محمدخلیل محمودی

موقعیت جغرافیایی و مکانی در دوره های مختلف تاثیر زیادی بر ایجاد شهر ها و شکل گیری آنها در دوران تاریخی در کشور ایران داشته است . دیدگاه های حفاظتی، دفاعی، امنیتی و موقعیت های جغرافیایی، اولویت  های تشکیل شهر ها را فراهم می ساخت. مقتضیات فنی  ،اجتماعی و سیاسی از دیگر نگاه های شکل گیری شهر های تاریخی است. از طرف  دیگر ساخت شهرها، نشانه ای از استقلال و شکوه پادشاهان بوده و اقدام جسورانه ای محسوب می  گردیده است. 
ساخت شهر های تاریخی با عظمت و شکوه خاص و بناهای ایجاد شده در آن با معماری های ویژه و نوآورانه، از برتری های مهم پادشاه برای نشان دادن قدرت به دشمن بوده است. در ساخت و تکمیل شهر ها، کوه ها، دشت ها، رودها و غار ها نیز تاثیر گذار بوده اند. کوه به عنوان یک عامل دفاعی و حفاظتی موثر و رودخانه ها و چشمه ها به دلیل تامین نیازهای آبی، از تاثیر گذارترین عوامل ساخت شهر ها بوده اند. نزدیکی کو ه ها به محل احداث شهر ها هم برای استفاده به عنوان معدن سنگ نیز از عوامل تاثیر گذار بوده و بقایای تراش سنگها و جداشدگی قالب های بزرگ سنگ، از نشانه های وجود معادن سنگ است. نگاه های فنی به زمین های در نظر گرفته شده برای ساخت شهر ها، شیب بندی ها و پستی و بلندی های طبیعی زمین نیز از دیگر نگاه های ساخت اینگونه شهر ها بوده است. 
شهر تاریخی بیشاپور در استان فارس به صورت مستطیل شکل ایجاد شده  و از طرف شمال شرق به وسیله عامل طبیعی کوه از سمت شمال غرب رودخانه و از طرف جنوب غرب و جنوب شرق به وسیله خندق تشکیل شده است و این یک عامل دفاعی و ساخته فکر و   دست انسانی محسوب می  شود. استفاده از خیابان  های متقاطع و چهار گوش بودن شهر نشاندهنده اندیشه های مبتنی بر علوم ریاضی و مهندسی شده در شهر سازی شهر تاریخی بیشاپور است. بر اساس کتیبه موجود در روی یکی از ستون های یادبود شهر تاریخی بیشاپور، این شهر در سال ۲۶۴به نظارت و اجرای شخصی از اهالی حران سوریه امروزی به نام اَفسای ساخته شده است. ارگ حکومتی در سمت شرقی و دارای بناهایی شامل بنای منسوب به کاخ والرین، ایوان موزائیک، تالار تشریفات، حیاط موزائیک ،و معبد آناهیتا  است که بخش اعظم کاوش  های این شهر در همین قسمت انجام گرفته است. بناها همه دارای معماری و فنون مهندسی و تقارن  های ساختاری و تناسب بندی عددی است که شگفتانه های سازه در این بناهای تاریخی  را رقم زده است. تالار تشریفات با ۴ ایوان، ۶۴ طاقچه چلیپایی شکل و تقارن های برابر، سقف بدون ستون و معبد آناهیتا دارای طراحی پیچیده با سیستم آبرسانی از رودخانه شاپور نشاندهنده مهندسی خاص در این بنا  است.
این معبد با اضلاع ۱۴ متری تشکیل یک مکعب مربع را داده، ۶متر پایین تر از سطح شهر قرار گرفته ،دارای ۴ درگاه منتهی به حوض آبگیر در وسط، قوس های محاسبه شده و فنی بالای درگاه ها به منظور انتقال سنگینی سنگ ها به طرفین، برش های فارسی بُر سنگهای پایه ای درگاه ها به دلیل استقامت بالا و بسیاری از فنون معماری که در دیگر بناها به کار گرفته شده اند. برتری ارگ حکومتی در بلندای زمین از سمت شرق از دیگر خصوصیات مهندسی شده این بخش از شهر محسوب می شود. بنای کاخ و  شهر تاریخی بیشاپور،از همان ابتدا،بر مبنای چنین محاسباتی توانسته است از سیلاب و آبهای جاری شده از کوه و رودخانه در امان بماند.