محمد محمودهاشمی
نوروز سال ۱۴۰۴ تخت جمشید شاهد حضور تعداد زیادی از گردشگران ایرانی بود. بر اساس اعلام مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس، تخت جمشید در نوروز سال گذشته با ۴۸۹ هزار و ۲۴ نفر ، در صدر آثار تاریخی مورد بازدید از سوی گردشگران قرار گرفت. این تعداد بازدید طی فاصله زمانی اندکی از سال، بیانگر میزان علاقه گردشگران به مکانهای تاریخی این مرز و بوم است.
طبق گزارش سازمان جهانی گردشگری، بیش از ۷ میلیون گردشگر خارجی در سال ۲۰۲۴ میلادی (۱۴۰۳) از ایران دیدن کردند. این رقم در ایتالیا بیش از ۶۰ میلیون نفر اعلام شده، این در حالی است که هم ایران و هم ایتالیا مهد تمدنهای باستان به شمار میروند.
تخت جمشید و کلوسئوم
تخت جمشید نمونهای قابل تأمل از جلوه فرهنگ و تمدن غنی ایران زمین است که در آن پرستش خداوند، نیکی و احترام به حق حیات و حقوق انسانی مردمان سرزمینهای مختلف در آن جلوهگر است. هنوز فهرست نام افرادی که از سرزمینهای مختلف برای ساختن تخت جمشید به ایران آمدهاند و میزان حقوقی که به آنها پرداخت شده است در لوحههای گلی کشف شده از تخت جمشید وجود دارد.
در حالی که در سایر تمدنهای باستانی نظیر امپراتوری روم ما شاهد چنین احترام و توجهی به حقوق مردمان سایر ملل نبودهایم. در امپراتوری روم نه تنها بردهداری رواج داشت و چنین بناهای باشکوهی به دست بردگان ساخته میشد، بلکه در کلوسئوم بردگان و اسیران را به نبرد با یکدیگر تا سرحد قتل یکی به دست دیگری وا میداشتند و مردم رم، امپراتوران و سناتورها بر روی سکوهای کلوسئوم مینشستند و با هیجان و فریاد شادی از مشاهده صحنه قتل یک انسان به دست انسان دیگری شادی میکردند؛ مانند هواداران کنونی مسابقات فوتبال که با هیجان مسابقه دو تیم را در برابر یکدیگر میبینند و به تشویق تیم مورد علاقه خود میپردازند،
اکنون کلوسئوم هم مانند تخت جمشید گردشگران زیادی را در سال پذیرایی میکند. در اقتصاد گردشگری آمار بازدید به تنهایی نمیتواند نشاندهنده درآمد بالا و قابل ملاحظهای از یک میراث تاریخی باشد. چون ظرفیت درآمدزایی اثری چون تخت جمشید منحصر به پولهای دریافتشده ناشی از بلیت فروشی آن هم در روزهای سال نو نمیتواند باشد. در مقایسه بین میراث تاریخی کشوری چون ایران با کشور دیگری چون ایتالیا وقتی پای درآمد حاصل از گردشگری وسط میآید ما شاهد تفاوت چشمگیر درآمدزایی میراث تاریخی دو کشور خواهیم بود. در اینجاست که ایتالیا توانسته درآمد قابل ملاحظهای از آثار تاریخی خود به دست آورد اما ایران در این زمینه میدان رقابت را به حریف واگذار کرده است.
مدیریت حرفهای در گردشگری ایتالیا
ایتالیا نشان داده است که آثار تاریخی، اگر با مدیریت حرفهای، زیرساخت مناسب و مشارکت مردم محلی همراه شوند، فقط یادگارهایی از گذشته نیستند؛ بلکه میتوانند به منبعی پایدار برای درآمد، اشتغال و توسعه اقتصادی تبدیل شوند. ایران نیز با برخورداری از میراث تاریخی کمنظیر، ظرفیت بزرگی برای بهرهگیری از این تجربه دارد.
در بسیاری از کشورهای جهان، آثار تاریخی از محدوده موزهها و محوطههای باستانی فراتر رفته و به بخشی از چرخه اقتصادی تبدیل شدهاند. گردشگران برای دیدن یک بنای تاریخی بلیت میخرند، در هتلها اقامت میکنند، از رستورانها و فروشگاههای محلی استفاده میکنند و برای خرید صنایعدستی و محصولات بومی هزینه میپردازند. به این ترتیب، میراث تاریخی نهتنها به حفظ هویت فرهنگی کمک میکند، بلکه میتواند زمینهساز اشتغال و رونق اقتصادی جوامع محلی باشد.
