منوچهر دینپرست
رسول صدرعاملی، کارگردان سینما، فعالیت حرفهای خود را از نوجوانی در مطبوعات آغاز کرد؛ از نخستین تجربههای نوشتن در مجله فردوسی و کار در سرویس حوادث روزنامه اطلاعات تا مأموریت خبرنگاری در نوفللوشاتو و همراهی با پرواز بازگشت امام خمینی(ره) به ایران. او در این گفتوگوی مفصل، که به مناسبت صد سالگی روزنامه اطلاعات انجام شده، از روزهای پرالتهاب انقلاب، دشواری ثبت و انتقال خبر، تجربه حضور در دادگاههای انقلاب، مواجهه با سانسور، دگرگونی مطبوعات و چگونگی ورود ناخواستهاش به سینما میگوید.
رسول صدرعاملی، کارگردان، تهیهکننده، فیلمنامهنویس و روزنامهنگار سینمای ایران، در ۲۲ آذر ۱۳۳۳ در اصفهان متولد شد. او فعالیت حرفهای خود را از ۱۷ سالگی با روزنامهنگاری آغاز کرد و مدتی خبرنگار، گزارشگر و دبیر سرویس حوادث روزنامه اطلاعات بود. صدرعاملی در سال ۱۳۵۹ با تهیهکنندگی فیلم «خونبارش» وارد سینما شد و نخستین فیلم خود، «رهایی» را در سال ۱۳۶۱ کارگردانی کرد.از مهمترین آثار او میتوان به «گلهای داوودی»، «پاییزان»، «قربانی»، «دختری با کفشهای کتانی»، «من ترانه ۱۵ سال دارم»، «دیشب باباتو دیدم آیدا»، «شب»، «هر شب تنهایی»، «زندگی با چشمان بسته» و «سال دوم دانشکده من» اشاره کرد. آثار او اغلب با نگاهی اجتماعی به مسائل جوانان، زنان و خانواده میپردازند. صدرعاملی برای فیلم «من ترانه ۱۵ سال دارم» جوایز متعددی از جمله سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر را دریافت کرده است.
***
* پیش از آنکه خبرنگار شوید، چه شد که به روزنامه و مجله علاقهمند شدید؟
- علاقه من به روزنامه و مجله از دوران کودکی شروع شد. آن زمان پول زیادی نداشتم که هر نشریهای را که دوست دارم بخرم. در محله ما دکهای بود که روزنامهها و مجلات را میفروخت و من بعضی از آنها را به امانت میگرفتم، میخواندم و پس میدادم. «کیهان بچهها»، «اطلاعات هفتگی» و «اطلاعات دختران و پسران» از جمله نشریاتی بودند که دنبال میکردم. خواندن برای من راهی بود تا با دنیایی آشنا شوم که هنوز بخش زیادی از آن را نمیشناختم.
* این علاقهمندی چگونه به انتشار اولین گزارشتان در روزنامه منتج شد؟
- اگر بخواهم صادقانه بگویم، من روزنامهنگاری را از مسیر دانشگاهی و آکادمیک نیاموختم؛ بیشتر با غریزه و تجربه وارد این حرفه شدم. نخستین مطلب من در مجله فردوسی، زمانی منتشر شد که دقیقاً ۱۷ سال داشتم. این اتفاق در اواخر سال ۱۳۵۳ رخ داد. آن زمان آقای کاظم جمشیدیان در مجله فعالیت میکرد و نخستین مطلب من نیز در همان دوره منتشر شد. از کودکی رؤیای روزنامهنگار شدن داشتم. در یکی از سفرهایم به مشهد، که نخستین سفر مستقل من با دوستانم بود، هنگام بازگشت از حرم، با مغازهای روبهرو شدم که روی آن نوشته شده بود «نمایندگی مجله فردوسی». مجله فردوسی برای من اهمیت زیادی داشت؛ نشریهای روشنفکری و ادبی بود و علاقه زیادی به آن داشتم. وارد مغازه شدم و خودم را معرفی کردم. به صاحب مغازه گفتم که به مجله علاقهمندم و دوست دارم مطلبی برای آن بنویسم. او در پاسخ، ماجرای سفر فروغ فرخزاد به مشهد و ساخت فیلم «خانه سیاه است» را برایم تعریف کرد. توضیح داد که فروغ به محلی در حاشیه شهر، که جذامخانه بود، رفته و از آنجا فیلمبرداری کرده است. من هم علاقهمند شدم آن محل را از نزدیک ببینم. صاحب مغازه دوربین عکاسی خود را برداشت و همراه من به آنجا آمد. از محیط عکاسی کردیم و من پس از بازگشت، شب در همان محل اقامتم نشستم و گزارشم را نوشتم.
صبح روز بعد، نوشته را به صاحب مغازه دادم تا برای مجله ارسال کند. چند روز بعد، وقتی به تهران برگشتم، شماره جدید مجله فردوسی منتشر شده بود و با کمال تعجب دیدم نخستین گزارش من در آن چاپ شده است. عنوان گزارش نیز «خانه سیاه است» بود؛ همان عنوان فیلم فروغ فرخزاد. این اتفاق در واقع آغاز مسیر روزنامهنگاری من بود. با چاپ این مطلب در مجله فردوسی جهلن من دگرگون شد. پس از آن، نوشتن یادداشتهای کوتاه را در مجله فردوسی ادامه دادم. در بخشی به نام «گذری و نظری»، که با مدیریت علیرضا نوریزاده و کاظم جمشیدیان منتشر میشد، خوانندگان و علاقهمندان میتوانستند یادداشتهای کوتاه خود را بنویسند. من هم بهتدریج به آن بخش علاقهمند شدم و حضورم در آنجا به یکی از فعالیتهای مستمر من تبدیل شد.
* نحوه ورودتان به روزنامه اطلاعات چگونه بود؟
- همسایهای به نام آقای متقی داشتیم که با آقای اصغر انتظاری آشنایی داشت. آقای انتظاری از طراحان جدول اطلاعات هفتگی بود و میتوان او را از پیشگامان رواج جدول در مطبوعات ایران دانست. ایشان نوشتههای من را دیده بود و من را به مجموعه روزنامه معرفی کرد. از همین طریق، به مجله اطلاعات هفتگی به سردبیری رسول ارونقی کرمانی راه پیدا کردم.
آن زمان در دبیرستان دارالفنون درس میخواندم. مدرسه در خیابان ناصرخسرو بود و تا دفتر روزنامه اطلاعات هم فاصله زیادی نداشت. علاقهام به مطبوعات باعث شد به فضای مجله «اطلاعات دختران و پسران» نزدیک شوم. آنجا با بیژن امامی، دبیر سرویس هنری مجله، آشنا شدم. او به خبرنگاران افتخاری توضیح میداد که خبر چیست و چگونه باید آن را تهیه کرد. منصور سپهروند هم مسئول آموزش به خبرنگاران جوان بود. این آشناییها فرصتی بود تا از جایگاه خواننده بیرون بیایم و با کار کسانی آشنا شوم که زیر نظرشان اصول خبرنویسی، جمعآوری و تنظیم خبر را یاد بگیرم.
* کار حرفهای خود را در کدام بخش روزنامه آغاز کردید؟
- از مجله اطلاعات هفتگی و بعد از آن سرویس حوادث روزنامه اطلاعات.این بخش برایم جذابیت زیادی داشت، چون حوادث معمولاً زمانی رخ میدهند که زندگی عادی آدمها ناگهان تغییر میکند. خبرنگار با آدمهایی روبهرو میشود که ممکن است در شرایط دشوار و غیرمنتظرهای قرار گرفته باشند. باید تلاش کند ماجرا را بفهمد و آن را روشن و دقیق برای خواننده روایت کند.
