انتشار این ماهنامه علمی، فنی و ترویجی از آبان ۱۳۶۴ آغاز شد و نزدیک به ربع قرن، بخشی از تاریخ مطبوعات علمی و عمومی ایران را با خود همراه کرد. نشریهای که قرار بود علم را با زبانی قابل فهمتر به مخاطب عمومی نزدیک کند.
در آن زمان، فضای فرهنگی و اجتماعی کشور همچنان تحت تأثیر سالهای جنگ و تحولات گسترده پس از انقلاب قرار داشت. این نشریه از همان ابتدا در مسیری متفاوت از مجلات صرفاً دانشگاهی حرکت کرد و تلاش داشت موضوعات علمی را با زبانی قابل فهم برای طیف وسیعتری از خوانندگان عرضه کند. از سوی دیگر، ثبت کتابشناختی نشریه در منابع مطبوعاتی، عنوان آن را «ماهنامه علمی ـ فنی ـ ترویجی» معرفی میکند.
اطلاعات علمی در طول سالهای انتشار خود، دامنه گستردهای از موضوعات را پوشش داد؛ از علوم پایه و پزشکی و کشاورزی گرفته تا فناوری، مهندسی، رایانه، نجوم، محیط زیست، خودرو، نانوتکنولوژی و موضوعات علمی مرتبط با زندگی روزمره. همین گستردگی موجب شد نشریه صرفاً مخاطب دانشگاهی نداشته باشد و برای دانشآموزان، دانشجویان، معلمان، علاقهمندان به علوم و خوانندگان عمومی هم قابل استفاده باشد.
بررسی شمارههای سالهای پایانی انتشار، تصویری روشن از این رویکرد ارائه میدهد. در شمارههای سال ۱۳۸۹، مطالب نشریه در حوزههایی همچون علوم پزشکی، علوم پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی و علوم انسانی دستهبندی میشد و در کنار مقالات تخصصی، بخشهایی مانند «تماشاگه علم»، «نظری به رویدادهای علمی و فرهنگی ایران»، «زندگی با ریاضیات»، «گام به گام با اینترنت»، «آشنایی با مشاهیر»، «جدول علمی»، «شهر معما»، «علم و طنز» و «در قاب طبیعت» هم منتشر میشد. این ترکیب نشان میدهد که نشریه در پی آن بود که علم را همزمان بهعنوان دانش، آموزش و سرگرمی عرضه کند. یکی از ویژگیهای قابل توجه اطلاعات علمی، پیوند میان مباحث علمی روز و زندگی اجتماعی بود. موضوعاتی مانند فناوریهای نو، اینترنت، نانوتکنولوژی، پزشکی، محیط زیست، کشاورزی، خودرو و حتی مسائل مرتبط با رفتار و زندگی روزمره، در کنار مطالب کلاسیک علوم پایه قرار میگرفتند. به این ترتیب، نشریه تلاش میکرد مرز میان «علم برای متخصصان» و «علم برای عموم» را کاهش دهد.
از آبان ۱۳۶۴ تا فروردین ۱۳۹۰
اطلاعات علمی در مسیر انتشار خود، به یکی از نشریات باسابقه حوزه ترویج علم در ایران تبدیل شد. دوره انتشار ماهانه اطلاعات علمی از آبان ۱۳۶۴ در ۳۲ صفحه آغاز شد و آخرین شماره عادی آن در ۶۸ صفحه اسفند ۱۳۸۹ منتشر شد؛ پس از آن، شماره ویژه نوروز ۱۳۹۰ هم در قالب ۸۴ صفحه در آرشیو ثبت شده است.
«اطلاعات علمی» در سالهای نخست انتشار، بهصورت ضمیمه رایگان روزنامه اطلاعات منتشر میشد؛ این نشریه ابتدا روزهای سهشنبه و سپس پنجشنبهها، بهصورت دوهفتهنامه، در اختیار خوانندگان قرار میگرفت. از سال ۱۳۶۶، انتشار «اطلاعات علمی» به شکل ماهنامه ادامه یافت و این نشریه با قیمت ۱۰ ریال عرضه شد. قیمت مجله در طول سالهای انتشار، متناسب با تغییر شرایط چاپ و هزینههای تولید افزایش یافت و در آخرین شماره، یعنی ویژهنامه نوروز ۱۳۹۰، به ۷۰۰۰ ریال رسید.
