زینب واعظ محرابی 

در میان بانوان بزرگ خاندان پیامبر اکرم(ص)، نام حضرت فاطمه معصومه(س) با علم، معرفت، ولایت‌مداری و هجرتی سرنوشت‌ساز پیوند خورده است.
 هرچند عمر شریفش کوتاه بود، اما آثار حضورش در تاریخ تشیع چنان گسترده است که پس از گذشت قرنها، همچنان نامش با شهر قم، گسترش معارف اهل‌بیت(ع) و دلبستگی شیعیان به خاندان نبوت همراه است.
 اگر امروز قم به عنوان یکی از مهمترین مراکز علمی و مذهبی جهان تشیع شناخته می‌شود، بخشی از این جایگاه، مرهون حضور بانویی است که با اخلاص، ایمان و وفاداری به امام زمان خویش، مسیر زندگی خود را در راه دفاع از ولایت سپری کرد.
حضرت فاطمه معصومه(س) در خانه‌ای پرورش یافت که سرچشمه دانش، تقوا و فضیلت بود. حضور در کنار پدری چون امام موسی کاظم(ع) و برادری چون امام رضا(ع)، زمینه رشد علمی و معنوی او را فراهم کرد، به گونه‌ای که از همان جوانی به عنوان فردی آگاه به معارف دینی شناخته می‌شد.
 مشهورترین نشانه این جایگاه علمی، ماجرایی است که گروهی از شیعیان برای طرح پرسش‌های دینی خود به مدینه رفتند؛ ولی امام کاظم(ع) در سفر بود. آنان پرسش‌های خود را در خانه امام باقی گذاشتند و هنگام بازگشت، پاسخ همه سئوال‌ها را دریافت کردند. زمانی که در مسیر بازگشت، این پاسخ‌ها را به امام(ع) نشان دادند، آن حضرت با مشاهده درستی پاسخ‌ها سه بار فرمود: «فِداها اَبوها»: پدرش به فدایش باد! این تعبیر تنها بیانگر محبت پدر به دختر نبود، بلکه نشان از منزلت علمی و معنوی حضرت معصومه(س) داشت و جایگاه ویژه او را آشکار می‌کرد.
حضرت معصومه(س) راوی حدیث، آشنا با معارف اهل‌بیت(ع) و شخصیتی اثرگذار در انتقال آموزه‌های دینی به‌شمار می‌رفت، از همین رو، علمای شیعه در طول قرنها از ایشان به عنوان یکی از برجسته‌ترین بانوان خاندان امامت یاد کرده‌اند و شخصیت علمی و معنوی‌اش را در کنار فضایل اخلاقی مورد توجه قرار داده‌اند. این جایگاه، گواهی است بر اینکه او در میان امامزادگان، از منزلتی ممتاز برخوردار است؛ همچنان‌که روایات فراوانی نیز درباره شأن و مقام ایشان نقل شده است.
به سوی خراسان
زندگی آن حضرت با یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ اهل‌بیت(ع) همزمان بود. حکومت عباسی برای محدودکردن نفوذ امامان، فشارهای فراوانی بر خاندان پیامبر(ص) وارد می‌کرد. 
امام کاظم(ع) سالهای طولانی را در زندان سپری کرد و پس از شهادتش نیز مأمون، امام رضا(ع) را به اجبار از مدینه به خراسان فراخواند تا آن حضرت را زیر نظر داشته باشد. این جدایی، فضای مدینه را برای دوستداران اهل‌بیت(ع) دشوارتر کرد. 
در چنین شرایطی، حضرت معصومه(س) تصمیم گرفت راهی خراسان شود و در کنار برادر و پیشوای خویش قرار بگیرد. این سفر فراتر از علاقه خانوادگی، جلوه‌ای از وفاداری به ولایت محسوب می‌شد؛ با وجود همه خطرهای مسیر در آن روزگار.
کاروان حضرت از مدینه به سوی ایران حرکت کرد؛ اما در شهر ساوه با حوادث تلخی روبرو شد. بر اساس گزارش‌های تاریخی، جمعی از همراهان حضرت در این مسیر جان باختند و خود ایشان نیز
 بیمار شد. 