در آن دوران، در کنار گروهی از روزنامهنگاران بسیار باسواد و باتجربه فعالیت میکردم. افرادی مانند محمد حیدری، احمدرضا دریایی، جواد مجابی، محمد ابراهیمیان، اسماعیل جمشیدی، رسول ارونقی کرمانی، هادی خرسندی، حسین الهامی و هوشنگ پورنگ از جمله چهرههای مهم آن دوره بودند. من فعالیت خود را در روزنامه اطلاعات و با حضور در مجموعهای آغاز کردم که بسیاری از اعضای آن، از نظر دانش و تجربه روزنامهنگاری، جایگاه برجستهای داشتند. فارغ از زندگی شخصی یا دیدگاههای سیاسی و اجتماعی این افراد، آنچه اهمیت داشت، روزنامهنگار بودن و تسلط حرفهای آنان بر کار مطبوعاتی بود.
* پس شما با نشریه فردوسی وارد دنیای مطبوعات شدید و تا زمان رفتن به فرانسه، حدود یک سال و نیم در این حوزه فعالیت داشتید. درست است؟
- بله، تقریباً یک سال و نیم. پیش از رفتن به مونپلیه، در روزنامه اطلاعات هفتگی فعالیت میکردم و شبها در سرویس حوادث روزنامه حضور داشتم. اواخر سال ۱۳۵۵ و اوایل سال ۱۳۵۶، زمانی که منصور تاراجی از سردبیری روزنامه استعفا داد و به مون پلیه فرانسه مهاجرت کرد، به من پیشنهاد کرد که به مونپلیه بروم و تحصیلاتم را در آنجا ادامه بدهم. به همین دلیل، با اشتیاق پذیرفتم و برای تحصیل در رشته جامعهشناسی راهی فرانسه شدم.
این اتفاق سال ۵۷ در آستانه انقلاب رخ داد؛ زمانی که تحولات سیاسی ایران بهتدریج شدت میگرفت. من در دانشگاه پل والری در مونپلیه مشغول تحصیل بودم که پیامی از روزنامه اطلاعات به دستم رسید. در آن زمان، خبری از ایمیل و ابزارهای ارتباطی امروزی نبود و پیام به دفتر دانشگاه ارسال شده بود که از من خواسته بودند تماس بگیرم. در آن مقطع، من تحولات مربوط به ورود امام خمینی به پاریس را دنبال میکردم، اما در عین حال قصد داشتم زندگی تحصیلی خودم را ادامه بدهم. پس از تماس با آقای صالحیار، سردبیر وقت روزنامه اطلاعات، از من خواسته شد به صورت روزانه ازنوفللوشاتو گزارش تهیه کنم و ببینم چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است.
* چه خاطرهای از آن ایام دارید؟
- وقتی رفتم اواخر مهر ۱۳۵۷ بود و تنها یک هفته از ورود امام به این دهکده میگذشت. شب با اولین قطار از مون پلیه به پاریس رفتم و از آنجا نیز توسط مینیبوسی که هر روز مسافران تازه از راه رسیده را از پاریس به نوفل لوشاتو میبرد، راهی آنجا شدم. دهکده هنوز خلوت بود و تعداد کمی از اطرافیان امام حضور داشتند. من خودم را ابتدا به آقای دعایی و بعد مرحوم سید احمد خمینی به عنوان خبرنگار روزنامه اطلاعات معرفی کردم، ولی آنها خیلی جدی نگرفتند و به نظر میرسید تمایلی به کمک به من ندارند. پاییز بود و هوا بسیار سرد. چند روز اول را از صبح تا نزدیک غروب در نوفل لوشاتو میماندم، اما چون در دهکده جایی برای خواب و استراحت برای من نبود، پیش از آنکه هوا تاریک شود با همان مینی بوس خودم را به پاریس میرساندم. اما بعد از چند روز، ادامه این روند عملا برایم غیرممکن بود. یکی از دلایلش هزینههای اقامتم در پاریس بود؛ چون به خاطر شرایط ایران امکان فرستادن پول برایم فراهم نبود و همچنین مسافت ۴۰ کیلومتری رفت و برگشت باعث میشد بیشتر از چند ساعت نتوانم در نوفل لوشاتو بمانم. روز پنجم و ششم بود که تصمیم گرفتم به هر قیمتی شب را در دهکده بمانم. آن روز هوا از همه روزهای قبل سردتر بود، اما من برای ماندن تصمیم جدی گرفته بودم و با یک کاپشن، یک کلاه و دوربین ماندم. ساعتی بعد از نماز جماعت مغرب و عشاء که توسط امام برگزار میشد، میگذشت. آرام آرام برف هم شروع به باریدن کرد. اتاق امام پنجره کوچکی به خیابان داشت و پردهای که مانع بود. من آنسوی خیابان روبروی پنجره به نردههای چوبی ویلایی که نماز جماعت در آن برگزار میشد، تکیه داده بودم. آخرین کسی که مرا در این موقعیت دید، خانمی بود که همه او را «خواهر طاهره» صدا میزدند. خواهر طاهره یا همان خانم طاهره دباغ، به دو زبان عربی و انگلیسی صحبت میکرد و همه امور خانه امام هم توسط او اداره میشد. ایشان مرا دید، اما به داخل خانه امام رفت.
نمیدانم چه زمانی گذشت که از سرما یا خستگی، خوابآلود شدم. پیش از اینکه نیمه ایستاده زیر دانههای انبوه برف یخ بزنم و سرما کاملا مرا از پا بیندازد، دیدم که پرده پنجره اتاق امام لحظهای کنار رفت و نوری دیدم و دوباره تاریکی و برف سهمگین.
دقایقی بعد همان طاهره خانم در حالیکه دو پتو در دست داشت از منزل امام خارج شد و به سمتم آمد و پتوها را داد و مرا به نزد آقای حسن عابدی جعفری و محسن سازگارا برد که آنها به من مکانی برای خوابیدن بدهند.
بالاخره با همان پیگیری و صبوری و سماجتی که هر خبرنگاری باید داشته باشد، من در دهکده ماندگار شدم و موفق شدم هر روز برای روزنامه اطلاعات از نوفللوشاتو مطالب اختصاصی بدهم، در حالیکه «روزنامه کیهان » مطلب اختصاصی نداشت و خبرهایش را از چند خبرگزاری محدود آن روزها و از روی تلکس خبری میگرفت.
* ظاهراً تقریباً هر روز مشغول گزارش و عکاسی بودید. تا چه زمانی در نوفللوشاتو ساکن بودید؟
- بله. مسئله من این بود که باید منتظر میماندم تا خبرنگاران و عکاسان دیگر از پاریس به نوفللوشاتو برسند. آقای لاهوتی، خدا رحمتشان کند، حاج محمد عراقی و آقای خلخالی هم در آن فضا حضور داشتند. خبرنگاران و عکاسان آژانسهای معتبر فرانسه، آلمان،دیگر کشورهای اروپایی و آمریکا هر روز صبح به خاطر مسافتی که باید ازپاریس به نوفللوشاتو میآمدند، دیر میرسیدند و از این نگران بودند که لحظات خبری خوبی را از دست بدهند.