«اطلاعات علمی» از همان دوره نخست انتشار در دهه ۱۳۶۰، ترکیبی از مطالب تألیفی و ترجمهای را منتشر میکرد؛ مطالب تألیفی نیز با همکاری نویسندگان ثابت و مهمان تهیه میشد و در دهههای بعد، سهم و تنوع مطالب تألیفی در مجله افزایش یافت و نسبت به ترجمهها پررنگتر شد.
نشریهای برای ترویج علم
اهمیت «اطلاعات علمی» را نباید صرفاً در تعداد سالهای انتشار آن جستوجو کرد. این نشریه بخشی از دورهای از تاریخ مطبوعات ایران است که در آن مجلات علمی عمومی نقش مهمی در انتقال مفاهیم علمی به خارج از محیط دانشگاه و آزمایشگاه داشتند. در سالهایی که دسترسی عمومی به منابع علمی خارجی، اینترنت و پایگاههای اطلاعاتی به شکل امروز نبود، مجلات علمی یکی از مهمترین مسیرهای آشنایی مخاطبان ایرانی با تحولات علمی جهان محسوب میشدند.در کنار بهرهگیری از منابع و دستاوردهای علمی جهان، «اطلاعات علمی» به دانش و ظرفیت علمی ایران نیز توجه ویژهای داشت و بخش قابلتوجهی از مطالب تألیفی آن در طول سالهای انتشار، به قلم استادان دانشگاه، دانشمندان، شخصیت های مهم علمی داخلی و نویسندگان برجسته کشور تهیه میشد؛ همچنین در مواردی، گزارشهای مستقیم از رویدادها و دستاوردهای مهم علمی در رشتههای مختلف، مطالب مقایسهای و بررسیهای تحلیلی نیز به قلم نویسندگان مجله منتشر میشد.
مدیران و سردبیران
نخستین شماره «اطلاعات علمی» پنجشنبه ۲ آبان ۱۳۶۴، به صاحبامتیازی شرکت ایران چاپ (مؤسسه اطلاعات) و به کوشش علی منتظری منتشر شد. این نشریه در ادامه فعالیت خود در دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰، تا آخرین شماره، با مدیرمسئولی و سردبیری «سیده طاهره قاسمی» و محمد ولی سهرابی به عنوان معاون سردبیری به انتشار خود ادامه داد .
آرشیوی از یک دوره علمی و فرهنگی
اهمیت آرشیو «اطلاعات علمی» امروز شاید بیش از هر زمان دیگری آشکار باشد. ورق زدن شمارههای این نشریه، فقط مرور مجموعهای از مقالات علمی نیست؛ بلکه نوعی بازخوانی نگاه جامعه ایران به علم و فناوری در فاصله سالهای ۱۳۶۴ تا ۱۳۹۰ است. موضوعاتی که در صفحات نشریه مطرح شدهاند، بهنوعی تصویری از تغییر دغدغههای علمی جامعه ایران در این دوره هم ارائه میکنند: از علوم پایه و پزشکی و کشاورزی در سالهای نخست، تا رایانه و اینترنت، فناوریهای نو، نانوتکنولوژی، روباتیک و دستاوردهای جدید علمی در سالهای بعد.
از همین منظر، آرشیو اطلاعات علمی را میتوان بخشی از حافظه مطبوعاتی علم در ایران دانست؛ حافظهای که در آن، زبان علم در طول بیش از دو دهه تغییر کرده، موضوعات تازهای وارد زندگی عمومی شده و فناوریهایی که زمانی برای مخاطب ایرانی مفاهیمی تازه و دور از دسترس بودند، به تدریج به موضوعاتی روزمره تبدیل شدهاند.
ویژهنامه پیش رو از سه دهه انتشار این مجله، مطلبی را از هر دهه انتخاب کرده است که هر یک ، در کنار بازتاب موضوعات و دغدغههای علمی و فرهنگی روزگار خود، تصویری از مسیر «اطلاعات علمی» و تغییرات محتوایی و رویکردی آن در گذر نزدیک به سه دهه ارائه میکنند.