مینا حیدری
گسترش فقر، اعتیاد، خشونت و رهاشدگی کودکان و سالمندان، نیازمند تقویت نظام پیشگیری است
فقر همیشه در خالی ماندن سفرهها یا ناتوانی در پرداخت اجاره و اقساط خودش را نشان نمیدهد؛ گاهی چهرهای دارد که نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت. چهره کودکی که باید کیف مدرسهاش را به دوش بکشد و راهی کلاس درس شود، اما برای کمک به خانواده، ساعتهای کودکیاش را در خیابان میگذراند. چهره مادری که با مستمری اندک، هر روز حساب میکند چگونه چند دهان را سیر کند و کدام نیاز را به روزهای بعد موکول کند. چهره سالمندی که روزهای عمرش را در تنهایی میگذراند و گاهی حتی برای سادهترین نیازهایش چشمانتظار کمک دیگران است. فقر گاهی در خانهای جریان دارد که اعضای خانواده هنوز زیر یک سقف زندگی میکنند، اما آنقدر درگیر تأمین نان و گذران زندگیاند که دیگر رمقی برای مراقبت از یکدیگر باقی نمانده است. در چنین خانههایی، شاید هنوز چراغی روشن باشد و صدای اعضای خانواده به گوش برسد، اما نگرانی، خستگی و درماندگی آرامآرام جای آرامش و امنیت را گرفته است. اینها رنجهایی جدا از هم نیستند؛ حلقههای بههمپیوسته زنجیرهای هستند که از فشار اقتصادی آغاز میشود و وقتی حمایتهای اجتماعی به اندازه نیاز مردم نیست، عمیقتر و سنگینتر میشود. پشت هر کدام از این تصویرها، انسانی ایستاده که بیش از هر چیز، فرصت یک زندگی معمولی، آبرومند و امن را میخواهد.
سیدحسن موسوی چلک، معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور و رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران، در سلسله نشستهای «گفتمان کاهش رنج مردم» در روزنامه اطلاعات، تصویری روشن از وضعیت اجتماعی کشور ترسیم میکند و میگوید: «حال حوزه اجتماعی کشور خوب نیست.» چون مشکلاتی که امروز به سازمان بهزیستی و کمیته امداد میرسد، ریشه در شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه دارد و نمیتوان با مستمریهای ناچیز، خانوادههای گرفتار فقر، بیکاری، بیماری و مشکلات مسکن را از چرخه آسیب خارج کرد.
فقر؛ مسألهای فراتر از نداشتن درآمد
موسوی چلک، فقر را یکی از مهمترین عوامل تشدید آسیبهای اجتماعی میداند و اعتقاد دارد، اعتیاد را نباید یک آسیب منفرد دانست؛ زیرا میتواند زنجیرهای از مشکلات مانند طلاق، فرار کودکان، سرقت، جرایم مالی، خشونت و فروپاشی روابط خانوادگی را به دنبال داشته باشد.او میگوید: مسأله معیشت به یکی از موضوعات پرتکرار در اظهارات مسئولان هر سه قوه تبدیل شده و این نشان میدهد فقر جدیتر از آن چیزی است که گاهی تصور میکنیم.
معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی میگوید: حتی افزایش ۵۰ درصدی مستمری مددجویان در ابتدای سال نیز نتوانسته قدرت خرید این گروهها را حفظ کند؛ زیرا تورم و افزایش هزینههای مسکن، درمان و دارو همچنان ادامه دارد.او توضیح میدهد که در یک سال گذشته چند بار شمار افراد پشت نوبت دریافت خدمات حمایتی بهزیستی به صفر رسید، اما دوباره تعداد متقاضیان افزایش یافته است. علت این اتفاق، گسترش فقر و کاهش توان اقتصادی خانوادههاست. بسیاری از مددجویان نیز با محدود شدن بازار کار، درآمد حاصل از مشاغل خانگی را از دست دادهاند.