من از وقتی که در دهکده توانستم ساکن شوم شرایط بهتری نسبت به خبرنگارانی که مجبور بودند هر روز مسافت نوفللوشاتو تا پاریس و برعکس را طی کنند، داشتم. آنها وقتی به محل میرسیدند، من چند حلقه فیلم عکاسی کرده بودم. گاهی سه حلقه فیلم سیوششتایی یا بیستوچهارتایی گرفته بودم؛ فیلمهای عکاسی آن زمان همینطور بودند. دو حلقه را به آنها میفروختم و یکی را برای خودم نگه میداشتم. به این ترتیب، هم کار عکاسیام را انجام میدادم و هم بخشی از هزینه زندگیام در آنجا تأمین میشد. آن دوران خبری از ایمیل و هیچ تکنولوژیای نبود و باید مطالب نوشته میشد و نگاتیو عکسها هم با مطالب توسط هر مسافری که از پاریس به تهران میآمد به دفتر روزنامه ارسال میشد. بیش از سه ماه در نوفل لوشاتو بودم تا بالاخره شاه رفت و مهمترین شرط بازگشت امام اتفاق افتاد.
* به خاطر دارید در آن مدت چند گزارش تهیه کردید؟
- تعداد دقیق گزارشها را به خاطر ندارم، اما میتوانم بگویم تقریباً هر هفته دو مطلب همراه با عکس تهیه میکردم. در آن زمان، روزنامه اطلاعات عملاً یکی از منابع اصلی پوشش مستقیم این رویدادها بود. بسیاری از مطبوعات دیگر، از جمله کیهان، در آن شرایط امکان و ظرفیت مشابهی برای این نوع پوشش نداشتند. ما گزارشهای مستقیمی تهیه میکردیم. از سوی دیگر، دانشجویانی از کشورهای مختلف، از جمله آلمان، سوئیس، آمریکا و هند، به آنجا آمده بودند. این بچههای خوب و پرتلاش، دانشجویان انجمنهای اسلامی در سرتاسر جهان بودند و زبان کشورهایی را که در آن تحصیل میکردند، میدانستند. در آن روزها مطبوعات جهان هر روز درباره ایران مینوشتند. ایران، و بهویژه تهران و آیتالله خمینی، اغلب در صدر خبرهای رسانههای بینالمللی قرار داشتند.
گروهی حدوداً یازدهنفره از این دانشجویان، روزنامههای مختلف جهان را بررسی و مطالب مربوط به ایران را ترجمه میکردند. من هم این مطالب را میخواندم و همه آنها را در حد یک الی دو صفحه خلاصه میکردم. سپس خلاصه مطالب رسانههای خارجی در بیستوچهار ساعت گذشته درباره ایران را تیتروار برای امام ارائه میکردم. در این جلسات معمولا ابراهیم یزدی و صادق قطبزاده و صادق طباطبایی نیز حضور داشتند. این کار تا چند روز مانده به بازگشتمان به تهران، ادامه داشت و در آن مدت، بخش مهمی از وقتم صرف گردآوری، مطالعه و خلاصهکردن مطالب رسانههای خارجی میشد.
* مهمترین اتفاق یا خاطرهای که از نظر مطبوعاتی در دوران حضورتان در نوفللوشاتو برایتان رخ داد، چه بود؟
- طبیعتاً تجربه حضور در پرواز تاریخی انقلاب بود. پرواز ویژه و البته پرخطری که حتی شرکت ایرفرانس اعلام کرده بود به دلایل امنیتی هیچ کدام از خلبانان خود را مجبور به این پرواز نمیکند، بنابراین کادر پروازی این سفر باید خودشان داوطلب این پرواز میشدند و در نهایت پرسنلی از هواپیمایی ایرفرانس برای حضور در این پرواز داوطلب شدند که همگی از بهترینها بودند. در آن پرواز تعدادی از نزدیکان امام و حدود ۴۰ تا ۵۰ نفر ایرانی بودند و بقیه مسافران را خبرنگاران از سراسر دنیا و با ملیتهای مختلف تشکیل میدادند که به نظرم این موضوع از تیزهوشی امام بود چون در این شرایط کسی کمتر جرئت میکرد به هواپیما شلیک کند. البته به دستور امام، زنها و کودکان نباید در این پرواز حضور میداشتند چون سرنوشت پرواز نامعلوم بود. فضای پر التهابی بود و خبرنگاران خارجی اضطراب داشتند، چون امکان هدفگیری این هواپیما بود. بعضی از خبرنگاران امکانات حرفهای و تجهیزات کاملی داشتند و همانجا مشغول تهیه و تنظیم گزارش بودند. من هم مثل همیشه یک خودکار و کاغذ در اختیار داشتم.
آنها مطالبشان را همانجا تایپ میکردند و کارشان بسیار منظم و حرفهای پیش میرفت. پرواز پاریس به تهران، اگر اشتباه نکنم، حدود پنج ساعت و نیم تا شش ساعت طول کشید. تمام طول پرواز در تاریکی و اضطراب گذشت تا اینکه ناباورانه شاهد تابش اولین پرتوهای آفتاب از پنجره هواپیما به درون کابین بودیم. آن وقت بود که فهمیدیم به آسمان ایران رسیدهایم. و بالاخره من و بقیه خبرنگاران نفسی به راحتی کشیدیم. بیاغراق کمتر کسی تصور میکرد که بتواند دوباره آفتاب را ببیند.
پس از ورود به آسمان ایران، اعلام شد که دیگر کسی اجازه ندارد به قسمت فرستکلاس که محل نشستن امام بود، وارد شود. به این ترتیب، عملاً امکان عکاسی و فیلمبرداری برای خبرنگاران ممنوع شد. در آن لحظه، یک فیلمبردار که فکر میکنم از الجزایر بود، کنار من ایستاده بود. به من گفت: «بیا برویم. پرسیدم: «کجا»؟ گفت: «برویم» ببینیم چه میشود.»
وقتی جلو رفتیم، حاج مهدی عراقی مقابل من ایستاده بود. به ایشان گفتم اجازه بدهند لحظهای به آن سمت بروم. دست فیلمبردار را گرفتم و با هم وارد شدیم. به این ترتیب، من توانستم نزد امام بروم و آن عکس معروف را که با تیتر «امام آمد» بر شماره ویژه روزنامه اطلاعات منتشر شد، از ایشان بگیرم.
* شما بهعنوان خبرنگار همراه امام به ایران برگشتید و انقلاب را از نزدیک دیدید. وقتی وقایع را مشاهده میکردید، چه احساسی داشتید؟
- واقعیت این است که در آن مقطع، احساس میکردم با موجی خروشان روبهرو هستیم که همهچیز را با خود میبرد. در مرحله نخست، آنقدر تحت تأثیر شخصیت خود آیتالله خمینی قرار گرفته بودم که صادقانه بگویم، تصور میکردم ایشان آمدهاند تا این کشور را نجات دهند. باور داشتم که ایشان منجی این مملکت هستند و میتوانند مسیر کشور را تغییر دهند. این تأثیر را در چهرههای دیگر همراهان ایشان به همان اندازه نمیدیدم؛ تمرکز و باور من بیشتر متوجه شخص خود امام بود. به همین دلیل، همیشه فکر میکردم این انقلاب تا حد زیادی متکی به شخصیت یک فرد است. بارها با خودم گفتهام که اگر امام خمینی ده سال بیشتر زندگی میکردند، شاید مسیر حوادث به شکل دیگری پیش میرفت.