هنگامی که حضرت دریافت در نزدیکی ساوه، شهر قم، محل زندگی گروه بزرگی از دوستداران اهل‌بیت(ع) است، از همراهان خواست او را به آن شهر ببرند. مردم قم نیز که از ورود دختر امام کاظم(ع) آگاه شده بودند، با شور و احترام فراوان به استقبال رفتند و افتخار میزبانی این بانوی بزرگوار را به دست آوردند؛ اما این دیدار دیری نپایید و حضرت پس از چند روز اقامت در قم، چشم از جهان فرو بست و در همان شهر به خاک سپرده شد؛ رخدادی که سرآغاز فصل تازه‌ای در تاریخ قم و جهان تشیع شد.
قم
رحلت حضرت معصومه(س) اگرچه برای شیعیان اندوه بزرگی بود، اما حضور کوتاه ایشان در قم، سرآغاز تحولی عمیق در تاریخ این شهر شد. قم پیش از آن نیز از پایگاه‌های مهم شیعیان به شمار می‌رفت، اما با خاکسپاری دختر امام کاظم(ع)، جایگاه این شهر بیش از پیش استحکام یافت. آرامگاه حضرت به‌تدریج به کانون توجه دوستداران اهل‌بیت(ع) تبدیل شد و بسیاری از سادات، راویان حدیث، عالمان و دانش‌پژوهان از شهرهای مختلف به قم روی آوردند. 
این مهاجرت علمی و فرهنگی، زمینه شکل‌گیری یکی از مهمترین مراکز نشر معارف اسلامی را فراهم کرد؛ مرکزی که در طول قرنها نقش مهمی در حفظ و گسترش فرهنگ اهل‌بیت(ع) ایفا کرده و تا امروز نیز جایگاه خود را حفظ کرده است.
بخش مهمی از جایگاه حضرت معصومه(س)، در روایاتی آشکار می‌شود که از امامان معصوم(ع) درباره منزلت ایشان نقل شده است. در این روایات، زیارت آن حضرت عمل ارزشمندی دانسته شده و برای کسانی که با شناخت مقام ایشان به زیارتش بروند، پاداشی بزرگ وعده داده شده است. 
در زیارتنامه مأثور حضرت نیز، زائر با اعتراف به شأن والای او نزد پروردگار، از این بانوی بزرگوار درخواست شفاعت می‌کند. این مضامین نشان می‌دهد که حضرت معصومه(س) شخصیتی است که به دلیل ایمان، علم، اخلاص و بندگی، به جایگاه ممتاز معنوی دست یافته است.
آنچه بیش از هر چیز در زندگی حضرت معصومه(س) جلوه‌گر است، پیوند عمیق با اصل ولایت است. تصمیم به ترک مدینه، تحمل دشواری‌های سفر و حرکت به سوی خراسان، همه در هنگامی انجام شد که خطرهای فراوانی وجود داشت. با این حال، حضرت برای همراهی با امام زمان خویش، این راه دشوار را برگزید و همین ویژگی، او را به سرمشقی ماندگار از ولایتمداری تبدیل کرد. در نقلهای تاریخی و روایی نیز بخش مهمی از سخنان و احادیثی که از ایشان باقی مانده، به تبیین جایگاه امامت و ولایت اختصاص دارد.
زندگی حضرت معصومه(س)  مجموعه‌ای از علم، ایمان، پاکدامنی، صبر، هجرت و وفاداری است؛ ویژگی‌هایی که سبب شده نام کریمه اهل‌بیت(ع) در طول قرنها همچنان الهام‌بخش دوستداران خاندان پیامبر(ص) باشد. حرم مطهر ایشان نیز در این سالها، علاوه بر آنکه پناهگاه دلهای مشتاق بوده، به مرکزی برای رشد علمی، فرهنگی و معنوی جامعه شیعه تبدیل شده و همه ساله میلیون‌ها زائر از جهان را به سوی خود جذب کرده است.