در هفته گذشته، تقابل ایران و آمریکا، تحولات تنگه هرمز، وضعیت غزه و لبنان، تحرکات یمن و نقش‌آفرینی روسیه و کشورهای عربی، مجموعه‌ای از تحولات را رقم زد که نشان می‌دهد معادلات منطقه‌ای وارد مرحله‌ای پیچیده و سرنوشت‌ساز شده است.

در این میان، اظهارات سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، درباره شرایط مذاکره با آمریکا، شروط هفت‌گانه تهران، آینده تنگه هرمز و احتمال گسترش دامنه پاسخ نظامی ایران، اهمیت ویژه‌ای دارد.

رضایی در گفت‌وگو با شبکه المیادین و در جریان سفر خود به روسیه تأکید کرده است که در شرایط فعلی مذاکراتی میان ایران و آمریکا جریان ندارد و تهران همچنان منتظر پاسخ روشن واشنگتن به شروط اعلام‌شده خود است. او همچنین بر این موضع تأکید کرده که تنگه هرمز بدون تحقق مطالبات ایران باز نخواهد شد و هیچ‌یک از مواد هسته‌ای غنی‌شده کشور نیز از ایران خارج نمی‌شود.

این اظهارات را باید فراتر از یک موضع‌گیری رسانه‌ای ارزیابی کرد. پیام اصلی تهران آن است که هرگونه توافق احتمالی نباید صرفاً به معنای عقب‌نشینی ایران در برابر فشارهای نظامی و اقتصادی باشد. از نگاه مقام‌های ایرانی، مذاکره زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که تضمین‌های لازم برای حفظ منافع ملی و رفع فشارهای تحمیلی فراهم شود. در مقابل، واشنگتن نیز با تکیه بر ابزارهای اقتصادی، فشار دریایی و تهدید نظامی تلاش می‌کند امتیازات مورد نظر خود را به دست آورد. همین تضاد منافع، مسیر دستیابی به یک توافق پایدار را دشوار کرده است.

یکی از مهم‌ترین محورهای این تقابل، تنگه هرمز است؛ آبراهی راهبردی که امنیت آن تنها به کشورهای ساحلی محدود نمی‌شود و بخش مهمی از اقتصاد جهانی به تردد ایمن کشتی‌ها در آن وابسته است. هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند قیمت نفت، هزینه حمل‌ونقل دریایی، بیمه کشتی‌ها و حتی امنیت غذایی بسیاری از کشورها را تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، تنگه هرمز در شرایط کنونی به یکی از مهم‌ترین اهرم‌های ژئوپلیتیکی در معادلات تهران و واشنگتن تبدیل شده است.

آمریکا تلاش می‌کند با فشار دریایی و اقتصادی، قدرت مانور ایران را محدود کند و ایران نیز بر نقش تعیین‌کننده خود در امنیت خلیج فارس تأکید دارد. در چنین شرایطی، کشورهای عربی منطقه بیش از دیگران نگران پیامدهای ادامه این وضعیت هستند؛ زیرا هرگونه گسترش درگیری می‌تواند صادرات انرژی، سرمایه‌گذاری و برنامه‌های توسعه اقتصادی آنها را با تهدید جدی مواجه کند.

هشدار محسن رضایی درباره احتمال گسترش دامنه پاسخ ایران در صورت حمله مجدد آمریکا نیز از دیگر بخش‌های قابل توجه مواضع اوست. اشاره به احتمال قرار گرفتن پایگاه‌های نظامی آمریکا در خارج از منطقه، از جمله در اروپا، در فهرست اهداف احتمالی، پیامی درباره هزینه‌های فرامنطقه‌ای یک درگیری جدید محسوب می‌شود.

البته باید میان موضع‌گیری سیاسی و تصمیم نهایی برای اقدام نظامی تفاوت قائل شد، اما طرح چنین مواضعی نشان می‌دهد که تهران می‌خواهد طرف مقابل بداند هرگونه ماجراجویی نظامی ممکن است پیامدهایی فراتر از جغرافیای خاورمیانه داشته باشد. چنین وضعیتی می‌تواند محاسبات امنیتی کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

در همین چارچوب، سفر سرلشکر رضایی به مسکو و دیدار او با ولادیمیر پوتین نیز اهمیت سیاسی دارد. روسیه همچنان یکی از بازیگران مؤثر در معادلات بین‌المللی و منطقه‌ای است و روابط تهران و مسکو می‌تواند در حوزه‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی ظرفیت‌هایی برای ایران ایجاد کند. با این حال، نباید فراموش کرد که مسکو نیز منافع مستقل خود را دنبال می‌کند و لزوماً حاضر نیست تمام هزینه‌های تقابل ایران و آمریکا را بر عهده بگیرد. از این رو، همکاری با روسیه زمانی می‌تواند برای تهران مؤثر باشد که در کنار آن، دیپلماسی فعال و ارتباط با سایر بازیگران بین‌المللی نیز دنبال شود.

