مرتضی فنونیزاده بازیکن اسبق تیم ملی فوتبال کشورمان با حضور در برنامه «پنجرهای رو به جام» از شرایط این روزهای تیم ملی فوتبال و خاطرات متفاوت خود از سالهای حضور در این تیم گفت.
ماجرای استعفای جمعی از بازیکنان فوتبال در دهه ۶۰ یکی از مهمترین وقایع تاریخ معاصر فوتبال ایران است که فنونیزاده درباره آن گفت: در آن زمان سرمربی تیم مرحوم دهداری به نظم و انضباط بسیار اهمیت میداد و برنامههای سختگیرانهای را برای تیم اعمال کرده بود. این در حالی بود که بسیاری از بازیکنان قدیمیتر به چنین سطحی از انضباط عادت نداشتند. برای مثال تعیین زمانهای مشخص برای خواب و بیداری از جمله بیدارباش در ساعات اولیه صبح و صرف صبحانه برای برخی بازیکنان غیرمعمول و دشوار بود.
وی ادامه داد: در آن دوره نظم و هماهنگی در تمامی ابعاد تیمی حتی در جزئیاتی مانند یکدست بودن تجهیزات ورزشی مورد توجه قرار داشت. با این حال این رویکرد انضباطی برای برخی از بازیکنان باتجربه خوشایند نبود. افزون بر این مرحوم دهداری تمایل بیشتری به استفاده از بازیکنان جوان داشت و همین موضوع باعث شد برخی از بازیکنان باسابقه کمتر فرصت حضور در ترکیب اصلی را پیدا کنند. مثلا در برخی دیدارهای رسمی مقابل تیمهایی مانند ژاپن، کره و کویت از بازیکنان جوانتری در ترکیب استفاده میشد.
ماجرای یک نامه علیه سرمربی تیمملی
فنونیزاده در ادامه مرور خاطرات خود درباره این مقطع از حضور در تیم ملی اظهار کرد: از سوی دیگر تغییرات در نظم تیمی نیز محسوس بود. مثلا بازیکنان موظف بودند در صفهای مشخص و با ترتیب خاصی در وعدههای غذایی حاضر شوند. این سطح از نظم برای بسیاری از بازیکنان فوتبال تازگی داشت و پذیرش آن برای همه آسان نبود. این عوامل بهتدریج زمینهساز شکلگیری اعتراضات و در نهایت تصمیم به نگارش آن نامه اعتراضی شد.
این بازیکن اسبق تیم ملی عنوان کرد: در جریان رقابتهای بازیهای آسیایی بهدلیل حضور همزمان رشتههای مختلف سایر ورزشکاران نیز در محل اقامت حضور داشتند. در این میان برخی از ورزشکاران رشتههایی مانند بسکتبال بهدلیل فضای متفاوت و نظم خاص حاکم بر تیم فوتبال گاهی بهصورت شوخی و طنز این شرایط را مورد تمسخر قرار میدادند.
بهخاطر صدای قاشق گفتند پاسپورتش را بدهید برود!
وی با اشاره به حساسیتهای بالا نسبت به رفتار اعضای تیمملی در آن سالها، افزود: سطح حساسیت و دقت در رعایت انضباط نیز بسیار بالا بود. حتی به یاد دارم در یکی از سفرها که گمان میکنم در شوروی برگزار شد یکی از بازیکنان هنگام صرف غذا ناخواسته صدایی با قاشق ایجاد کرد که همین موضوع با واکنش تند کادر فنی مواجه شد و گفتند پاسپورتش را بدهید برود!
فنونیزاده مطرح کرد: در چنین شرایطی برخی از بازیکنان که فرصت بازی کمتری به دست میآوردند، نارضایتی خود را آشکارتر بیان میکردند. این نارضایتیها به جایی رسید که گروهی از بازیکنان تصمیم گرفتند مخالفت خود را با کادر فنی اعلام کنند. در ابتدا این موضوع بهصورت شفاهی مطرح شد اما سپس با کمک یکی از خبرنگاران مطلع بهصورت مکتوب در قالب نامهای تنظیم شد.
