مکتب سقاخانه یکی از جریانهای مهم و تأثیرگذار در هنرهای تجسمی معاصر ایران است که در آغاز دهه ۱۳۴۰ شمسی شکل گرفت. این مکتب با بهرهگیری از عناصر بصری فرهنگ ایرانی و آیینهای مذهبی و شیعی، بهویژه نمادهای مرتبط با واقعه عاشورا، تلاش کرد میان هنر مدرن و میراث سنتی ایران پیوندی تازه برقرار کند. هنرمندان این جریان با بازآفرینی نقشمایههای مذهبی در قالبهای نوین هنری، هویتی بومی و ملی به آثار خود بخشیدند. مکتب سقاخانه در زمینههایی مانند نقاشی، نقاشیخط و مجسمهسازی فعالیت داشت و بهدلیل گستردگی آثار و شهرت هنرمندانش، از مهمترین جریانهای هنر مدرن ایران به شمار میرود. نامگذاری این مکتب به کریم امامی، مترجم و منتقد هنری، نسبت داده شده است. دلیل این نامگذاری، حضور گسترده نمادها و نقشمایههایی بود که از سقاخانهها، اماکن مذهبی و آیینهای شیعی الهام گرفته بودند. سقاخانهها مکانهایی عمومی برای دسترسی مردم به آب و ادای نذر و نیاز بودند و معمولاً با عناصری مانند پنجرههای مشبک، قفل، شمع، کتیبه و تصاویر مذهبی تزئین میشدند. از دیدگاه کریم امامی، آثار هنرمندان این مکتب یادآور فضای حرمها، تکیهها و حسینیهها بودند؛ با این تفاوت که حالوهوای مذهبی آنها به فضای صمیمی و آشنای سقاخانههای محلی نزدیکتر بود.
از هنرمندان برجسته این جریان میتوان به پرویز تناولی، حسین زندهرودی، منصور قندریز، ناصر اویسی، فرامرز پیلآرام و صادق تبریزی اشاره کرد. شکلگیری این مکتب تا حد زیادی حاصل جستوجوی هنرمندان برای یافتن منابع الهام بومی بود. پرویز تناولی در خاطرات خود به دیداری همراه با حسین زندهرودی از حرم حضرت شاه عبدالعظیم (ع)در حدود سال ۱۳۴۰ اشاره میکند. آنها در آن مکان با تصاویر چاپی مذهبی روبرو شدند و سادگی فرمها، تکرار نقشها و رنگهای روشن و چشمگیر آنها را برای استفاده در آثار هنری خود مناسب یافتند. این تجربه در شکلگیری نخستین آثار سقاخانهای زندهرودی تأثیرگذار بود.
زمینههای اجتماعی و فرهنگی پیدایش مکتب سقاخانه نیز اهمیت فراوانی داشت. از یک سو، سیاستگذاران فرهنگی دوره پهلوی دوم در پی ایجاد هنری مدرن با هویت ایرانی بودند و از سوی دیگر، روشنفکران آن دوره در برابر غربگرایی، بر بازگشت به خویشتن و توجه به ریشههای فرهنگی و مذهبی جامعه تأکید میکردند. اندیشههای افرادی مانند جلال آلاحمد، علی شریعتی، مرتضی مطهری، مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی در گسترش این رویکرد نقش داشت. هنرمندان سقاخانه نیز با بهرهگیری از حمایتهای فرهنگی و دولتی و توجه به هویت بومی، توانستند جریانی مستقل و تأثیرگذار ایجاد کنند.
یکی از ویژگیهای اصلی این مکتب، استفاده خلاقانه از نمادها و نقشمایههای مذهبی است. پنجره مشبک به ضریح حرم ائمه اشاره دارد و ساختمان گنبدیشکل نمادی از حرمهای مقدس، بهویژه حرم امام حسین(ع)، محسوب میشود. پنجه یا خمسه نیز میتواند یادآور دستان حضرت عباس(ع)، پنجتن آل عبا یا قداست عدد پنج باشد. جام چهلکلید به مفهوم سقایی و آبرسانی حضرت عباس(ع) در واقعه عاشورا ارتباط دارد و شمایلهای مذهبی، بهویژه تصاویر حضرت عباس(ع)، نماد شجاعت و مردانگی هستند.
آب در این آثار نشانه زندگی، پاکی و تبرک است. قفلها نماد توسل و حاجتخواهی از اولیای دیناند و شمعها با روشنایی، نور و قداست ارتباط دارند. همچنین نقش شیر و خورشید، با شیری دربردارنده شمشیر ذوالفقار، به امام علی(ع) و خورشید پشت سر آن به پیامبر اسلام(ص) اشاره میکند. رنگهای سبز، سفید، طلایی و مسی نیز بهدلیل کاربرد در معماری و تزئینات مذهبی اهمیت ویژهای دارند. در کنار این عناصر، نقشهایی مانند در، حرز، کتیبه، علم، توغ (نوعی علم) و الواح نیز در آثار هنرمندان این مکتب دیده میشوند.
از نمونههای برجسته دستاوردهای این جریان، انتشار قرآنی نفیس با طرحهای حسین زندهرودی در پاریس است که در سال ۱۳۵۱ شمسی منتشر شد و جایزه زیباترین کتاب در سال جهانی کتاب را از سوی یونسکو دریافت کرد. این اثر نشاندهنده توانایی هنرمندان سقاخانه در تلفیق هنر سنتی، مفاهیم مذهبی و زبان بصری مدرن بود.
در مجموع، مکتب سقاخانه را میتوان تلاشی برای بازشناسی و احیای میراث بصری ایران در قالب هنر مدرن دانست. اهمیت این جریان در آن است که بدون کنار گذاشتن ریشههای فرهنگی و مذهبی، امکان تجربه شیوههای نوین هنری را فراهم کرد و به شکلگیری هویتی متمایز در هنر معاصر ایران انجامید.
شما چه نظری دارید؟