کودکانی که والدین دارند، اما پناهی ندارند
یکی از بخشهای سخنان موسوی چلک به وضعیت کودکانی اختصاص دارد که در مراکز شبانهروزی بهزیستی نگهداری میشوند؛ کودکانی که برخلاف تصور عمومی، بسیاری از آنها یتیم نیستند و پدر و مادر دارند، اما خانواده شرایط لازم برای نگهداری از آنان را ندارد.او میگوید: ۸۷ درصد کودکان حاضر در مراکز شبانهروزی بهزیستی بدسرپرست هستند؛ یعنی پدر یا مادر دارند، اما شرایط لازم برای سرپرستی از فرزندشان فراهم نیست.
به گفته او، نزدیک به ۱۰ هزار کودک در مراکز شبانهروزی نگهداری میشوند و حدود ۱۸ هزار کودک نیز در قالب طرحهای حمایتی، از جمله امداد در خانه، تحت حمایت قرار دارند.موسوی چلک توضیح میدهد: امسال تلاش شده خانوادههایی که از نظر مالی توان تأمین نیازهای فرزندشان را ندارند نیز بیشتر حمایت شوند تا مشکلات اقتصادی به جدایی کودک از خانواده منجر نشود.
حمایتهایی که به استقلال نمیرسد
بیش از ۲۸۰ هزار زن سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی قرار دارند. موسوی چلک میگوید بخش قابل توجهی از آنان فاقد مهارت شغلی هستند و با مشکلاتی مانند مسکن و درآمد ناکافی مواجهاند.برنامههای مهارتآموزی و تسهیلات اشتغال بهتنهایی برای توانمندسازی این زنان کافی نیست؛ زیرا گاهی مهارت آموزشدادهشده با نیاز بازار کار تناسب ندارد یا شرایط خانوادگی فرد اجازه اشتغال نمیدهد. حتی رسیدن به استقلال اقتصادی نیز لزوماً به معنای خروج آسان از چرخه حمایت نیست.
مسأله سلامت روان
موسوی چلک در ادامه به وضعیت سلامت روان جامعه میپردازد و میگوید: آمارهای وزارت بهداشت در سالهای گذشته نشان میداد حدود ۲۳ تا ۲۵ درصد مردم دستکم یک اختلال روانی را تجربه میکنند. این آمار مربوط به پیش از کروناست و پس از آن، جامعه با بحرانهایی از جمله مشکلات اقتصادی، اعتراضات اجتماعی و جنگ مواجه شده است.او با انتقاد از محرمانه شدن آمار خودکشی میگوید: پنهان کردن آمار، مسأله را حل نمیکند. ما به نظام دقیق ثبت و پایش اطلاعات نیاز داریم تا ابعاد واقعی مسأله را بشناسیم و برای آن برنامهریزی کنیم.
به اعتقاد رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران، وضعیت خودکشی در برخی مناطق کشور نگرانکنندهتر است و برای تحلیل آن باید شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی هر منطقه را در نظر گرفت.او همچنین به اجرای طرح سنجش ملی سلامت روان پس از جنگ ۴۰ روزه اشاره میکند و میگوید: در این طرح بیش از ۴۳۵ هزار نفر مشارکت کردند و بیش از ۷۰ هزار نفر در مرحله قرمز قرار گرفتند؛ یعنی به مداخله تخصصی و بههنگام نیاز داشتند.
موسوی چلک توضیح میدهد که با همکاری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان نظام روانشناسی و سایر دستگاهها تلاش شد این افراد شناسایی و به خدمات رایگان سلامت روان متصل شوند. دو اپراتور تلفن همراه نیز برای اطلاعرسانی میلیونها پیامک ارسال کردند.
او از بررسی هشت اختلال روانی در میان کودکان زیر ۱۸ سال در پنج شهر نیز خبر میدهد و میگوید افسردگی، اضطراب و تنش با والدین از جمله موضوعات بررسیشده بوده است.