وی گفت: نکته قابل توجه این است که همه بازیکنان در جریان نگارش این نامه نبودند. برای مثال بنده تا حدود نیم ساعت پیش از پرواز به تهران از محتوای آن بیاطلاع بودم چرا که در ترکیب اصلی تیم حضور داشتم و دلیلی برای طرح چنین اعتراضی نمیدیدم. در آن زمان آقای ناصر محمدخانی مسئولیت انتقال نامه برای امضا را بر عهده گرفتند. ایشان که سابقه آشنایی طولانی با بنده داشتند نامه را برای امضا به من ارائه دادند. در آن لحظه بهدلیل خوابآلودگی و عدم اطلاع از جزئیات تصور کردم این برگه مربوط به مسائل مالی و پرداخت پاداش است. بر همین اساس بدون اطلاع دقیق از محتوای نامه آن را امضا کردم.
فنونیزاده اظهار کرد: روز بعد و پس از بازتاب گسترده این موضوع در روزنامهها مشخص شد که حدود ۱۵ نفر از بازیکنان تیم ملی در قالب آن نامه از تیم ملی کنارهگیری کردهاند. این اتفاق در آن زمان بازتاب و حواشی گستردهای در فضای رسانهای کشور به همراه داشت.
امضایم بدون اطلاع از متن نامه بود
بازتابهای گسترده نامه استعفای جمعی از بازیکنان تیم ملی، به اندازهای بود که هنوز از خاطره فنونیزاده پاک نشده و در مرور خاطرات آن گفت: پس از انتشار خبر استعفای بازیکنان مرحوم پدرم موضوع را با من در میان گذاشت و با نشان دادن نامه پرسید که آیا این امضا متعلق به من است یا خیر. در ابتدا این موضوع را انکار کردم اما با مشاهده دقیقتر متوجه شدم همان برگهای است که پیشتر بدون اطلاع از محتوای واقعیاش امضا کرده بودم؛ برگهای که تصور میکردم مربوط به مسائل مالی است اما در واقع متن استعفا بوده است. در ادامه با توجه به شرایط پیشآمده عملاً در جمع بازیکنانی قرار گرفتیم که از تیم ملی کنارهگیری کرده بودند. در همان مقطع مسابقات مقدماتی جام ملتهای آسیا در کشور نپال برگزار میشد و تیم ملی بدون حضور ما در این رقابتها شرکت کرد.
وی گفت: در این میان مرحوم سیروس قایقران تلاش کرد با رایزنی با برخی از بازیکنان باسابقه امکان بازگشت خود را فراهم کند. او که عضو باشگاه ملوان بود، درخواست داشت استعفای خود را پس بگیرد اما در نهایت از تیم جدا شد و تعداد بازیکنان مستعفی به ۱۴ نفر کاهش یافت. در ادامه با توجه به رابطه قدیمی و دوستانهای که میان مرحوم پدرم با مرحوم پرویز دهداری و آقای وطنخواه وجود داشت گفتوگوهایی برای حلوفصل این موضوع انجام شد. مرحوم دهداری شرط بازگشت برخی بازیکنان را عذرخواهی رسمی از مردم از طریق رسانهها اعلام کرد. بر همین اساس بنده به همراه آقایان عربشاهی، احمد سجادی و فرشاد پیوس این شرط را پذیرفتیم و برای عذرخواهی اقدام کردیم. اگرچه این پیشنهاد به سایر بازیکنان نیز ارائه شد اما بسیاری از آنان از این اقدام خودداری کردند. با انجام این فرآیند زمینه بازگشت ما به تیم ملی فراهم شد و در ادامه در رقابتهای جام ملتهای آسیا که در قطر برگزار شد، حضور پیدا کردیم.
وقتی پای مجلس به ماجرای استعفای فوتبالیستها باز شد
در شرایط سیاسی و اجتماعی دهه ۶۰ ماجرای استعفای فوتبالیستهای تیم ملی، فراتر از یک اتفاق ورزشی بود و فنونیزاده درباره پسلرزههای انتشار این نامه توضیح داد: گستردگی حاشیه تیم ملی به حدی بود که حتی موضوع در برخی نهادهای رسمی از جمله مجلس شورای اسلامی نیز مطرح شد و از بازیکنان برای ارائه توضیحات دعوت شد. در آن زمان تصور عمومی این بود که با این تحولات کادر فنی تغییر خواهد کرد اما در ادامه مشخص شد که تصمیم بر ادامه همکاری با کادر موجود است و بازیکنان مستعفی از تیم کنار گذاشته شدند.
