بهناز عسگری
گروه شهرستان ها:امروزه حفاظت از محیط زیست از اهمیت زیادی در کشورهای مختلف برخوردار است و دولت ها و نهادهای ذیربط موظفند به این مهم بپردازند اما موفقیت در این عرصه، مستلزم مشارکت مردم است و تا زمانی که این اتفاق نیفتد،هیچ توفیقی حاصل نخواهد شد.خوشبختانه این مهم اکنون در استان یزد به ثمر نشسته و ادامه حیات سرو ۴۵۰۰ ساله ابرکوه را تضمین کرده است.
طی چند دهه گذشته با افزایش حضور و فعالیت انسان در پهنه های محیط‌زیستی،مخاطرات زیادی متوجه این عرصه ها شده است و بر همین اساس دولت ها ،به این موضوع ورود کرده اند ؛ اما مهمتر از اقدام های دولتی،مشارکت مردم در حراست از محیط زیست است که می تواند نقش زیادی داشته باشد.
یزد به عنوان یک استان خشک و کم‌آب،همواره با مخاطرات فراوانی در عرصه محیط‌زیست مواجه بوده که البته این معضل طی سال‌های گذشته با تشدید بی توجهی نسبت به احیای قنوات و تداوم برداشت های بی حد و حصر آب از منابع زیرزمینی ، تشدید شده است.
این درحالی است که می توان با مشارکت دادن مردم در حوزه حراست از محیط زیست، به موفقیت های خوبی دست یافت و این همان اتفاقی بوده که به همت اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان یزد، برای ادامه حیات سرو کهن ابرکوه رقم خورده است،درختی که با گذشت ۴۵قرن از عمر خود، سرسبز و شاداب در پهنای کویر یزد، مقاوم و استوار ایستاده و جهانیان را شگفت زده کرده است.
برخی مورخان معتقدند نهال این درخت را «یافث» پسر نوح کاشته است؛ این درخت از نوع سروهای مدیترانه ای بوده و ارتفاع آن ۲۵متر و دور تنه آن۱۱.۵متر است.
از سوی دیگر،در شرایطی که تغییرات اقلیمی، کمبود منابع آب، تخریب زیستگاه‌ها و فعالیت‌های انسانی، بقای گونه‌های ارزشمند جانوری و گیاهی یزد را با تهدید جدی روبه‌رو کرده است، مجموعه‌ای از طرح‌های حفاظتی و فناورانه با هدف مدیریت هوشمند زیست‌بوم، احیای گونه‌های در معرض خطر و تقویت حفاظت میدانی در این استان به اجرا درآمده است.
استفاده از پهپاد برای سرشماری حیات‌وحش، به کارگیری دوربین‌های هوشمند برای شناسایی و رصد شکارچیان غیرمجاز و همچنین انجام مطالعات ژنتیکی برای جلوگیری از انقراض گونه‌های نادر،بخشی از برنامه‌های جدید اداره کل حفاظت از محیط‌زیست یزد است؛ استانی که در کنار خشکسالی و فشارهای فزاینده بر زیستگاه‌های طبیعی، تلاش می‌کند با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، دانش تخصصی و مشارکت مردمی، شیوه حفاظت از سرمایه‌های طبیعی خود را متحول کند.
ساخت ۴ انبار ذخیره‌ساز رواناب
حسن اکبری مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان یزد در گفتگو با خبرنگار اطلاعات، با اشاره به این که میانگین بارندگی استان و حتی برخی زیستگاه‌های خشک از ۵۰میلی‌متر هم فراتر نمی‌رود، ساخت ۴ باب انبار ذخیره‌ساز رواناب را «یک راهبرد اقلیمی هوشمندانه» می داند که با ذخیره‌سازی سیلاب‌های فصلی، امکان آبیاری کمکی برای پوشش‌های گیاهی مرتعی را فراهم می کند.
وی می افزاید: در کنار این اقدام موثر، بذرکاری در ۱۵۰هکتار از محدوده‌های غبارخیز پناهگاه دره انجیر، اقدامی ترمیمی برای تثبیت خاک و کاهش گردوغبار است که ، پیوند مستقیمی با سلامت تنفسی ساکنان مناطق همجوار دارد.
اکبری تصریح می کند: اما شاید هوشمندانه‌ترین اقدام در این حوزه، خرید ۳ ساعت آب چاه زهرایی و وقف ۲۰دقیقه‌ای آب چاه نبادان برای ادامه حیات سرو کهن ابرکوه باشد.
وی با اشاره به این که این اقدام نه با تکیه بر منابع دولتی، بلکه با استفاده از سازوکار وقف و مشارکت مردمی انجام شده است، افزود: این کار پایداری آبی یک اثر طبیعی ملی را تضمین می کند و می‌تواند الگویی برای سایر استان‌های کم‌آب در حفاظت از آثار ارزشمند طبیعی باشد. در کنار آن، مرمت و تجهیز ۷ پاسگاه محیطبانی در نقاط کلیدی نظیر کوه بافق، سیاهکوه، باغ شادی، کالمند، آریز، شیرکوه و خرانق، به‌همراه حصارکشی ۷۵۰متری در ۲ پناهگاه اصلی، نشان از ارتقای کیفیت حفاظت فیزیکی در برابر شکارچیان غیرمجاز دارد.