ایتالیا یکی از نمونههای موفق در این زمینه است؛ کشوری که توانسته است بخش مهمی از میراث باستانی خود را به مقصدهای مهم گردشگری و منابع درآمد تبدیل کند. آمارهای رسمی وزارت فرهنگ ایتالیا از سال ۲۰۲۴ نشان میدهد موزهها، بناها و محوطههای باستانشناسی دولتی این کشور بیش از ۶۰ میلیون و ۸۵۰ هزار بازدیدکننده داشتهاند و درآمد ناخالص حاصل از فروش بلیت آنها به حدود ۳۸۲ میلیون یورو رسیده است.
این ارقام تنها درآمد مستقیم مراکز فرهنگی دولتی از فروش بلیت است و تمام منافع اقتصادی گردشگری تاریخی را نشان نمیدهد. هزینه اقامت، حملونقل، غذا، خرید سوغات و خدمات گردشگری در شهرهای میزبان، ابعاد گستردهتری از این اقتصاد را شکل میدهد.
فراتر از یک بنای باستانی
کولوسئوم رم نمونه روشنی از تبدیل میراث تاریخی به یک ظرفیت اقتصادی است. این بنای مشهور در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴ میلیون و ۷۳۳ هزار بازدیدکننده داشت و درآمد ناخالص بلیتفروشی آن از ۱۰۱ میلیون و ۹۰۰ هزار یورو فراتر رفت. چنین ارقامی نشان میدهد که یک اثر تاریخی، در صورت برخورداری از مدیریت مناسب و معرفی مؤثر، میتواند به یکی از مهمترین داراییهای اقتصادی یک شهر تبدیل شود.
البته موفقیت کولوسئوم فقط به قدمت و شهرت آن مربوط نیست. گردشگر برای بازدید از این مجموعه با نظامی از خدمات و امکانات روبرو است. در واقع، آنچه یک اثر تاریخی را به مقصد گردشگری تبدیل میکند، صرفاً خود بنا نیست، بلکه مجموعهای از خدمات و تجربههایی است که پیرامون آن شکل میگیرد.
موزه اوفیتزی در فلورانس نیز در سال ۲۰۲۴ بیش از پنج میلیون و ۲۹۴ هزار بازدیدکننده داشت و حدود ۶۱ میلیون و ۹۴۳ هزار یورو درآمد ناخالص از فروش بلیت به دست آورد. محوطه باستانی پمپئی نیز با بیش از چهار میلیون و ۲۶۷ هزار بازدیدکننده، حدود ۵۵ میلیون و ۲۹۱ هزار یورو درآمد بلیتفروشی ثبت کرد. این نمونهها نشان میدهند که آثار تاریخی با ماهیتها و کارکردهای متفاوت، میتوانند در صورت مدیریت حرفهای، سهم قابل توجهی در اقتصاد گردشگری داشته باشند.
از دل خاک تا کانون اقتصاد گردشگری
پمپئی شهری باستانی در ایتالیاست که در پی فوران آتشفشان وزوو در سال ۷۹ میلادی زیر خاکستر مدفون شد و قرنها بعد، با کاوشهای باستانشناسی دوباره در معرض دید قرار گرفت. امروز پمپئی فقط مجموعهای از بقایای یک شهر باستانی نیست؛ بلکه مقصدی است که بازدیدکننده در آن میتواند بناها و بخشهایی از زندگی روزمره مردمان روم باستان را مشاهده کند. اهمیت تجربه پمپئی در این است که تاریخ در آن به تجربهای ملموس برای گردشگر تبدیل شده است. بازدیدکننده صرفاً با چند دیوار و ستون روبرو نیست، بلکه میتواند تصویری از زندگی شهری در دو هزار سال پیش به دست آورد. این نوع روایتگری تاریخی، جذابیت بازدید را افزایش میدهد و انگیزه گردشگران برای صرف زمان و هزینه بیشتر را تقویت میکند.
میراث فراوان و اقتصاد گردشگری محدود
ایران از نظر شمار و تنوع آثار تاریخی و فرهنگی، ظرفیت کمنظیری دارد؛ از شهرهای تاریخی و محوطههای باستانی گرفته تا روستاهای واجد ارزش معماری، بناهای مذهبی و مسیرهای تاریخی. با این حال، در بسیاری از این مناطق، فاصله زیادی میان ارزش میراثی یک اثر و ظرفیت اقتصادی آن وجود دارد.
یکی از مشکلات اصلی، ضعف زیرساختهاست. کیفیت نامناسب حملونقل، امکانات محدود اقامتی و ضعف خدمات میتواند تجربه گردشگر را تحت تأثیر قرار دهد.
