قم / خبرنگار اطلاعات: مدیر حوزه‌های علمیه با تبیین رویکرد حوزه در مواجهه با علوم شناختی و هوش مصنوعی، بر ضرورت پرهیز از انفعال و تحجر در برابر فناوری‌های نوین تأکید کرد و گفت: راه صحیح، مواجهه حکیمانه،عمیق و اجتهادی با تحولات علمی است؛ بنابراین حوزه‌های علمیه باید با پیوست «هوش مصنوعی» به بازخوانی فقه، فلسفه، کلام، اخلاق و سایر علوم اسلامی بپردازند و در تولید دانش و تمدن نوین اسلامی پیشگام باشند.
آیت‌الله علیرضا اعرافی در مراسم رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه «علم، تمدن و عرفان»، اظهار داشت: حوزه‌های علمیه طی سال‌های گذشته گام‌های ارزشمندی برای شناخت و بهره‌گیری از تحولات علمی برداشته‌اند و امروز مجموعه‌هایی مانند مؤسسه علم، تمدن و عرفان، این مسیر را با رویکردی تمدنی و بین‌المللی دنبال می‌کنند. 
وی طلاب، دانشجویان و پژوهشگران جوان فعال در عرصه فناوری‌های نوین را سرمایه‌های بزرگ علمی کشور دانست و گفت: آینده علوم اسلامی و تمدن نوین اسلامی به تلاش‌های نسل جوانی گره خورده است که می‌کوشند میان معارف الهی، علوم شناختی و فناوری‌های پیشرفته پیوند برقرار کنند.
اعرافی در ادامه با اشاره به نوع مواجهه جوامع با پدیده‌های نو، تصریح کرد: در برابر تحولات علمی و فناوری، ۳ نوع مواجهه وجود دارد؛ نخست، مواجهه منفعلانه و ذوق‌زده که همراه با بهره‌گیری سطحی، شتاب‌زده و بدون عمق از فناوری‌هاست. نوع دوم، مواجهه مبتنی بر غفلت، رویگردانی و نادیده گرفتن تحولات بزرگ علمی بوده؛ رویکردی که در طول تاریخ در برابر بسیاری از تحولات مشاهده شده است.
مدیرحوزه‌های علمیه تأکید کرد: راه سوم که راه خردمندان و صاحبان حکمت است، فهم دقیق، شناخت عمیق، نقد هوشمندانه و بهره‌گیری حکیمانه از فناوری‌ها بر اساس مبانی عقلانی و دینی است و حوزه‌های علمیه باید همین مسیر را در برابر علوم شناختی و هوش مصنوعی دنبال کنند.
علوم اسلامی و هوش مصنوعی؛ ۲ حوزه هم‌پوشان
وی با بیان این که میان علوم اسلامی و فناوری‌های نوین تباین وجود ندارد، اظهار داشت: علوم شناختی، هوش مصنوعی و فناوری‌های پیشرفته، قلمروهای مشترک فراوانی با علوم اسلامی دارند و همین مساله، افق‌های جدیدی را برای پژوهش و تولید دانش گشوده است.
 اعرافی نخستین محور این تعامل را بهره‌گیری از هوش مصنوعی در عرصه‌های علمی و پژوهشی دانست و گفت: کاربرد فناوری‌های نوین در متون اصلی و ثانویه اسلامی، علوم و نظامات اسلامی، تبلیغ و ترویج معارف الهی، الگوسازی اجتماعی، عینیت‌بخشی به آموزه‌های اسلامی و نیز حکمرانی اسلامی، از مهم‌ترین عرصه‌های استفاده از هوش مصنوعی است. 
وی افزود: تمدن اسلامی نیز باید نسبت خود را با این فناوری‌ها روشن کند و از ظرفیت آنها برای پیشبرد اهداف علمی و تمدنی بهره ببرد.
مدیر حوزه‌های علمیه محور دوم را نظریه‌پردازی درباره هوش مصنوعی دانست و تصریح کرد: فلسفه هوش مصنوعی، فقه و حقوق هوش مصنوعی، کلام و الهیات هوش مصنوعی، اخلاق هوش مصنوعی و نظام اسلامی در قلمرو فناوری‌های نوین، عرصه‌هایی هستند که حوزه باید به‌صورت جدی در آنها ورود کند. جهان اسلام باید تکلیف خود را با این تحولات روشن کند و بر اساس مبانی اجتهادی، به پرسش‌های نوپدید پاسخ دهد.
اعرافی با تأکید بر این که تحولات فناوری، پرسش‌های جدیدی را پیش روی علوم اسلامی قرار داده است، اظهار داشت: لازم است فقه، فلسفه، حکمت، کلام، اخلاق و دیگر دانش‌های اسلامی با پیوست هوش مصنوعی و علوم شناختی مورد بازخوانی قرار گیرند.
هوش مصنوعی؛ فرصتی برای گسترش فعالیت‌های دینی
در ادامه این مراسم دکتر بهروز مینایی، عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت  با اشاره به مفهوم «اسلام و هوش مصنوعی» و ضرورت تبیین رابطه این ۲ حوزه با یکدیگر، افزود: برای فهم بهتر این رابطه می‌توان از تجربه شهید مطهری در تبیین نسبت «اسلام و ایران» استفاده کرد؛ ایشان تلاش کردند ۲ مقوله دین و ملیت را در کنار یکدیگر دیده و خدمات متقابل اسلام و ایران را تبیین کنند.
