طبق اعلام سازمان ملی استاندارد از یکم آذرماه سال جاری، طرح‌های آزمون انتهای خط تولید و شناسه دار کردن کاتالیست ها به منظور کاهش آلودگی هوا به اجرا در می آید. در حال حاضر هم تمامی نهادهای مسئول (محیط زیست، خودروسازان و قطعه‌سازان) در حال انطباق پروتکل‌های تولید با این استاندارد هستند تا با فرارسیدن موعد مقرر، تمامی کاتالیست‌های وارداتی و داخلی تحت آزمون‌های سختگیرانه این استاندارد قرار گیرند.
به گزارش اطلاعات، با ورود به نیمه دوم سال و تشدید مسأله آلودگی هوا در این نیمه از سال، رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست از تشدید نظارت بر آلایندگی خودروها خبر داده و گفته با اجرای آزمون «انتهای خط تولید»، خودروهای آلاینده پیش از خروج از کارخانه شناسایی و برای رفع نقص به خط تولید بازگردانده می‌شوند. همزمان، طرح شناسه‌دار کردن کاتالیست‌ها و ایجاد چرخه بازیافت این قطعه از خودرو برای مقابله با پدیده «کاتالیست اجاره‌ای» در دستور کار قرار گرفته است.
آلودگی هوا اصلا با «خودرو» گره خورده است. سال‌هاست که متخصصان از ضرورت خروج انحصار تولید خودرو توسط خودروسازان داخلی و ایجاد بازار رقابتی برای ارتقای کیفیت و شکستن قیمت‌ها می‌گویند اما تاکنون شاهد تلاش چندانی از سوی خودروسازان برای اصلاح وضع موجود نبوده‌ایم. مصرف سوخت و ایجاد آلودگی در خودروهای داخلی همچنان زیاد است و خودروسازان، به عقیده برخی کارشناسان فقط مونتاژکار قطعات درجه‌چندم هستند. به عقیده این گروه، جایگزینی یک خودرو با خودروی جدیدتر داخلی -که فقط ظاهر متفاوتی دارد ولی از نظر کیفیت از قبلی حتی شاید بدتر هم باشد- نیز زایل کردن حقوق مردم است. 
الزامی برای خودروسازان 
رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست در گفتگو با ایسنا با اشاره به مسئولیت این سازمان در زمینه کنترل آلایندگی ناوگان حمل‌ونقل گفت: مطابق ماده ۴ قانون هوای پاک، نظارت بر آلایندگی خودروها از وظایف سازمان حفاظت محیط زیست بوده و طی حدود یک سال گذشته، تغییرات اساسی در فرایند نظارت بر آلایندگی خودروهای تولید داخل اعمال شده است .
احمد طاهری، یکی از مهم‌ترین اقدامات انجام‌شده در این زمینه را اجرای آزمون «انتهای خط تولید» عنوان کرد و گفت: هدف از اجرای این طرح، ارزیابی دقیق‌تر میزان آلایندگی خودروها پیش از خروج از خط تولید و اطمینان از رعایت استانداردهای زیست‌محیطی است.
رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به شیوه پیشین نظارت بر آلایندگی خودروها اظهار داشت: در سال‌های گذشته، تنها نمونه‌هایی از خودروهای تولیدی در خطوط تولید مورد بررسی قرار گرفت و براساس نتایج آزمایش‌های انجام‌شده در محیط آزمایشگاهی، مجوز تولید برای خودروسازان صادر می‌شد. با این حال بررسی‌ها نشان داد بخش قابل‌توجهی از خودروهایی که با مجوز تولید وارد بازار می‌شوند، حتی در آزمون‌های معاینه فنی برتر نیز موفق به دریافت تأییدیه نمی‌شوند؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در شیوه نظارت بر آلایندگی خودروها را نشان می‌دهد.
وی تصریح کرد: بر همین اساس، اجرای آزمون انتهای خط تولید در دو خودروسازی اصلی کشور در دستور کار قرار گرفته است تا تمامی خودروها پیش از خروج از خط تولید مورد آزمایش قرار گیرند و از خروج خودروهای آلاینده جلوگیری شود.
کاتالیست خودروها شناسه‌دار شد
طاهری همچنین از اجرای طرح شناسه‌دار کردن کاتالیست خودروها در خودروسازی‌های کشور خبر داد و گفت: کاتالیست یکی از قطعات اصلی در کنترل آلایندگی خودروهاست و امکان رصد عملکرد آن در طول عمر خودرو اهمیت زیادی دارد.
وی افزود: در حال حاضر، این طرح در تمامی خودروسازی‌های فعال کشور اجرا شده و تمامی کاتالیست‌های مورداستفاده در خودروهای تولیدی دارای شناسه واحد هستند .