اما بعداً شرایط به سمت و سوی دیگری رفت. بهتدریج احساس کردم که مسیر پیشِ رو بسیار طولانیتر از چیزی است که در ابتدا تصور میکردیم. دیگر اینطور نبود که فکر کنیم جامعه بهسرعت به نقطه مطلوب و رستگاری میرسد. کمکم به این نتیجه رسیدم که برای رسیدن به آن مقصد، باید مسیر دشواری طی شود؛ احتمالاً چند نسل باید هزینه بدهند، اتفاقات مختلفی رخ دهد و جامعه فرازونشیبهای زیادی را پشت سر بگذارد. شاید پس از آن، بتوانیم به آن نقطه مطلوب و سرمنزلی که انتظارش را داشتیم، برسیم.
* به عنوان یک خبرنگار، نخستین باری که دیدید مطلبتان سانسور شده، چه احساسی داشتید؟
-پس از بازگشت به کشور، اولین بار که متوجه شدم مطلبم سانسور شده، مستقیماً به سراغ آقای محمد حیدری رفتم و از ایشان پرسیدم: «چرا این کار را میکنید؟چرا مطلب من را اینطور تغییر دادهاید؟»
ایشان هم در پاسخ گفتند: «برو بنشین؛ این موضوع به تو مربوط نیست. من خودم صلاح دیدم که این کار را انجام بدهم»!
این برخورد برایم تجربه تازهای بود. مسئله این بود که حتی کسانی که واقعاً میخواستند روزنامه را اداره کنند و کار مطبوعاتی انجام دهند، بهتدریج محافظهکار و ترسیده شده بودند. چیزی که امروز بهشدت آزارم میدهد، این است که بخش مهمی از واقعیتهای آن روزها را از دست دادهایم. من آن زمان بهصورت غریزی و صادقانه مینوشتم. نمیدانم کیفیت نوشتههایم چقدر خوب یا بد بود، اما هرچه اتفاق میافتاد، تا جایی که میتوانستم، لحظهبهلحظه ثبت میکردم. بخش قابل توجهی از آن نوشتهها میتوانست بخشی از تاریخ این مملکت باشد. امروز حسرت میخورم که چرا بیشتر پافشاری نکردم و چرا آن نوشتهها را نگه نداشتم. چرا حواسم نبود که روزی برای بازسازی آن دوران باید مدام به حافظه و خاطراتم رجوع کنم؟ حافظه انسان تا چه اندازه میتواند جزئیات را حفظ کند؟ اما میخواهم تأکید کنم که وقتی درباره انقلاب و آن دوران صحبت میکنم، واقعاً سعی میکنم خودم را از ماجرا کنار بگذارم. انگار «من» در میان نیست؛ فقط موقعیتی وجود داشته که فردی در آن قرار گرفته و احساس کرده در یکی از مهمترین مقاطع تاریخی جهان ایستاده است. برای من، آن لحظهها بخشی از یک برش بسیار مهم تاریخی بودند.
* آن فضای مطبوعاتی که در نوفللوشاتو تجربه میکردید، چه تأثیری بر نگاهتان به روزنامهنگاری گذاشت؟ شما از نزدیک میدیدید که رسانهها با شخصیتی گفتوگو میکنند که علیه حکومت مرکزی ایران و شخص شاه سخن میگوید. این تجربه چه تصوری در شما ایجاد میکرد؟ آیا توانستید آن خبرنگاران را بعدها ببینید؟
- این تجربه برایم شگفتانگیز بود. من سالها بعد، در مجموعهای به نام «خاطرات یک خبرنگار» به نوفللوشاتو برگشتم. این تنها مجموعه تلویزیونی بود که کار کردم؛ چون اساساً سابقه کار در سریال نداشتم. حدود بیست سال پس از آن دوران، همراه با فرهاد صبا، بهعنوان فیلمبردار، و محمد مهدی عسگرپور، بهعنوان تهیهکننده، دوباره به پاریس رفتیم و سراغ کسانی را گرفتیم که در دوران نوفللوشاتو با آنها دوست شده بودم؛ همان خبرنگارانی که در آن روزها با هم معاشرت داشتیم و گاهی فیلم و عکس به آنها میفروختم.
وقتی آنها را پیدا کردیم، دیدم تقریباً همه به جایگاههای بسیار مهمی رسیده بودند. یکی سردبیر روزنامه «لوموند» شده بود، دیگری سردبیر «لیبراسیون» و افراد دیگر هم در رسانههای معتبر فرانسه و اروپا مسئولیتهای مهمی گرفته بودند. حتی خبرنگاری که آن زمان در شبکه اول تلویزیون فرانسه (TF۱ )، یک خبرنگار ساده بود، بعدها به ریاست شبکه رسیده بود.در میان آن جمع، من تنها کسی بودم که همچنان در همان موقعیت قبلی مانده بودم؛ انگار هیچ اتفاق خاصی در مسیر حرفهایام رخ نداده بود. این تفاوت را بهخوبی میشد دید. آنها پیشرفت کرده بودند و به جایگاهی رسیده بودند که شایستگیاش را داشتند. طبیعی است که دیدن چنین وضعیتی میتواند در آدم احساس حسرت و سرخوردگی ایجاد کند.
از طرف دیگر، این تجربه باعث میشد بیشتر به این فکر کنم که چرا جامعه ما نتوانسته فرصت پیشرفت را برای افرادش فراهم کند. وقتی میدیدم همکاران سابقم در اروپا پیشرفت میکنند و به جایگاه حرفهای شایستهای میرسند، ناخواسته خودم و همکارانم را با آنها مقایسه میکردم. من سالها در روزنامه «اطلاعات» کار کرده بودم و همکاران دیگری هم بودند که سابقه طولانی داشتند. اما پرسش این بود که حاصل این همه سال کار چه شد؟ ما اکنون کجا ایستادهایم؟ البته تلاش فردی هرکس جای خود را دارد، اما مسئله فقط تلاش فردی نیست. باید دید جامعه، ساختار مطبوعاتی و نظام حکمرانی چه جایگاهی برای روزنامهنگار قائلاند و تا چه اندازه برای او ارزش و امنیت حرفهای فراهم میکنند. آیا حکمرانان درکی از وظایف خطیر روزنامهنگاران دارند و برای روزنامهنگاران جایگاهی آنطور که شایسته است قائل میشوند؟
واقعیت این است که هر جامعه بالنده و پیشرفتهای نیاز به روزنامهنگاران دانا و جسور دارد و این مستلزم آن است که حکومت شرایط اقتصادی آنها را به گونهای رقم بزند که روزنامهنگاران بتوانند بدون وابستگی به هیچ مافیا، جناح، گروه و دستهای، صادقانه و با احساس امنیت و شهامت به کارشان ادامه دهند. اگر روزی به این نقطه برسیم، میتوانیم مطمئن باشیم که در حال پیشرفت هستیم و داریم رو به جلو حرکت میکنیم. روزنامهنگار باید قدرتمند و مقتدر و البته بیطرف باشد. نه ترسیده و محافظهکار و نیازمند.