ضرورت پرهیز از اقدامات پراکنده
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان یزد، در ادامه با تأکید بر این که دیگر نمی‌توان با اقدامات پراکنده و انفعالی از بحران‌ها عبور کرد، می گوید: رویکرد ما ، سیستمی و اولویت‌بندی‌شده است که عبور از وضع انفعالی به سمت مدیریت فعال و مبتنی بر داده، با تکیه بر ظرفیت‌های مردمی و دانش پایه را شامل می شود.
اکبری، می افزاید: ستون‌فقرات برنامه‌های این اداره کل بر ۳ محور مدیریت منابع آب و خاک، حفاظت ژنتیکی و جمعیتی گونه‌ها و نفوذ فناوری‌های نوین استوار شده است.
حفاظت مولکولی؛ گامی فراتر از حفاظت سطحی
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان یزد در ادامه می گوید: آمار سرشماری انجام شده در استان نشان می‌دهد که ۱۱هزار و ۸۷۰رأس علفخوار شاخص شامل کل و بز، قوچ و میش، آهو، جبیر و گورخر در مناطق تحت مدیریت زندگی می‌کنند.
اکبری این رقم را قابل‌توجه می داند و هشدار می دهد: تحلیل روندهای ۵ ساله نشان می‌دهد که برخی گونه‌ها نظیر جبیر و گورخر، همچنان در آستانه نوسانات جمعیتی شدید قرار دارند و تمرکز بر برنامه‌های احیاء برای ۴ گونه در معرض خطر انقراض در دستور کار است.
وی انتخاب پلنگ ایرانی به‌عنوان «گونه چتر» و گوزن زرد ایرانی به‌عنوان «گونه پرچم» را نشانه یک راهبرد بوم‌شناختی حساب‌شده می داند و تصریح می‌کند: حفاظت از این ۲ گونه به طور خودکار امنیت زیستگاهی برای ده‌ها گونه دیگر را تأمین می‌کند.
اکبری با اشاره به گیاهان دارای ارزش حفاظتی، از شناسایی گونه‌های در معرض انقراض و آغاز احیای دو گونه ارزشمند گون یزدی و آلبالوی یزدی به‌عنوان ۲ گونه بومی و اندمیک خبر می دهد و می گوید: این موضوع نشان از نگاه متوازن به حیات‌وحش جانوری و گیاهی دارد، امری که در بسیاری از استان‌ها مغفول می‌ماند.
به کارگیری پهپاد برای سرشماری
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست یزد در بخش دیگری از این مصاحبه از به کارگیری هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال برای حفاظت از محیط زیست اشاره می کند و می افزاید: استان یزد در این حوزه پیشگام اجرای پایلوت‌های فناورانه در کشور است. نخستین طرح، طراحی سامانه هوشمند سرشماری هوایی پستانداران شاخص است که در مورد گونه کل و بز در منطقه حفاظت‌شده کالمند آغاز شده است و حدود ۴۰درصد پیشرفت فیزیکی دارد.
وی هدف از اجرای این طرح را استفاده از تصویربرداری پهپادی برای سرشماری حیات وحش اعلام می کند تا نیاز به فعالیت شمار زیادی نیروی انسانی برای شمارش مستقیم کاهش یابد.
اکبری می گوید: دومین طرح هوشمندسازی، حفاظت از گلوگاه‌های نفوذ شکارچیان در منطقه حفاظت‌شده کالمند ـ بهادران است. در این طرح، نقاط حساس و مسیرهای احتمالی ورود متخلفان شناسایی شده‌اند و قرار است با استفاده از دوربین‌های پیشرفته، پایش این مناطق به صورت هوشمند انجام شود. همچنین نرم‌افزاری در حال طراحی است که بتواند ورود موارد تعریف‌شده و مشکوک، از جمله موتورسیکلت یا وسایل ناشناس به نقاط حساس را شناسایی کند.
وی ادامه می دهد: در صورت شناسایی ورود مشکوک به یکی از گلوگاه‌ها، سامانه می‌تواند از طریق ارتباط سیم‌کارتی، موضوع را در کوتاه‌ترین زمان به نزدیک‌ترین محیط‌بان اطلاع دهد تا امکان واکنش سریع فراهم شود.
شناسایی پلنگ‌ها با الگوی خال
اکبری در ادامه از مطالعات مربوط به پلنگ ایرانی در استان یزد خبر می دهد و می گوید: مطالعه وضع پویایی جمعیت پلنگ در کوه بافق و پناهگاه حیات وحش کمکی مهاباد را در دستور کار داریم و برای اجرای این طرح، ۵۰دوربین تله‌ای در منطقه نصب شده است و از طریق بررسی الگوی خال‌های بدن پلنگ‌ها، تعداد، وضع زادآوری و رفتار این گونه مورد مطالعه قرار می‌گیرد.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست یزد همچنین با اشاره به گونه‌های گیاهی در معرض خطر استان تصریح می کند: در استان یزد ۲ گونه گیاهی اندمیک و در معرض خطر انقراض داریم که یکی «گون یزدی» و دیگری «آلبالوی یزدی» است که احیای این ۲ گونه با همکاری دانشگاه یزد و در قالب یک قرارداد علمی و پژوهشی آغاز شده است.
وی در مورد روند احیای این گونه‌ها توضیح می دهد: بذرهای این گونه‌ها از طبیعت جمع‌آوری می‌شوند و سپس در شرایط کنترل‌شده کاشته و تکثیر می‌شوند. پس از آن، پایه‌های تکثیرشده در مناطقی که زیستگاه مناسب دارند، کاشته خواهند شد.