حاشیهنشینی؛ بازگشت فقر به حاشیه
گسترش حاشیهنشینی از دیگر نگرانیهای این مددکار اجتماعی است. موسوی چلک میگوید این مفهوم دیگر صرفاً به موقعیت جغرافیایی محدود نیست و مناطق ناکارآمد شهری را نیز دربرمیگیرد؛ مناطقی که ساکنان آنها به خدمات عمومی و امکانات زندگی دسترسی کمتری
دارند.
در این محلات آسیبهای اجتماعی، خشونت، مشکلات سلامت روان و بیثباتی خانوادگی بیشتر دیده میشود. در برخی برآوردها تعداد مناطق ناکارآمد شهری بیش از دو هزار منطقه اعلام شده است و افزایش هزینه مسکن میتواند به گسترش سکونتگاههای پیرامونی شهرها منجر شود.
موسوی چلک هشدار میدهد که شرایط اقتصادی جامعه، گرانی مسکن، گسترش بیکاری و افزایش تورم بتدریج اقشاری از مردم را از درون پایتخت و شهرهای بزرگ به حاشیه شهرها میکشاند و پدیده حاشیهنشینی را با همه خطرات آن گسترش میدهد. معاون سازمان بهزیستی تاکید میکند که مسئولان و برنامهریزان کشور باید با سرعت، جدیت و قاطعیت، چارهای برای این وضعیت بیندیشند.
او با اشاره به مطالعات جامعهشناختی درباره اعتراضات اجتماعی پس از انقلاب میگوید: بخش مهمی از اعتراضات از محلاتی آغاز شده که سرمایهگذاری کافی در آنها صورت نگرفته است. صرف رساندن آب و برق به این مناطق کافی نیست و مردم به خدمات آموزشی، فرهنگی و اجتماعی نیز نیاز دارند.
کودکان کار؛ انتخاب خیابان از سر ناچاری
موسوی چلک افزایش فقر را یکی از عوامل مهم گسترش کار کودکان میداند و میگوید: بسیاری از کودکانی که در خیابان کار میکنند، از سر علاقه مدرسه را رها نکردهاند؛ آنها برای تأمین معاش خانواده ناچار شدهاند میان مدرسه و خیابان، دومی را انتخاب کنند.
او با اشاره به اختلاف آمارهای مربوط به بازماندگی از تحصیل توضیح میدهد که درباره شمار کودکان خارج از چرخه آموزش و شیوه محاسبه این جمعیت اختلاف وجود دارد. با این حال، تعداد قابل توجهی از کودکان در سن تحصیل از آموزش محروم ماندهاند و باید وضعیت آنان بررسی شود.
او تأکید میکند نباید همه کودکان خارج از مدرسه را کودک کار دانست، اما فقر و ناتوانی اقتصادی خانوادهها از عوامل مهم سوق دادن کودکان به خیابان است.
از سرقت خرد تا خشونت خانوادگی
موسوی چلک با اشاره به ارتباط فقر و افزایش برخی جرایم میگوید: سرقتهای خرد در بسیاری از موارد با هدف تأمین نیازهای روزمره اتفاق میافتد. این موضوع به معنای نادیده گرفتن جرم نیست، بلکه باید ریشههای اجتماعی آن نیز بررسی شود.
او اعتیاد را یکی از مهمترین عوامل زنجیرهای در شکلگیری آسیبها میداند و میگوید: در دورههای مختلف، سهم قابل توجهی از زندانیان بهطور مستقیم با مواد مخدر درگیر بودهاند یا جرایمی مانند سرقت و جرایم مالی را در ارتباط با اعتیاد مرتکب شدهاند. اعتیاد همچنین در بخشی از پروندههای طلاق و خشونت خانگی نقش داشته است.به گفته او، فقر، اعتیاد، مشکلات روانی و بیثباتی خانوادهها در بسیاری از موارد به یکدیگر گره خوردهاند و نمیتوان آنها را جداگانه تحلیل کرد.