رییس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست به تخلف موسوم به «کاتالیست اجاره‌ای» اشاره کرد و گفت: در این روش، مالکان خودروهایی که به دلیل آلایندگی بالا در آزمون معاینه فنی مردود می‌شوند، با مراجعه به برخی تعمیرگاه‌ها، کاتالیستی را به‌صورت موقت روی خودرو نصب می‌کنند تا بتوانند تأییدیه معاینه فنی را بگیرند و پس از آن، قطعه را از خودرو خارج می‌کنند.
 وی قیمت بالای کاتالیست را یکی از دلایل ارتکاب این تخلف دانست و تصریح کرد که برای مقابله با این پدیده باید علاوه بر نظارت و برخورد با متخلفان، عوامل اقتصادی مؤثر بر آن نیز موردتوجه قرار گیرد.
 خودروسازان چه می گویند؟
از سوی دیگر،  مازیار بیگلو، دبیر انجمن سازندگان قطعه و مجموعه‌های خودرو، آذرماه سال گذشته با اشاره به وضعیت صنعت خودروسازی کشور و تأثیر کیفیت خودروها در آلودگی هوا گفت: موضوع آلودگی هوا و منابع آلوده‌کننده در کلان‌شهرهای کشور، به‌ویژه تهران، بارها توسط نهادهای رسمی و شرکت کنترل کیفیت هوای تهران اعلام شده است. بر اساس این گزارش‌ها، خودروهای سواری و شخصی، سهم ۲۰درصدی در آلودگی دارند. این یعنی ما حدود ۸۰درصد مشکل را نادیده گرفته‌ایم و تنها قصد داریم یک بخش ۲۰درصدی را در نظر بگیریم. بی‌کیفیت بودن سوخت، اصلی‌ترین دلیل این آلودگی است، نه خودرو. چرا که تمامی خودروهای سواری در ایران از سال‌های ۱۳۹۷و ۱۳۹۸ به بعد دارای موتور یورو۵ شده‌اند اما با بنزین یورو۴ کار می‌کنند.
وی تأکید کرد: حتی در روزهای کم تردد، نسبت آلودگی هوا تفاوتی نمی‌کند و این نشان می‌دهد عمده آلودگی به سواری‌ها مرتبط نیست. اگر تمامی خودروهای سواری به صورت کامل از تردد منع شوند، در بهترین حالت ۲۰درصد از آلودگی کم خواهد شد، چراکه ۸۰درصد آلودگی از منابع دیگری نشأت می‌گیرد.
با وجود تأکید دبیر انجمن سازندگان قطعه خودرو درباره اهمیت پرداختن به سایر منابع آلاینده هوا، بحث آلایندگی خودروهای تازه‌تولیدشده، همچنان جای سؤال دارد و باید برای آن تدبیری اندیشیده شود. 
استانداردی که فقط روی کاغذ اعمال می شود
در چنین شرایطی، فاطمه کریمی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در گفتگو با اطلاعات درباره طرح بازگرداندن خودروهای آلاینده نو به کارخانه گفت: تحلیل آمارهای ما از گزارش‌های معاینه فنی نشان می‌دهد در محصولات دو خودروساز بزرگ کشور، عدم انطباق‌های جدی وجود دارد؛ به‌طوری که حدود ۴۰درصد از محصولات یک خودروساز و ۲۰درصد از محصولات خودروساز دیگر در تست‌های اولیه آلایندگی با شکست مواجه شده‌اند.
وی ادامه داد: این ارقام نشان‌دهنده یک شکاف بزرگ است: استاندارد یورو ۵ روی کاغذ رعایت شده، اما در خروجی واقعی خط تولید، کاتالیست‌ها یا سیستم کالیبراسیون موتور، پایداری و عملکرد لازم را ندارند .
کریمی با تأکید بر این‌که دلیل اصلی برای اجرای سختگیرانه طرح «آزمون انتهای خط تولید»، مشاهده نرخ نگران‌کننده مردودی خودروهای نو در معاینات فنی است اظهار داشت: رویکرد پیشین که مبتنی بر نمونه‌برداری تصادفی آزمایشگاهی بود کنار گذاشته شده و اکنون آزمون آلایندگی(Idle Test)  به‌صورت فراگیر برای تک‌تک خودروهای خروجی از خط تولید دو خودروساز بزرگ کشور الزامی شده است تا هیچ خودروی آلاینده‌ای پیش از تأیید نهایی، اجازه ورود به بازار را نداشته باشد.