مشکل دیگر، معرفی ناکافی و نبود روایت جذاب از آثار تاریخی است. بسیاری از بناها و محوطهها از نظر تاریخی اهمیت فراوانی دارند، اما اطلاعات مناسب و قابل فهمی درباره آنها در اختیار بازدیدکننده قرار نمیگیرد. در چنین شرایطی، حتی یک اثر ارزشمند نیز ممکن است نتواند گردشگر را به توقف طولانیتر و بازدید دوباره ترغیب کند.
از سوی دیگر، مدیریت پراکنده و نبود هماهنگی میان دستگاههای مسئول، سرمایهگذاران و جوامع محلی، مانع شکلگیری یک نظام منسجم گردشگری میشود. حفاظت از آثار تاریخی نیز گاه از برنامههای اقتصادی و توسعه خدمات جدا میماند؛ در حالی که این دو باید در کنار یکدیگر پیش بروند.
بهرهبرداری مسئولانه
تجربه ایتالیا نشان میدهد که برای درآمدزایی از میراث تاریخی، باید نگاه به این آثار تغییر کند. اثر تاریخی نباید فقط مکانی برای بازدید کوتاهمدت باشد؛ بلکه باید در قالب یک مقصد گردشگری کامل تعریف شود. این کار به بهبود حملونقل، امکانات اقامتی، خدمات بهداشتی، راهنمایان آموزشدیده و مراکز اطلاعرسانی نیاز دارد.
در کنار زیرساختها، روایتگری تاریخی اهمیت ویژهای دارد. استفاده از راهنمایان حرفهای، محتوای چندرسانهای، نمایشگاههای کوچک، ابزارهای دیجیتال و روایتهای قابل فهم میتواند بازدید از آثار را به تجربهای جذاب تبدیل کند. گردشگر باید بداند چرا یک بنا اهمیت دارد، چه اتفاقاتی در آن رخ داده و چه نسبتی با تاریخ و زندگی مردم منطقه داشته است.
راهکار دیگر، پیوند دادن آثار تاریخی به یکدیگر است. به جای آنکه هر اثر بهصورت جداگانه معرفی شود، میتوان مسیرهای گردشگری موضوعی طراحی کرد. در واقع، برنامههای بازدید چندروزه میتواند مدت اقامت گردشگران را افزایش دهد.
باید به این نکته اساسی توجه داشت که لزوم درآمدزایی نباید به بهای تخریب میراث تاریخی تمام شود. بخشی از درآمد حاصل از گردشگری باید بهصورت شفاف برای حفاظت، مرمت و نگهداری آثار اختصاص یابد. همچنین لازم است ظرفیت پذیرش گردشگر در هر محوطه با توجه به حساسیتهای تاریخی و زیستمحیطی آن تعیین شود.
شریکان اصلی گردشگری
هیچ برنامهای برای توسعه گردشگری تاریخی بدون مشارکت مردم محلی به نتیجه پایدار نمیرسد. ساکنان مناطق تاریخی باید از منافع اقتصادی حضور گردشگران سهم داشته باشند. حمایت از اقامتگاههای بومی، رستورانهای محلی، فروش صنایعدستی، عرضه محصولات کشاورزی و ایجاد کسبوکارهای کوچک میتواند درآمد گردشگری را در همان منطقه نگه دارد.
آموزش نیروی انسانی، تسهیل سرمایهگذاری مسئولانه و حمایت از فعالیت زنان و جوانان نیز در این مسیر اهمیت دارد. اگر مردم یک منطقه احساس کنند که حفاظت از میراث تاریخی به بهبود زندگی و درآمد آنها کمک میکند، انگیزه بیشتری برای نگهداری از آن خواهند داشت.
میراث تاریخی سرمایه ایران فردا
میراث تاریخی زمانی به سرمایه اقتصادی تبدیل میشود که حفاظت، مدیریت حرفهای، زیرساخت مناسب، معرفی مؤثر و مشارکت مردم در کنار یکدیگر قرار گیرند. ایران کمبود جاذبه تاریخی ندارد؛ آنچه بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، برنامهای منسجم برای تبدیل این ظرفیت فرهنگی به فرصت اقتصادی است. تاریخ میتواند علاوه بر حفظ هویت ملی، در رونق مناطق کمتر برخوردار نقشآفرین باشد؛ به شرط آنکه آن را نه فقط میراثی برای تماشا، بلکه سرمایهای برای ساختن آینده بدانیم.
شما چه نظری دارید؟