* چه شد که روزنامهنگاری را ترک کردید و وارد عرصه سینما شدید؟
- واقعیت این است که ورود من به سینما بیشتر حاصل شرایطی بود که در آن قرار گرفتم. سال ۱۳۵۸ مسئولیت دبیری سرویس پارلمانی روزنامه را بر عهده داشتم. روزی آقای خلیل بهرامی، که یادش را گرامی میدارم، به همراه دو خبرنگار جوان، گزارشی را به دفتر من آوردند. موضوع گزارش مربوط به سه سرباز ارتش بود که در جریان وقایع ۱۷ شهریور نقش مهمی داشتند: قاسم دهقان سنگستانی، علی غفوری سبزواری و محمد محمدی خلص.
ماجرا از این قرار بود که این سه سرباز در نخستین شکاف جدی ایجادشده در بدنه ارتش نقش داشتند. یکی از آنان به شهادت رسیده بود و دو نفر دیگر دستگیر شده بودند که پس از انقلاب آزاد شدند. در آن زمان، تنها کسی که در سینما میشناختم و با او دوستی داشتم، امیر قویدل بود. او آرزوی فیلمسازی داشت، اما فرصت چندانی برای تحقق این خواسته پیدا نکرده بود و بیشتر بهعنوان دستیار با ساموئل خاچیکیان همکاری میکرد.
امیر قویدل به دیدن من آمد و من گزارش را به او نشان دادم و پیشنهاد ساخت یک مستند بر اساس آن را به او دادم. وقتی پذیرفت، من دیگر گزارش را چاپ نکردم و به جای انتشار در روزنامه، از خبرنگاران خواستم آن افراد را پیدا کنند و اطلاعات بیشتری دربارهشان به دست آورند. در میان آن سه سرباز، قاسم دهقان شخصیت بسیار ویژهای داشت. او از نظر تواناییهای فردی و مهارتهای نظامی، بهخصوص در تیراندازی، فرد برجستهای بود و در مسابقات تیراندازی ارتش (سِنتو) نیز به مقام نخست رسیده بود. روایت مبارزه آنها در آن شب و سرنوشت متفاوتی که برایشان رقم خورد، موضوع بسیار جذابی برای ساخت یک مستند بود.
در ابتدا تصور ما این بود که میتوانیم با بودجهای حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار تومان، یک فیلم مستند ۱۰ تا ۱۵ دقیقهای درباره این ماجرا تولید کنیم. اما بهتدریج احمدرضا دریایی نیز در جریان کار قرار گرفت و پیشنهاد کرد که بنشینیم و داستان را به شکل جدیتری پرورش دهیم. به این ترتیب، ایده اولیه مستند بهتدریج گسترش پیدا کرد و به یک اثر سینمایی ۱۶ میلیمتری تبدیل شد. حاصل این همکاری فیلم «خونبارش» بود؛ فیلمی که از نظر من اثر عجیبی بود و فضای خاصی از روزهای انقلاب را ثبت کرد.
البته من در آن زمان قصد نداشتم در سینما بمانم. بازگشتم به ایران موقتی بود و تصور میکردم پس از انجام مأموریتهای روزنامهنگاری و تهیه گزارشها، دوباره به فرانسه بازمیگردم و تحصیلاتم را ادامه میدهم. اما پروژه ساخت «خونبارش» حدود ۹ ماه طول کشید و همین اتفاق مسیر زندگی حرفهای مرا تغییر داد. در آن دوره، آقای شمس آلاحمد نیز سردبیر روزنامه شده بود و ارتباط خوبی با بچههای مطبوعات داشت. با این حال، من احساس میکردم میان روزنامهنگاری و سینما در حال حرکت هستم. حتی اگر به فیلم «خونبارش» نگاه کنید، عنوان من بهعنوان تهیهکننده درج نشده و بیشتر از تعبیر گزارش استفاده شده است. این موضوع نشاندهنده همان موقعیت بینابینی من میان روزنامهنگاری و سینما بود. پس از آن، برادرم در جنگ به شهادت رسید. من که با علی مزینانی، فیلمبردار «خونبارش»، دوستی نزدیکی پیدا کرده بودم، به او پیشنهاد کردم که برای پیدا کردن محل شهادت برادرم، حسین، به منطقه برویم. بدون برنامه قبلی، با یک دوربین آری فلکس ۱۶ میلیمتری راهی خوزستان شدیم و در نهایت سر از عملیات فتحبستان درآوردیم.
در آن مقطع، فضای جنگ و حضور در جبهه برای من تجربهای تازه بود. فرماندهان و رزمندگان را از نزدیک میدیدم. به یاد دارم صادق آهنگران در آن زمان هنوز چهره شناختهشدهای نبود و برای رزمندگان مداحی میکرد. در یکی از همان روزها، ما نیز همراه گروهی از رزمندگان برای تصویربرداری به منطقه رفتیم. صبح که برای فیلمبرداری حرکت کردیم، متوجه شدیم در میدان مین گرفتار شدهایم. شرایط بهگونهای بود که هر قدم میتوانست خطر بزرگی به همراه داشته باشد. به این ترتیب، ناخواسته وارد فضای مستندسازی جنگ شدم. فیلمی که از عملیات فتحبستان تهیه کردم، از نظر مستندنگاری اثر قابلتوجهی شد، هرچند هیچگاه به شکل مناسب و گسترده پخش نشد؛ شاید به این دلیل که بسیار تلخ بود. در واقع، در این تجربه نیز همان دانستهها و مهارتهایی را که از روزنامهنگاری آموخته بودم، به کار گرفتم و آنها را به زبان تصویر و گزارش مستند تبدیل کردم.
* آیا میتوان گفت روزنامهنگاری برای شما سکوی پرتابی بود که زمینه ورودتان به عرصههای دیگر، از جمله سینما، را فراهم کرد؟
- قطعاً. حتی امروز هم هر زمان که به آن دوران بازمیگردم و ذهنم را بر تجربههایی که در روزنامه اطلاعات و در کنار آن همکاران آموختم متمرکز میکنم، متوجه میشوم که همان آموختهها همچنان به من کمک میکنند. جالب است که ورود من به سینما هم تقریباً با همین الگو اتفاق افتاد؛ یعنی بدون برنامهریزی قبلی و بیشتر بر اساس تجربه، کنجکاوی و قرار گرفتن در موقعیتهای خاص. برای مثال، در جریان ساخت یکی از مستندهای جنگ، نامهای پیدا کردم که در جیب اورکت نیمسوخته یک افسر عراقی، در یکی از سنگرهای فتحشده، قرار داشت. نامه به زبان عربی بود و من نمیتوانستم آن را بخوانم. آن را با خودم به اهواز بردم و در بیمارستانی که مجروحان در آن بستری بودند، از طلبهای به نام آقای ربیعی که زبان عربی میدانست، خواستم آن را برایم ترجمه کند. محتوای نامه بسیار تأثیرگذار بود. در آن، با الهام از شعری از خلیل جبران، چنین مضمونی مطرح شده بود: «سلاحم را به سوی تو نشانه نمیروم؛ دشمن ما یکی است. من به آسمان شلیک میکنم، نه به تو. تو برادر منی و برای من عزیزی».
این نامه برای من اتفاقی عجیب و تأملبرانگیز بود. پس از بازگشت، موضوع را با فریدون جیرانی که در روزنامه اطلاعات با او دوست بودم، در میان گذاشتم. پیشنهاد کردم بر اساس این نامه، داستانی بنویسیم. او نیز استقبال کرد و تصمیم گرفتیم ماجرا را به یک فیلمنامه تبدیل کنیم. حاصل این ایده، فیلم «رهایی» بود. در ابتدا قرار نبود خودم کارگردانی کنم ولی فریدون جیرانی اصرار داشت که من کارگردانی اثر را بر عهده بگیرم. با این حال، همچنان دلم میخواست روزنامهنگاری را ادامه بدهم و فضای تازهای را که در آن قرار گرفته بودم، از دست ندهم.