در سوی دیگر تحولات، عربستان سعودی و سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس با نگرانی تحولات یمن و تهدیدهای احتمالی علیه زیرساخت‌های حیاتی خود را دنبال می‌کنند. ریاض که در سال‌های اخیر تلاش کرده است با کاهش تنش‌های منطقه‌ای زمینه اجرای برنامه‌های اقتصادی و توسعه‌ای خود را فراهم کند، به‌خوبی می‌داند که بازگشت جنگ گسترده می‌تواند هزینه‌های سنگینی بر اقتصاد و امنیت این کشور تحمیل کند.

امارات و قطر نیز به دلیل وابستگی گسترده به تجارت بین‌المللی، سرمایه‌گذاری خارجی و امنیت مسیرهای انرژی، از تداوم بی‌ثباتی در منطقه آسیب خواهند دید. به همین دلیل، کشورهای عربی با وجود روابط امنیتی نزدیک با آمریکا، تمایلی ندارند که سرزمین و زیرساخت‌های آنها به میدان مستقیم رویارویی تهران و واشنگتن تبدیل شود.

در کنار این تحولات، وضعیت غزه و لبنان همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل بی‌ثباتی خاورمیانه است. ادامه مشکلات انسانی در غزه، حملات نظامی و اختلاف بر سر آینده اداره این منطقه نشان می‌دهد که حتی کاهش سطح درگیری‌ها نیز به‌تنهایی نمی‌تواند زمینه‌ساز صلح پایدار باشد.

بازسازی غزه، تضمین حقوق مردم فلسطین و تعیین ساختار سیاسی آینده آن، مسائلی هستند که بدون راه‌حل سیاسی روشن همچنان بحران‌آفرین خواهند بود. در لبنان نیز اختلاف بر سر ترتیبات امنیتی جنوب این کشور، نقش حزب‌الله و تقویت اقتدار دولت و ارتش لبنان، چشم‌انداز ثبات را با ابهام مواجه کرده است. هرگونه تشدید درگیری در این دو جبهه می‌تواند به‌سرعت بر سایر معادلات منطقه‌ای اثر بگذارد.

در چنین شرایطی، نقش میانجیگرانی مانند قطر و ظرفیت دیپلماتیک روسیه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. واقعیت آن است که هیچ‌یک از طرف‌های اصلی تقابل نمی‌توانند بدون محاسبه هزینه‌های اقتصادی، سیاسی و امنیتی وارد یک جنگ طولانی‌مدت شوند. آمریکا با توجه به پیامدهای احتمالی ناامنی در مسیرهای انتقال انرژی و تأثیر آن بر اقتصاد جهانی، با محدودیت‌هایی در گسترش درگیری مواجه است. ایران نیز در شرایط فشار اقتصادی و تحریم‌ها، ناگزیر است میان حفظ قدرت بازدارندگی و جلوگیری از تحمیل هزینه‌های سنگین بر اقتصاد و جامعه توازن برقرار کند.

با توجه به روند تحولات، آینده خاورمیانه را می‌توان در سه مسیر احتمالی ارزیابی کرد؛ نخست، دستیابی به توافقی محدود که بتواند از شدت تقابل نظامی بکاهد و زمینه بازگشت تدریجی امنیت به مسیرهای دریایی را فراهم کند.

دوم، ادامه وضعیت فرسایشی و حفظ فشارهای اقتصادی و نظامی بدون دستیابی به توافقی جامع؛ وضعیتی که می‌تواند برای مدت طولانی منطقه و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. سوم، شکست مسیرهای دیپلماتیک و گسترش درگیری به جبهه‌های مختلف منطقه‌ای که پرهزینه‌ترین و خطرناک‌ترین سناریو برای همه طرف‌ها خواهد بود.

آنچه از مجموعه تحولات هفته گذشته می‌توان دریافت، این است که خاورمیانه در حال عبور از یک دوره حساس تاریخی است. اظهارات سرلشکر رضایی را باید در چارچوب تلاش تهران برای حفظ اهرم‌های راهبردی و جلوگیری از مذاکره از موضع ضعف تحلیل کرد؛ همان‌گونه که فشارهای آمریکا نیز نشان‌دهنده تلاش واشنگتن برای تغییر موازنه قدرت و محدود کردن ظرفیت‌های منطقه‌ای ایران است. با این حال، ادامه این تقابل بدون چشم‌انداز روشن دیپلماتیک می‌تواند امنیت کشورهای منطقه و منافع اقتصادی قدرت‌های جهانی را با خطر جدی روبه‌رو کند.

خاورمیانه امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌های عقلانی و دیپلماسی واقع‌بینانه نیاز دارد. امنیت پایدار نه با تهدید دائمی، نه با تحمیل اراده یک قدرت بر دیگران و نه با گسترش میدان‌های درگیری به دست می‌آید؛ بلکه تنها از مسیر احترام متقابل، تضمین منافع مشروع کشورها و شکل‌گیری توافقی قابل اتکا امکان‌پذیر خواهد بود. آینده منطقه در گرو آن است که قدرت‌های درگیر، پیش از آنکه بحران از کنترل خارج شود، راهی برای عبور از تقابل و رسیدن به ثبات پیدا کنند.