ابوریحان بیرونی را بزرگترین دانشمند مسلمان و یکی از بزرگترین دانشمندان ایرانی در همه اعصار میدانند. همچنین او را پدر علم انسانشناسی و هندشناسی مینامند که به زبانهای یونانی، هندی و عربی مسلط بوده است.
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در ۱۴ شهریور ۳۵۲ خورشیدی (۲۹ ذیقعده ۳۶۲ قمری برابر ۵ سپتامبر ۹۷۳ میلادی) در حوالی خوارزم متولد شد. سالهای اول زندگی را در خوارزم به تحصیل علوم گذرانید و مدتی در خدمت مأمونیان خوارزم بود تا آن که به مسافرت پرداخت. در ابتدای سفر چند سالی را در جرجان (در جنوب شرقی دریای مازندران) در خدمت شمس المعالی قابوس وشمگیر گذرانید و کتاب آثار الباقیه را در آنجا به نام قابوس به سال ۳۹۰ هجری تألیف کرد. این کتاب از گاهشماری و جشنهای ملل مختلف سخن میگوید.
ابوریحان بیرونی پس از ده سال دوباره به خوارزم بازگشت و در دربار ابوالعباس مأمون ابن مأمون خوارزمشاه که مردی دانشمند بود وارد شد. ابوالعباس داماد سلطان محمود غزنوی به خوارزم لشگر کشید و پس از فتح آن شهر، ابوریحان بیرونی را نیز با خود به غزنین برد (بهار ۴۰۸ هجری). ابوریحان از آن پس همراه لشکرکشیهای سلطان محمود به هندوستان راه یافت و با بسیاری از دانشمندان و حکیمان هند آشنا شد و زبان سانسکریت را آموخت. حاصل این سفر کتاب تحقیق ماللهند و ترجمه چند کتاب از زبان سانسکریت به زبان عربی است.
پس از سلطان محمود، پسرش سلطان مسعود نیز ابوریحان را مانند پدرش گرامی داشت؛ طوری که بارورترین و بهترین سالهای زندگی ابوریحان بیرونی دورانی است که در دربار سلطان مسعود بود. ابوریحان در این مدت قانون مسعودی را به نام سلطان مسعود نوشت .
ابتکارات و نوآوریها
ابوریحان بیرونی جزو سرآمدهای روزگار خود و از شخصیتهای چند بُعدی در علم بوده است. این موضوع را از تعداد زیاد کتابها و عمق نوشتههایش میتوان فهمید. وی در علوم متعدّد، نظریههای جدیدی را پایهگذاری کرد؛ از جمله:
- در نجوم: نظریه حرکت وضعی زمین، تعیین سمت قبله در شهرهای گوناگون.
- در جغرافیا: محاسبات طول و عرض جغرافیایی شهرها، ترسیم نقشه .
- درباره زمان پیدایش عالَم: چگونگی پدید آمدن لایه سطحی زمین و تبدیل دریاها به خشکی.
- در شیمی و کانیشناسی: تعیین وزن مخصوص عناصر در شیمی، بهویژه تعیین وزن مخصوص هیجده سنگ و فلز گرانبها برای اوّلین بار.
- در پزشکی و داروشناسی: ترجمه اصطلاحات دارویی و نامگذاری داروها به زبان عربی و فارسی برای اولین بار از زبان یونانی.
تجربهای درباره شایعات بیاساس مردم
یکی از ویژگیهای بارز ابوریحان، کنجکاوی و علاقه به تجربه شخصی مسائل بوده است. در زمان نوجوانیِ ابوریحان، شایع بود که الماس، سنگی سمّی است و هر کس آن را در دست بگیرد، بیدرنگ میمیرد. بنابراین، مردم آن سامان، از الماس دوری میکردند و به آن دست نمیزدند. یک روز ابوریحان، قطعه الماسی را پیدا کرد. مادرش با دیدن آن الماس، شروعکردبه شیون و زاری و او را مجبور کرد تا الماس را دور بیندازد، ولی ابوریحان آن الماس را مخفی کرد. پس از چند سال، این دانشمند بزرگ، آن الماس را خرد کرد و به تکّه گوشتی مالید و در انظار عمومی، آن را به حیوانی خوراند. همه مردم گمان میکردند که آن حیوان خواهد مرد، ولی چندی گذشت و آن حیوان سالم بود. بدین ترتیب، ابوریحان باآزمایش خود، به یک شایعه بیاساس پایان داد.
برخی آثار
- تحقیق ماللهند: موضوع این کتاب مذهب و عادات و رسوم هندوان و نیز گزارشی از سفر به هند است.
- قانون مسعودی: کتابی است در نجوم اسلامی شامل یازده بخش. در این کتاب بخشهایی مربوط به زمین و ابعاد آن و خورشید و ماه و سیارات موجود است .
- التفهیم لاوایل صناعت التنجیم: این کتاب نیز در نجوم و به فارسی نوشته شده است و برای مدت چند قرن متن کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده است.
- آثار الباقیه عن القرون الخالیه: (اثرهای مانده از قرنهای گذشته) ابوریحان در این کتاب مبدأ تاریخها و گاهشماری اقوام مختلف را بررسی کرده است؛ از جمله ایرانیها، یونانیها، یهودیها، مسیحیها، عربهای زمان جاهلیت و عربهای مسلمان. درباره اعیاد هر یک نیز به تفصیل سخن گفته است. این کتاب را میتوان نوعی تاریخ ادیان دانست .
وفات
ابوریحان بیرونی، پس از سالها تلاش و کوشش در راه علم و فضیلت، در ۲۲ آذر ۴۲۷ شمسی بدرود حیات گفت. گفته میشود او در اواخر عمر، هم نابینا و هم ناشنوا شده بود، ولی در مورد محل وفاتش اختلاف است و مشخص نیست.
شما چه نظری دارید؟