فنونیزاده اظهار کرد: چند سال بعد و پس از تغییرات در کادر فنی با حضور علی پروین بهعنوان سرمربی بسیاری از بازیکنانی که پیشتر از تیم ملی کنار گذاشته شده بودند مجدداً به تیم دعوت شدند. بخش قابل توجهی از این بازیکنان نیز در ترکیب تیم اعزامی به بازیهای آسیایی پکن حضور داشتند. نکته قابل توجه در آن دوران دیدگاه متفاوت مربیان نسبت به ترکیب تیم بود. بهعنوان مثال علی پروین که خود تا حدود ۴۲ سالگی نیز در سطح بالا بازی میکرد همواره بر این باور تأکید داشت که «سن فقط یک عدد است» و تجربه نقش تعیینکنندهای در موفقیت تیم دارد. رویکرد او در چینش ترکیب تیم بهگونهای بود که تعادلی میان بازیکنان باتجربه و جوان برقرار شود بهطوریکه معمولاً از حدود هفت بازیکن باتجربه در کنار چهار بازیکن جوان استفاده میکرد تا این دو گروه مکمل یکدیگر باشند.
وی گفت: در مقابل مرحوم پرویز دهداری بیشتر بر جوانگرایی و ایجاد تحول در تیم ملی تأکید داشت. او با میدان دادن به نسل جدیدی از بازیکنان زمینهساز ظهور چهرههای برجستهای در فوتبال ایران شد. بسیاری از این بازیکنان در ادامه به مهرههای کلیدی تیم ملی تبدیل شدند و حتی در رقابتهایی مانند بازیهای آسیایی پکن نقش مؤثری ایفا کردند. از جمله این بازیکنان میتوان به محمدرضا عابدزاده، جواد زرینچه، صمد مرفاوی، کریم باوی، سیدعلی افتخاری و مجتبی محرمی اشاره کرد، بازیکنانی که بعدها هر یک بهنوعی در زمره چهرههای ماندگار و تأثیرگذار فوتبال ایران قرار گرفتند.
دهداری بالاخره کنار کشید
فنونیزاده درباره کنارهگیری مرحوم پرویز دهداری از هدایت تیم ملی عنوان کرد: پس از بازگشت تیم ملی از بازیهای آسیایی سئول، فضای رسانهای کشور که در آن زمان محدود به مطبوعات و رسانههای رسمی بود تحتتأثیر برخی مصاحبهها قرار گرفت. در این گفتوگوها تعدادی از بازیکنان باسابقه بهویژه از دو باشگاه پرسپولیس و استقلال نسبت به عدم استفاده از خود در ترکیب تیم ملی انتقاد کردند. این موضوع بهتدریج باعث شکلگیری نوعی نارضایتی در میان بخشی از هواداران شد و فضایی انتقادی علیه کادر فنی ایجاد کرد. در آن زمان کادر فنی تیم ملی علاوهبر مرحوم دهداری، شامل افرادی چون رضا وطنخواه، مرحوم صالحنیا و استاد اکبر مالکی بود. در ادامه این شرایط دیدار دوستانهای میان تیمهای ایران و ژاپن برگزار شد. در آن زمان تیم ژاپن هنوز به سطح کنونی فوتبال خود نرسیده بود. مسابقه در فضایی زمستانی و در شرایطی برگزار شد که سکوهای ورزشگاه پوشیده از یخ و برف بود.
فنونیزاده بیان کرد: با توجه به فضای ملتهب ایجادشده برخی تماشاگران رفتارهای نامناسبی از خود نشان دادند از جمله سر دادن شعارهای تند و پرتاب تکههای یخ و برف به سمت زمین. هرچند این پرتابها مستقیماً به کسی اصابت نکرد اما جو کلی ورزشگاه بهشدت تحتتأثیر این اتفاقات قرار گرفت. این شرایط تأثیر روحی شدیدی بر مرحوم دهداری گذاشت. ایشان از این رفتارها بسیار متأثر و ناراحت شدند. از سوی دیگر بهدلیل ابتلا به بیماری کلیوی وضعیت جسمانی ایشان نیز چندان مساعد نبود و این فشارهای روحی شرایط را برایشان دشوارتر کرد. مرحوم دهداری در همان شب ضمن عذرخواهی از سمت خود کنارهگیری کردند. پس از ایشان مهدی مناجاتی هدایت تیم ملی را بر عهده گرفت.