نیاز جامعه به نظام دیدهبانی اجتماعی
معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی با انتقاد از نبود نظام جامع رصد آسیبهای اجتماعی میگوید: ما هنوز تصویر دقیقی از وضعیت اجتماعی کشور نداریم. وقتی اطلاعات درست و بههنگام در اختیار نباشد، برنامهریزیها نیز نمیتوانند متناسب با واقعیتهای هر منطقه باشند. او با تأکید بر ضرورت انتشار مسئولانه آمارها میگوید: وقتی با آمار دشمنی میکنیم، در واقع دماسنج را کنار گذاشتهایم. دماسنج قرار نیست بیماری ایجاد کند؛ فقط وضعیت بدن را نشان میدهد تا بتوان برای درمان تصمیم گرفت. در حوزه اجتماعی نیز به نظامی نیاز داریم که اطلاعات را دقیق ثبت کند و متخصصان بتوانند آن را تحلیل کنند.
موسوی چلک، تنهایی و نبود حمایت اجتماعی را از نگرانیهای جدی سالمندان میداند و میگوید در بررسیهای انجامشده پس از جنگ، نگرانی سالمندان تنها حدود دو برابر میانگین جامعه بوده است. با افزایش جمعیت سالمندان و کاهش نرخ باروری، اگر نظام رفاه و تأمین اجتماعی آماده پاسخگویی به نیازهای این جمعیت نباشد، سالمندی میتواند به یکی از بحرانهای مهم آینده کشور تبدیل شود. موسوی چلک اعتقاد دارد: نبود نظام دیدهبانی و پیشگیری متناسب با جرایم و آسیبهای مرتبط با فضای مجازی، باعث شده است ابعاد اجتماعی و پیشگیرانه این حوزه کمتر مورد توجه قرار گیرد.
سرمایه اجتماعی با کمکهای مقطعی ساخته نمیشود
موسوی چلک سرمایه اجتماعی را یکی از پیششرطهای کاهش آسیبها میداند و میگوید: مشارکت مردم در شرایط بحران ممکن است افزایش پیدا کند، اما حفظ آن به پاسخگویی به مطالبات مردم وابسته است.او با اشاره به افزایش مشارکت داوطلبان در فعالیتهای بهزیستی در دوران جنگ ۴۰ روزه میگوید در آن دوره حدود ۳۷۰ هزار نفر در فراخوان همیاران سلامت روان ثبتنام کردند؛ در حالی که نیاز واقعی سازمان به تعداد بسیار کمتری از نیروها محدود بود. این اتفاق نشان داد ظرفیت بزرگی از مشارکت اجتماعی در جامعه وجود دارد.
با این حال، او تأکید میکند نمیتوان با کمکهای مقطعی یا توزیع سبد کالا، سرمایه اجتماعی را افزایش داد. اعتمادسازی و پاسخگویی به نیازهای مردم، شرط حفظ مشارکت عمومی است.موسوی چلک در پاسخ به پرسشی درباره نقش رسانهها میگوید: پنهان کردن مسأله، آن را حل نمیکند. رسانهها میتوانند با گفتوگو با مددکاران و کارشناسان، واقعیتهای اجتماعی را به مسئولان منتقل کنند. او برای همکاری با خبرنگاران و فراهم کردن امکان گفتوگو با کارشناسان مراکز خدمات اجتماعی و مشاوران تلفنی ۱۴۸۰ اعلام آمادگی میکند و میگوید گاهی گزارشهای رسانهای بیش از مکاتبات اداری مورد توجه مسئولان قرار میگیرد.
آنچه از سخنان موسوی چلک برمیآید، این است که کاهش رنج اجتماعی با یک اقدام حمایتی یا برنامه کوتاهمدت محقق نمیشود. وقتی فقر به ترک تحصیل کودک، ناتوانی خانواده در نگهداری از فرزند، تنهایی سالمند و خشونت خانوادگی منجر میشود، نمیتوان هرکدام از این مسائل را جداگانه حل کرد. کاهش رنج مردم، پیش از هر چیز، به دیدن واقعیتها، پذیرش مسئولیت و بازسازی نظام حمایت اجتماعی نیاز دارد.
شما چه نظری دارید؟