مینایی ادامه داد: همان‌گونه که شهید مطهری به دنبال ایجاد یک پیوند و هم‌افزایی میان اسلام و هویت ایرانی بود، امروز نیز می‌توان رابطه متقابلی میان علم و فناوری از یک سو و دین از سوی دیگر تعریف کرد؛ به‌ویژه در رأس فناوری‌های راهبردی امروز، هوش مصنوعی قرار دارد که بر بسیاری از صنایع و عرصه‌های زندگی انسان اثرگذار خواهد بود.
وی با بیان این که رابطه اسلام و هوش مصنوعی باید دوسویه باشد، تصریح کرد: از یک سو، هوش مصنوعی می‌تواند گستره فعالیت‌های دینی را توسعه دهد و در آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند.
استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت افزود: همچنین هوش مصنوعی می‌تواند با توانمندی و خستگی‌ناپذیری خود، شیوه‌های جدیدی از آموزش و پژوهش را در اختیار حوزه‌های علمیه و مراکز دینی قرار دهد و بسیاری از فرآیندهای علمی و تحقیقاتی را متحول کند.
وی در عین حال هشدار داد: از سوی دیگر، اگر هوش مصنوعی رها و بدون چارچوب‌های معرفتی و ارزشی توسعه پیدا کند، ممکن است به بیراهه برود؛ بنابراین اسلام و آموزه‌های دینی می‌توانند در هدایت و کنترل این فناوری نقش‌آفرین باشند.
مینایی در بخش دیگری از سخنانش گفت: این پرسش که هوش مصنوعی چه مسائل جدیدی برای فقه، فلسفه، کلام، اخلاق و علوم اجتماعی ایجاد می‌کند، موضوعی است که باید اندیشمندان دینی پاسخ آن را ارائه کنند؛ همان‌طور که علوم انسانی در دانشگاه‌ها نیز باید متناسب با فرهنگ و مبانی بومی مورد بازخوانی قرار گیرد.
«هدی»؛ عامل هوشمند برای استدلال و پژوهش دینی
وی سپس با اشاره به یکی از محصولات رونمایی‌شده در این مراسم، گفت: یکی از محصولاتی که در این مراسم معرفی می‌شود، «هدی» است که یک عامل هوشمند، استدلال‌گر و دانش‌مدار برای حوزه علوم اسلامی به شمار می‌رود. این محصول می‌تواند پرسش فقیه یا پژوهشگر را دریافت کند، منظور و نیت پرسش را تشخیص دهد و سپس در میان انبوهی از منابع، منابع مرتبط و معتبر را شناسایی و بررسی کند.
وی ادامه داد: این سامانه پس از بررسی منابع، آنها را کنار یکدیگر قرار می دهد و با فرآیند استدلال‌ورزی، به جمع‌بندی می‌رسد و پس از انجام مراحل درست‌سنجی و راستی‌آزمایی، نتیجه را با زبانی صحیح، روان و کاربرپسند ارائه می‌کند.
مینایی گفت: خروجی این سامانه می‌تواند در قالب‌های مختلفی از جمله مستند، جدول، نمودار و اینفوگرافی ارائه شود تا کاربر بتواند به شکلی ساده و دقیق از نتایج پژوهش استفاده کند.
وی هدف اصلی از تولید این محصول را کاربست هوش مصنوعی برای پیشران کردن و ترویج دین در جامعه و به‌ویژه در میان نسل جدید عنوان کرد.
مینایی محصول دیگر این مراسم را کتاب و درسنامه «الهیات هوش مصنوعی» معرفی کرد و گفت: این محصول در چارچوب فعالیت‌های دانشگاه حکمت و فناوری آماده شده و قرار است از ترم آینده مورد استفاده آموزشی قرار گیرد.
استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت با اشاره به محتوای کتاب «الهیات هوش مصنوعی» اظهار کرد: در این درسنامه موضوعاتی همچون خدای دیجیتال، تجربه‌های معرفتی دیجیتال، جاودانگی، جایگاه انسان به‌عنوان اشرف مخلوقات و شبهات مختلف کلامی که هوش مصنوعی، به‌ویژه هوش مصنوعی قوی، می‌تواند برای دین ایجاد کند، مورد بررسی قرار گرفته
 است.
وی همچنین از آماده‌سازی مجموعه دیگری از آثار در این زمینه خبر داد و گفت: در کنار «الهیات هوش مصنوعی»، چندین کتاب دیگر در حوزه‌های اخلاق، فلسفه و دیگر ابعاد علوم اسلامی و هوش مصنوعی آماده شده است که به‌تدریج ارائه و رونمایی خواهد 
شد.
حجت‌الاسلام قاسم ترخان نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی»، نیز در این مراسم با تشریح ابعاد این کتاب اظهار داشت:«الهیات هوش مصنوعی» با هدف بررسی نسبت میان الهیات و پدیده هوش مصنوعی تدوین شده است و تلاش می کند مبانی، پیامدها، آسیب‌ها و ظرفیت‌های این فناوری را از منظر کلام اسلامی و به‌ویژه کلام شیعه مورد بررسی قرار دهد.
وی با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره آینده هوش مصنوعی و هوش مصنوعی عمومی اظهار داشت: در حوزه آینده‌پژوهی، سناریوهای مختلفی درباره آینده هوش مصنوعی مطرح شده است؛ برخی معتقدند جهان به سمت دوره‌ای حرکت می‌کند که هوش مصنوعی از انسان پیشی خواهد گرفت و در نهایت به مرحله «تکینگی» خواهیم رسید.