آن روزها واقعاً روزی ۱۶ تا ۱۷ ساعت کار میکردم. فرصت چندانی برای استراحت نداشتم. از یک سو درگیر فعالیتهای روزنامهنگاری بودم و از سوی دیگر، دادگاههای انقلاب تشکیل شده بود و من به دلیل آشناییهایی که در پاریس با آقای خلخالی و برخی افراد دیگر پیدا کرده بودم، امکان حضور در آن دادگاهها را داشتم. احساس میکردم اگر من گزارش این اتفاقات را تهیه نکنم، شاید کسی نباشد که آنها را به همان شکل ثبت کند. فشار روانی این کار نیز بسیار زیاد بود. گاهی پس از بازگشت به خانه، آنقدر تحت تأثیر اتفاقات روز قرار داشتم که حتی در خواب هم آرامش نداشتم. در آن دوران، مطبوعات ایران جایگاه بسیار مهمی داشتند و مردم توجه زیادی به روزنامهها نشان میدادند. گاهی انتشار یک عکس یا یک خبر درباره یک هنرمند یا نویسنده میتوانست زندگی او را تغییر دهد. آن زمان تعداد روزنامههای اصلی کشور نیز محدود بود و همین مسئله اهمیت و تأثیرگذاری هر مطلب را بیشتر میکرد.
برای مثال، در سرویس حوادث روزنامه اطلاعات، گزارشی منتشر کردیم با این مضمون که خبرنگار روزنامه قاتل را شناسایی کرده است. چنین گزارشهایی نشان میداد که روزنامهنگار در آن دوره چه ظرفیت و امکان گستردهای برای پیگیری و کشف خبر داشت. در نهایت، پس از ساخت « رهایی»، موضوع ادامه همکاری من با روزنامه به مرحله تصمیمگیری رسید. بارها از من خواسته بودند تکلیف خودم را روشن کنم و مشخص کنم که میخواهم در روزنامه بمانم یا مسیر سینما را ادامه بدهم.
از مسئولان روزنامه درخواست کردم یک سال مرخصی بدون حقوق به من بدهند تا بتوانم مسیر جدید را تجربه کنم. با این درخواست موافقت شد و همان یک سال مرخصی، عملاً نقطه پایان حضور مستمر من در روزنامه و آغاز جدی فعالیت سینماییام شد. پس از آن نیز فیلم «گلهای داوودی» را کار کردم. با این حال، روزنامهنگاری برای من همیشه جایگاه ویژهای داشته است. آن شکوه و آزادی حرفهای که در مطبوعات آن دوران تجربه کردم، بهتدریج کمرنگ شد. منظورم از آزادی، امکان کشف خبر، پیگیری مستقل رویدادها، دسترسی به منابع مختلف و تلاش برای حفظ بیطرفی در روایت است.
بزرگانی مانند ارونقی کرمانی و منصور تاراجی به من آموخته بودند که روزنامهنگار حق ندارد در مقام قاضی قرار بگیرد. نباید اجازه دهد تمایلات شخصیاش بر خبر غلبه کند. باید تا حد امکان از قضاوت فاصله بگیرد و واقعیت را با کمترین میزان دخالت دیدگاه شخصی روایت کند. البته تحقق کامل این اصل همیشه آسان نیست، اما تلاش برای رعایت آن، یکی از مهمترین درسهایی بود که از نسل پیشین روزنامهنگاران آموختم.
* ما اکنون بهعنوان دو نسل از روزنامهنگاران روزنامه اطلاعات روبهروی هم نشستهایم. میان نسل شما و نسل من فاصلهای وجود دارد که در این میان، نسلهای دیگری هم آمدهاند و مسئولیت کار را بر عهده گرفتهاند. شما در سینما هم بارها به موضوع فاصله نسلی و شکاف میان نسلها پرداختهاید؛ از جمله در فیلم «من ترانه ۱۵ سال دارم» و آثار دیگری مانند «زیبا صدایم کن». اگر بخواهید دو نسل روزنامهنگاری را با این فاصله تاریخی توصیف کنید، چه میگویید؟
- نمیتوانم در یک پاراگراف روشن و دقیق، تفاوت این دو دوره را توضیح بدهم. دورهای که من تجربه کردم با دورانی که شما در آن روزنامهنگاری را آغاز کردهاید، تفاوتهای زیادی دارد. البته تأکید میکنم که در فاصله میان ما، نسلهای دیگری هم آمدهاند و مسئولیت را بر عهده گرفتهاند؛ بعضی شاید مسیر را درست ادامه دادهاند و بعضی شاید از مسیر اصلی دور شدهاند. واقعاً نمیتوانم درباره همه آنها قضاوت قطعی کنم.
اما چیزی که برای من اهمیت دارد، فروپاشی آن عظمت و ظرفیت روزنامهنگاری است؛ ظرفیتی که در دوره ما در حال شکلگرفتن بود. بیش از هر چیز، به مردمی فکر میکنم که در شرایط دشوار زندگی میکنند و گاهی تمام تلاششان صرف تنازع بقا و زنده ماندن میشود. دوران من سرشار از شور، هیجان و احساس بود. اتفاقات آنقدر سریع رخ میدادند که هر شب وقتی میخوابیدی، صبح که بیدار میشدی، با ماجرای تازهای روبهرو بودی. هر روز اتفاق جدیدی میافتاد و ما باید آن را ثبت میکردیم. گاهی حتی فرصت نمیکردیم خودمان را با شرایط تطبیق بدهیم. از شدت اتفاقات، گیج و سردرگم میشدیم و نمیدانستیم باید از کجا شروع کنیم.
در آن زمان، کسی به فکر دیدهشدن یا وایرالشدن نبود. مسئله اصلی ثبت و ضبط وقایع بود. چیزی که یاد گرفته بودیم، همین بود: اتفاقی رخ میدهد و وظیفه ما این است که آن را ثبت کنیم و به مخاطب برسانیم. از نظر اقتصادی هم شرایط ما با امروز متفاوت بود. من حقوق ثابتی داشتم که اگر اشتباه نکنم، حدود دویستوهفتاد تومان بود. علاوه بر آن، حقالتحریر هم دریافت میکردیم که میزانش به نوع مطلب و تشخیص سردبیر بستگی داشت. البته باید بخشی از حقالتحریر را به عکاس میدادیم. من همیشه سعی میکردم سهم بیشتری به عکاسهایی که با من کار میکردند بدهم؛ مثلاً به آقای محمدی یا آقای ذبیحیان یا جهانگیر رزمی و دیگر عکاسهایی که همراهیام میکردند. برایم مهم بود که آنها هم بتوانند با امکانات بهتر کار کنند و عکسهای خوبی بگیرند.
نکته مهم دیگر که لازم است دربارهاش صحبت کنم و مخاطبم خبرنگاران و روزنامهنگاران این نسل هستند، این است که اجازه ندهند رفتار و قضاوتی که نسل جدید نسبت به ما خبرنگارانی که پیش از انقلاب و اوایل انقلاب فعالیت میکردیم، دارند و اغلب به دور از شناخت و انصاف به نظر میرسد، روی نگاه و جسارت و شیوه ثبت وقایع آنها در این دوران تأثیر بگذارد.