بازجویی از فوتبالیستها در فرودگاه شوروی
در ادامه همین حواشی بود که سفر تیمملی به اتحاد جماهیر شوروی هم خبرساز شد. فنونیزاده درباره آن سفر پرحاشیه توضیح داد: در جریان این سفر اتفاقاتی نیز رخ داد. هنگام بازگشت و در فرودگاه شوروی تعدادی از بازیکنان توسط مأموران مورد بازداشت و بازجویی قرار گرفتند. هر یک از بازیکنان برای مدتی حدود ۲۰ دقیقه مورد سؤال و بررسی قرار میگرفتند. این در حالی بود که خانوادهها در بیرون فرودگاه منتظر بودند و برنامه بازگشت از قبل هماهنگ شده بود. علت اصلی این مسئله به شرایط اقتصادی آن دوران بازمیگشت. در آن سالها دستمزد بازیکنان فوتبال چندان قابل توجه نبود و بسیاری از بازیکنان برای تأمین هزینههای زندگی با مشکلات مالی مواجه بودند. حتی گاهی بازیکنان برای سفرهای خارجی ناچار میشدند ارز مورد نیاز خود را بهصورت قرض تهیه کنند. به همین دلیل سفرهای خارجی برای بسیاری از بازیکنان فرصتی بود تا کالاهایی را که در ایران کمیاب یا بهسختی در دسترس بود تهیه کنند. هر کدام از بچهها چهار پنج چمدان بار با خود میآوردند. عمده این اقلام شامل پوشاک، کفش و بهویژه برخی لوازم الکترونیکی یا قطعات دستگاههای ویدئویی بود که در آن مقطع در بازار ایران تقاضای بالایی داشت.
این بازیکن پیشکسوت بیان کرد: بازیکنان معمولاً بخشی از این کالاها را برای استفاده شخصی یا خانواده نگه میداشتند و بخش دیگری را برای فروش عرضه میکردند تا از این طریق بخشی از هزینههای زندگی خود را تأمین کنند. در واقع این موضوع بیش از آنکه جنبه تجاری گسترده داشته باشد نوعی راهکار اقتصادی برای جبران محدودیتهای مالی آن دوران بود. کادر فنی و مسئولان تیم نیز تا حد زیادی از این شرایط آگاه بودند و با درک وضعیت اقتصادی بازیکنان معمولاً برخورد سختگیرانهای در این زمینه نداشتند. در میان بازیکنانی که در آن ماجرا حضور داشتند افرادی مانند مرحوم سیروس قایقران، کریم باوی، مجتبی محرمی، محسن آشوری و... چند بازیکن دیگر بودند. حدود ۱۳ تا ۱۴ نفر درگیر این اتفاق شدند.
قلیان کشیدن فوتبالیستها؛ تخلف انضباطی
این بازیکن اسبق تیمملی در بخش دیگری از مرور خاطرات خود گفت: یکی از مواردی که با حساسیت کادر فنی بهویژه مهدی مناجاتی مواجه شد استفاده برخی بازیکنان از قلیان بود. این موضوع در آن زمان بهعنوان تخلف انضباطی تلقی میشد و حتی در مواردی منجر به کنار گذاشته شدن بازیکنان از تیم میشد. گفته میشد که در چند نوبت بازیکنانی به همین دلیل از فهرست تیم خط خوردند. البته این رفتارها محدود به همه بازیکنان نبود و بسیاری از اعضای تیم از جمله افرادی مانند محمدرضا عابدزاده، آقای سجادی، محمد تقوی و کریم انصاریفرد اصول حرفهای را بهطور کامل رعایت میکردند و از چنین مسائلی دوری داشتند.
فنونیزاده عنوان کرد: در خصوص موضوع انضباطی بازیکنان آنچه در آن مقطع بیشتر مورد توجه کادر فنی بهویژه آقای مهدی مناجاتی قرار داشت رعایت کامل نظم تیمی بود. برخلاف برخی برداشتها مسئله اصلی سیگار نبود و در بین بازیکنان نیز چنین موضوعی بهصورت جدی مطرح نبود، حساسیت بیشتر روی برخی رفتارهای غیرحرفهای مانند استفاده از قلیان در جمعهای غیررسمی وجود داشت.
این تیمملی را هیچکس دوست ندارد!
این بازیکن اسبق تیم ملی در پایان گفتوگو درباره وضعیت تیم ملی فوتبال ایران در دوره فعلی جامجهانی هم به همین اظهارنظر کوتاه بسنده کرد: باید بگویم این تیم ملی را از نحوه بازی گرفته تا افرادی که در آن حضور دارند هیچکس دوست ندارد. به نظرم تیم ملی در مقابل هر سه رقیبش میبازد!