد که پیش‌بینی می‌شود سهم ایران در ترانزیت کالا حدود ۴درصد و تولید حدود ۱۵درصد باشد.

این راهگذر از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی اوراسیا با خلیج فارس است که با توجه به نگاه دولت چهاردهم به دیپلماسی همسایگی و توسعه ارتباطات و مناسبات با کشورهای منطقه، می‌تواند نقش مهمی در ترانزیت کالاهای کشورهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای ایفا کند. همچنین ساخت بخش شمال غربی این راهگذر یعنی خط ‌آهن رشت - آستارا و تکمیل و راه‌اندازی این طرح بزرگ بین المللی، جایگاه ایران در اقتصاد بین الملل را به جایگاه «ترانزیت» تغییر خواهد داد. از طریق این راهگذر و با اتصال سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا نقش حمل‌ونقل بین‌المللی ایران درسطح جهانی پررنگ‌تر می‌شود. مسیر شمال -جنوب به‌عنوان یک راهبرد استراتژیک، ایران را به یک هاب ترانزیتی مهم در منطقه تبدیل و در ادامه، این کریدور به تسهیل جریان کالا و خدمات در سطح بین‌المللی کمک می‌کند.

یکی از مزایای این راهگذر، کوتاه‌تر شدن مسیرهای حمل‌ونقل بین‌المللی است. در مقایسه با سایر مسیرهای حمل‌ونقل جهانی، این راهگذر مسیر سریع‌تر و کم‌هزینه‌تری را برای انتقال کالا فراهم می‌آورد. این ویژگی به‌خصوص در زمینه حمل‌ونقل کالاهای فاسدشدنی یا محصولات با ارزش بالا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ایجاد مراکز لجستیکی و ارتقای کیفیت خدمات حمل‌ونقل، از دیگر آثار مثبت این راهگذر است. این اقدامات به تقویت توانایی ایران در جذب و انتقال کالا از دیگر کشورها کمک می‌کند و به‌طور کلی به توسعه صنعت حمل‌ونقل بین‌المللی ایران می‌انجامد.

با بهره گیری و اجرایی سازی جدی و فعال از مسیرهای بالفعل موجود راهگذر شمال - جنوب، نه‌تنها به تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل ایران کمک می شود، بلکه موجب تحول در روابط اقتصادی و تجاری ایران با منطقه و جهان نیز خواهد شد. این راهگذر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران، ظرفیت‌های بی‌نظیری را برای توسعه تجارت و تسهیل روابط اقتصادی فراهم می‌آورد. ایران در حالی در یکی از مهم‌ترین چهارراه‌های ژئوپلیتیکی جهان قرار گرفته که مزیت واقعی آن نه صرفاً در جغرافیا، بلکه در توان تبدیل شدن به یک «قدرت ترانزیتی قابل اعتماد» نهفته است؛ جایگاهی که تنها با اصلاح حکمرانی ترانزیتی، تکمیل کریدورهای راهبردی، کاهش موانع گمرکی و ایجاد شبکه‌ای پیش‌بینی‌پذیر و رقابتی در حمل‌ونقل منطقه‌ای به دست خواهد آمد.

ایران برای آینده ترانزیتی خود باید از «جغرافیای عبوری» به «قدرت ترانزیتی قابل اعتماد» تبدیل شود. مزیت ایران صرفاً قرار گرفتن در چهارراه منطقه نیست و مزیت واقعی زمانی ایجاد می‌شود که کالا با زمان قابل پیش‌بینی، هزینه رقابتی، تشریفات ساده و امنیت مسیر از خاک ایران عبور کند. جهان امروز وارد دوره‌ای شده که در آن ترانزیت فقط یک موضوع حمل‌ونقلی نیست، بلکه بخشی از امنیت اقتصادی و قدرت ژئوپلیتیکی کشورها محسوب می‌شود. امید آن می‌رود که شرایط کنونی، توجه مسئولان و تصمیم‌گیران را بیش از پیش به اهمیت راهبردی ترانزیت جلب کند و زمینه‌ساز اتخاذ سیاست‌ها و اقدامات مؤثر در این عرصه شود و مطالب مطرح‌شده بتواند در مسیر ارتقای جایگاه کشور و بهره‌گیری بهتر از ظرفیت‌های ملی مورد توجه قرار گیرد.