باید بدانیم خبرنگار شبیه به دیدبانی است که بالای یک دیوار بلند ایستاده و سعی دارد از نگاه خودش وقایعی را که آنسوی دیوار در جریان است برای ساکنین این سوی دیوار بازگو کند. و طبیعی است که جلب اعتماد مردم این سوی دیوار کار دشواری باشد. البته که دیدهبان بالای دیوار یا همان خبرنگار میتواند با دادن اطلاعات غلط، این سوی دیوار را آشفته کند و از همان هرج و مرج لحظهای به نفع خبرگزاری و یا روزنامه خودش استفاده کند اما با گذشت زمان و به هر میزان که فرهنگ عمومی و اجتماعیمان ارتقا پیدا کند، بالاخره متوجه میشویم که کدام دیدهبان به ما خیانت کرده و چه کسی در نهایت صداقت تنها راوی دیدهها و شنیدهها بوده و با ثبت آن وقایع، به مردم و به تاریخ خدمت کرده است.
*شما از شور و هیجان آن دوران گفتید. تفاوت نسلها و شکافی که امروز در روزنامهنگاری میبینید، از کجا شکل گرفت؟
-همانطور که گفتم، دوران ما سرشار از شور و هیجان بود؛ هیجانی که از اتفاقات پیدرپی و تغییرات سریع جامعه ناشی میشد. در آن شرایط، روزنامهنگار فرصت زیادی برای درنگ نداشت. باید خبر را پیدا میکرد، صحت آن را میسنجید و منتشر میکرد. البته همکاران ما هم هرکدام از زاویهای به مسائل نگاه میکردند. بعضی بیشتر یادداشت و مقاله مینوشتند و بعضی گزارشهای تحلیلی تهیه میکردند. از جمله میتوانم به احمد دریایی و جلال رفیع اشاره کنم. آن نسل در حوزه یادداشتنویسی و تحلیل فعال بود و گاهی نوشتههایی منتشر میکرد که تأثیر زیادی داشتند؛ برای مثال، یادداشتهایی با مضمون هشدار درباره بازگشت استبداد. اما کار من بیشتر خبر و گزارش بود. باید خبر پیدا میکردم، آن را تنظیم میکردم و به روزنامه میرساندم. روزنامه هم به نیروهایی نیاز داشت که بتوانند خبرهای خوب و قابل اتکا تهیه کنند. نشریاتی مانند «جوانان»، «اطلاعات هفتگی» و «بانوان» نیز به این نوع خبرها احتیاج داشتند.
چیزی که ما در اختیار داشتیم، بسیار ارزشمند بود. خبری که به دستمان میرسید، اغلب خبر دستاول و کمنظیری بود. از طرف دیگر، در آن دوره تشخیص صحت و سقم خبر هم در بسیاری از موارد سادهتر بود. معمولاً میتوانستی سریعتر بفهمی خبری درست است یا دروغ و منشأ آن کجاست.
پیچیدگی امروز را نداشتیم؛ اکنون گاهی اصلاً معلوم نیست خبر از کجا آمده و چگونه ساخته شده است. به نظر من، یکی از مهمترین وظایف روزنامهنگاری همین است که میان خبر درست و نادرست تمایز بگذارد. اگر یک نشریه یا آژانس خبری بتواند اعتماد مردم را جلب کند و به آنها اطمینان بدهد که خبرهای دقیقتر و قابل اتکاتری منتشر میکند، میتواند به رسانهای محبوب و معتبر تبدیل شود.
* اکنون وارد قرن دوم روزنامه اطلاعات شدهایم، به عنوان یک روزنامهنگار قدیمی که سالها پیش در این روزنامه فعالیت داشتید، اکنون آن را چگونه میبینید؟
-درباره وضعیت امروز روزنامه اطلاعات باید بگویم که چندان پیگیر نبودهام و نمیخواهم بدون اطلاع کافی قضاوت کنم. در سالهای اخیر آنقدر درگیر کارهای خودم بودهام که فرصت نکردهام بهطور متمرکز وضعیت روزنامه را دنبال کنم. به همین دلیل، ترجیح میدهم درباره آن نظر قطعی ندهم. اما تفاوت ابزارهای روزنامهنگاری در دو دوره واقعاً حیرتانگیز است. در زمان ما، همه امکاناتمان به یک خودکار بیک و چند برگ کاغذ محدود میشد. اگر کسی خوششانس بود، یک ضبطصوت کوچک هم داشت. من هم برای اینکه بتوانم عکاسی کنم، تمام داراییام را جمع کردم تا یک لنز برای دوربین نیکونم بخرم. دوربین و لنز برای ما سرمایه بسیار مهمی بود. داشتن یک دوربین مناسب، خودش امتیاز بزرگی محسوب میشد.
* چه تفاوتهای دیگری میان روزنامهنگاران امروز و دوران خودتان مشاهده میکنید؟
-به غیر از تفاوتهایی که به ابزار و امکانات روزنامهنگاری برمیگردد که دیگر همه چیز با رایانه و تلفنهمراه و اخیراً هوش مصنوعی انجام میشود و کمتر کسی همچنان به نوشتن با دست و کاغذ و قلم وفادار است، به نظر میرسد تفاوت اساسی و مهم به مقوله سرعت و چگونگی انتشار برمیگردد نه سرعت نگارش.
شاهد زندهای به نام فریدون صدیقی، دبیر سرویس حوادث کیهان هست و میتوانید از او بپرسید که چه رقابت بیرحمانهای میان ما در روزنامه اطلاعات با روزنامه کیهان در سرعت انتشار خبر دستاول و موثق بود. حالا تصور کنید در سالهای اخیر علیرغم تحولات مهمی که هرکدام بخشی از تاریخ معاصر ما را شکل میدهند، چقدر خبر دستاول در گیر و دار گرفتن تأیید و مصلحتاندیشی و محافظهکاری از دست رفت و همین شد که کمکم رسانه های رسمی ما مرجعیت خبر را از دست داد و حالا مردم برای شنیدن خبر دستاول به رسانههای آنسوی مرزها اقبال بیشتری نشان میدهند. رسانههایی که تنها از همین امتیاز سرعت انتشار برای جذب مخاطب استفاده میکنند و طبیعی است که در میان خبرهای دستاولشان هر تعداد دلشان بخواهد اخبار جعلی و ناموثق بر اساس سوگیریها و اهداف رسانه خودشان، به خورد مخاطب میدهند.
نکته دیگر به بحث خبرنگاری حرفهای برمیگردد. به هر حال، خبر با هر ابزار و به هر شیوهای تهیه شود، یک تعریف و پروتکل دارد. به عنوان مثال به ما گفته میشد که خبر باید به صورت «هرم وارونه» نوشته شود، یعنی روزنامهنگار باید جوری بنویسد که خواننده پس از خواندن پاراگراف اول، تقریباً تمام خبر را متوجه شود. ضمن اینکه در آن سالها انتخاب تیتر و سوتیترو چینش کلمات، سرنوشتساز و مهم بود. اما حالا به نظر میرسد همهچیز طبق سلیقه عامه مردم و با تمایل به زردنگاری انتخاب میشود.