موانع اجرای طرح
 مدیر عامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران ادامه داد: با این حال، اجرای بی‌نقص این طرح با سه مانع اساسی روبه‌رو است؛ نخست، خلأهای حقوقی و نبود پروتکل‌های شفاف اجرایی برای پیوند میان گزارش ناظر محیط‌زیستی، پلیس راهور و خط تولید. دوم، چالش‌های جدی در زنجیره تأمین قطعات حساس مانند کاتالیست‌ها که بازگشت خودرو به کارخانه را بدون حل ریشه‌ای مشکل، به مسکنی موقت بدل می‌کند. سوم، فقدان یک سازوکار مالی-حقوقی دقیق برای حمایت از خریدار نهایی؛ چرا که تا وقتی تمامی هزینه‌های فراخوان و جبران خسارت به‌طور شفاف بر دوش خودروساز نباشد، دستگاه‌های اجرایی در مسیر برخورد ضربتی با ملاحظات و چالش‌های اجتماعی متعددی روبه‌رو خواهند بود.
کریمی در پاسخ به این که وضعیت اجرای طرح در حال حاضر چگونه است، گفت: این طرح در حال حاضر عملیاتی‌شده است. اکنون آزمون‌ها به‌صورت عادی روی خودروهای تولیدی انجام می‌شود. با این حال، چون این طرح به‌تازگی فراگیر شده، سازمان حفاظت محیط زیست هنوز در مرحله جمع‌آوری داده‌های اولیه و پایش نتایج است و هنوز آمار تجمیعی رسمی از نرخ «بازگشت به خط» و «پذیرش» خودروها منتشر نشده است. 
وی با بیان این که نظام نظارتی بر عملکرد قطعات کاهنده آلایندگی خودروها با اجرای استاندارد ملی جدید وارد مرحله تازه‌ای می‌شود، افزود: اگرچه استاندارد ملی شماره ۲۳۲۱۲ برای ارزیابی مبدل‌های کاتالیستی در سال۱۴۰۲ تدوین شده بود، اما به‌دلیل عدم آمادگی زیرساخت‌های آزمایشگاهی تاکنون اجرایی نشده است. طبق اعلام سازمان ملی استاندارد، این استاندارد از یکم آذرماه امسال به مرحله اجرا درآمده و تمامی مبدل‌های کاتالیستی، اعم از تولید داخل و وارداتی، ملزم به رعایت الزامات فنی آن هستند تا کیفیت و پایداری عملکرد کاتالیست‌ها تضمین شود.
وی در توضیح طرح شناسه‌دار کردن کاتالیست‌ها گفت: با تخصیص شناسه واحد به هر قطعه، امکان رصد عملکرد کاتالیست در طول عمر خودرو و پیگیری منشاء تولید آن فراهم می‌شود. این اقدام نه‌تنها شفافیت زنجیره تأمین قطعات را ارتقا می‌دهد، بلکه با ایجاد امکان شناسایی قطعه معیوب، حتی در دوران معافیت از معاینه فنی، زمینه‌ای برای مقابله با تخلفات احتمالی فراهم می‌کند.
به گفته کریمی، یکی از اهداف کلیدی طرح شناسه‌دار کردن، مقابله با پدیده «کاتالیست‌های اجاره‌ای» است؛ روشی که در آن برخی مالکان خودرو برای دریافت گواهی معاینه فنی، کاتالیستی را به‌طور موقت روی خودرو نصب و پس از آزمون خارج می‌کنند.
وی ابراز امیدواری کرد: با پیوند خوردن شناسه قطعه به پرونده فنی خودرو، امکان چنین تخلفاتی به حداقل برسد و نظارت دقیق‌تری بر تجهیزات کنترل آلایندگی اعمال و در نهایت، طرح «آزمون انتهای خط تولید» به‌عنوان حلقه‌ نهایی تضمین کیفیت در خودروسازی‌ها عملیاتی شود. بر اساس این الزام، تمامی خودروهای تولیدی پیش از خروج از کارخانه تحت آزمون آلایندگی «درجا» قرار می‌گیرند. در صورت مشاهده آلایندگی بیش از حد مجاز، خودرو برای رفع نقص فنی به خط تولید بازگردانده می‌شود و اجازه خروج از کارخانه و عرضه به بازار تنها پس از اصلاح و تأیید مجدد صادر خواهد شد.
وی پیرامون زمان اجرای طرح های مورداشاره گفت: طبق اعلام سازمان ملی استاندارد، تاریخ قطعی شروع اجرای این استاندارد، یکم آذرماه سال ۱۴۰۵تعیین شده است. در حال حاضر، تمامی نهادهای مسئول (محیط زیست، خودروسازان و قطعه‌سازان) در حال انطباق پروتکل‌های تولید با این استاندارد هستند تا با فرارسیدن موعد مقرر، تمامی کاتالیست‌های وارداتی و داخلی تحت آزمون‌های سختگیرانه این استاندارد قرار گیرند.