متاسفانه به عنوان کسی که همچنان خواندن خبر، عادت جدی روزانهام است، احساس میکنم که خبرنگارها بیشتر به کپیرایتر تبدیل شدهاند و به خاطر مصائب و موانعی که در مسیر تهیه خبر دارند، از اخذ مجوزهای لازم گرفته تا صلاحیت سنجی و جلب اعتماد سردبیر و یا مسائل دیگر، شوق و رغبتی ندارند که خودشان به دنبال تهیه خبر بروند و به جای آن، خبرهایشان را به نقل از شهروند خبرنگارهایی که در توییتر و سایر پلتفرمها فعالیت دارند، در خبرگزاریهای رسمی منتشر میکنند. گزارشهایی که صحتسنجی آنها زمانبر است و خیلی وقتها به همین دلیل ناچار به حذف خبر و یا اصلاح آن شدهاند.
نکته دیگر هم استفاده بیرویه از هوشمصنوعی برای نوشتن گزارشها و یادداشتها است که شیوه نگارش و علامتگذاری و دایره واژگان همه را به سمت نوعی یکسانسازی سوق داده و هویت مستقل و ادبیات منحصربفردی که هر روزنامهنگار میتواند داشته باشد را از بین برده است. درست است که هوش مصنوعی سرعت نوشتن را بالا میبرد و شاید برای ویراستاری متون کارایی داشته باشد اما حس و حال و یگانگی هر یادداشت را به کلی از آن میگیرد.
* به هوش مصنوعی اشاره کردید، در این دوران تا چه اندازه صحتسنجی اخبار و تولیدات هوش مصنوعی میتواند برای خبرنگارها و خبرگزاریها چالش برانگیز باشد؟
- واقعیتش این است که در این بمباران خبری و اطلاعاتی و انواع و اقسام ویدئوها و عکسهایی که با هوش مصنوعی درست شده دیگر مرز بین واقعیت و دروغ خیلی باریک شده است و تشخیص آن هم بسیار دشوار است.
در این شرایط که برای هر سلیقه فکری و سیاسی و عقیدتی محتواهای مخصوص درست میشود، به نظر میرسد که مخاطب خودش از قبل تصمیم میگیرد که چه مطالبی را باور کند و با این پیشفرض خبرها را دنبال میکند. در چنین شرایطی متقاعد کردن آدمها به اینکه چه چیز واقعا موثق و قابل استناد است بسیار کار دشواری است. چون همانطور که گفتم مردم اعتمادشان را به خیلی از درگاههای رسانهای رسمی از دست دادهاند. ولی در زمانی که ما فعالیت میکردیم طبیعتا با چنین چالشهایی کمتر مواجه بودیم چون رسانه مرجعیت رسمی را میان مردم داشت. هر آژانس خبری اگر در این شرایط موفق بشود اعتماد مردم را به درست بودن اخبارش جلب کند بیشک موثقترین آژانس خبری میشود. میتواند تبدیل به رسانهای شود که صداقت اخبارش برایش بزرگترین افتخار و تبلیغ است و به مخاطبش میگوید که من مجبور نیستم هر لحظه به تو گزارش بدهم اما اگر کمی صبر کنی میتوانی بدون شک در خبرهایم به اصل ماجرا پی ببری.
* شما در پنجاهسالگی روزنامه اطلاعات وارد کار خبرنگاری شدید و اکنون درباره صدسالگی این مؤسسه صحبت میکنیم. مهمترین حرفتان درباره صدسالگی روزنامه اطلاعات چیست؟
-اول از همه، واقعاً از دیدن شما خوشحال شدم؛ اینکه میبینم کسی از روزنامه اطلاعات آمده که با جدیت فعالیت میکند، برایم بسیار ارزشمند است. این موضوع برای من یک معنای مهم دارد: اینکه این مؤسسه هنوز زنده است و به کار خود ادامه میدهد. اینکه روزنامه اطلاعات میتوانست جایگاه بالاتری داشته باشد و امروز شاید آن جایگاه را به اندازه گذشته در اختیار ندارد، بحث دیگری است. اما اصل اینکه این مؤسسه همچنان پابرجاست و فعالیت میکند، خودش اتفاق مهمی است. من ساختمان قدیمی روزنامه را خیلی دوست داشتم؛ همان ساختمان سیزدهطبقه و فضایی که در آن کار میکردیم. اطلاعات هفتگی هم در ساختمان قدیمیتر و چهارطبقهای قرار داشت.
برای ورود به مؤسسه، باید وارد ساختمان میشدیم، با آسانسور بالا میرفتیم و بعد از طبقهای پیاده میشدیم و از مسیر دیگری به بخشهای مختلف میرسیدیم. آن فضا و ساختمان برای من خاطرات زیادی دارد. بعدها آقای دعایی آمدند و محل استقرار بخشها را تغییر دادند. تلاش کردند فضای تازهتر و مدرنتری برای مؤسسه ایجاد کنند و آن را به جایگاهی نوین و معتبرتر برسانند. با این حال، یکی از اتفاقاتی که اخیراً واقعاً مرا خوشحال کرد، اقدام آقای صالحی بود که نشان و آرم قدیمی مؤسسه را دوباره به جایگاه خودش برگرداند. به نظرم این کار نوعی احترام به گذشته و به دورانی است که این مؤسسه در آن شکل گرفت و رشد کرد.
به همین دلیل، فکر میکنم اگر قرار است درباره صدمین سالگرد تأسیس روزنامه اطلاعات صحبت کنیم، منصفانه نیست که نام عباس مسعودی را نادیده بگیریم. فارغ از هرگونه قضاوت درباره موقعیت و جایگاه آن، مطبوعات ایران تا حد زیادی مرهون تلاشهای عباس مسعودی، بنیانگذار توسعه مطبوعات نوین در ایران است. عباس مسعودی، فرهاد مسعودی و بهرام مسعودی در شکلگیری و احیای روزنامهنگاری در ایران نقش مهمی داشتند. به اعتقاد من، باید از آنها یاد شود و حتی برایشان یادبود و مجسمه ساخته شود؛ چون آغاز یک نوع روزنامهنگاری جدی و حرفهای در این کشور با تلاش آنها پیوند خورده است.
تفاوت دیگر دوره ما با امروز، وضعیت معیشتی روزنامهنگاران بود. من آن زمان درآمد نسبتاً خوبی داشتم. هم خبرنگاران و هم عکاسان و دیگر همکاران، متناسب با میزان کاری که انجام میدادند، حقالتحریر دریافت میکردند. واقعاً به اندازه کاری که میکردیم، دستمزد میگرفتیم. آن زمان زندگی آرام و قابل قبولی داشتم. ثروتمند نبودم، اما میتوانستم اجاره خانهام را بپردازم، در محلههای خوب شهر زندگی کنم، ماشین داشته باشم و با تمرکز بیشتری بنویسم. از نظر معیشتی، زندگیام ثبات نسبی داشت.
نمیدانم امروز شرایط بچهها چگونه است، اما تا حدی میتوانم دشواریهایشان را احساس کنم. چیزی که بیشتر از همه مرا ناراحت میکند، وضعیت روزنامهنگاران امروز است. روزنامهنگارشدن کار سادهای نیست. این حرفه ویژگی خاصی میخواهد. آدم باید بتواند بسیاری از جذابیتهای اطرافش را کنار بگذارد، پشت میز بنشیند و تصمیم بگیرد که بنویسد؛ نه فقط داستان یا مطالب سرگرمکننده، بلکه روزنامهنگاری کند. روزنامهنگاری یعنی مردم را تنها نگذاری؛ یعنی اتفاقاتی را که پیرامون آنها رخ میدهد روایت کنی و به آنها آگاهی و دانایی بدهی. به نظرم این مهمترین مسئولیت یک روزنامهنگار است.
شما چه نظری دارید؟