دکتر سیروس احمدی نوحدانی
دیدار برنامهریزیشده دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شنژن چین، یادآور کنفرانس تهران ۱۹۴۳و کنفرانس یالتا ۱۹۴۵است؛ نشستهایی که در آن رهبران قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت جنگ و نظم پس از آن تصمیمگیری کردند. البته تفاوت مهم امروز آن است که سه قدرت حاضر، متحدان یکدیگر نیستند، بلکه رقبایی هستند که برای مدیریت برخی بحرانهای جهانی به تفاهم نیاز دارند. از این منظر، اهمیت نشست شنژن بیش از تقسیم حوزههای نفوذ، در تلاش برای تعریف قواعد مدیریت رقابت قدرتهای بزرگ است.
۲۵ سال از قرن بیستویکم گذشته، اما نظم ژئوپلیتیکی جهان هنوز به ثبات نرسیده و در دوران انتقالی قرار دارد. آمریکا در تلاش است هژمونی خود را حفظ کند، چین به دنبال تثبیت جایگاه خود بهعنوان قطب اصلی قدرت جهانی است و روسیه میکوشد جایگاه ازدسترفته خود را در معادلات بینالمللی احیا کند. بنابراین، نشست شنژن را میتوان تلاش برای مدیریت گذار از نظم تکقطبی به ساختاری چندمرکزی و رقابتی ارزیابی کرد.
مقایسه این نشست با یالتا زمانی اهمیت بیشتری مییابد که نگرانی زلنسکی، رئیسجمهوری اوکراین، از احتمال تصمیمگیری قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت کشورش بدون مشارکت کییف را در نظر بگیریم. برای پوتین، حضور در کنار ترامپ و شی، حتی بدون دستیابی به توافقی مشخص، دستاوردی سیاسی و نشانه بازگشت روسیه به مرکز دیپلماسی جهانی است.
با وجود تفاوت منافع سه قدرت، هر سه به مهار بحرانهای بینالمللی نیاز دارند. ترامپ به دنبال دستاوردی سیاسی از طریق مدیریت بحران ایران و پایان جنگ اوکراین است. پوتین خواهان پایان جنگ اوکراین با حفظ دستاوردهای سرزمینی و امنیتی روسیه است و چین نیز برای تأمین امنیت انرژی و جلوگیری از گسترش بیثباتی در خاورمیانه به کاهش تنشها نیاز دارد. البته اشتراک در ضرورت مهار بحرانها الزاماً به معنای توافق بر سر چگونگی پایان
آنها نیست.
در این میان، ایران و اوکراین را میتوان مکملهای ژئوپلیتیکی قدرتهای بزرگ دانست. منظور از این مفهوم، تبدیلشدن یک کشور یا بحران منطقهای به ابزاری برای پیشبرد اهداف استراتژیک قدرتهای جهانی است. اوکراین برای روسیه بخشی از معادله امنیت اروپا و مناسبات با ناتو است؛ همانگونه که ایران برای آمریکا و چین با امنیت انرژی، تنگه هرمز و موازنه قدرت در خاورمیانه ارتباط دارد. روسیه هم میتواند از بحران ایران بهعنوان اهرمی در چانهزنی با واشنگتن استفاده کند.
خطر اصلی آن است که ایران و اوکراین، بهجای بازیگران مؤثر در تعیین سرنوشت خود، به موضوع مذاکره و معامله قدرتهای بزرگ تبدیل شوند. البته هیچ توافقی نمیتواند بهتنهایی جایگزین اراده و ظرفیت مستقل این کشورها شود.
نشست شنژن احتمالاً بهتنهایی نظم جدید جهانی را بنیان نخواهد گذاشت؛ اما میتواند نشانه ورود جهان به مرحلهای از «مدیریت سهجانبه بیثباتی» باشد؛ مرحلهای که قدرتهای بزرگ برای مهار هزینههای رقابت خود، به همکاریهای محدود روی میآورند.
برای ایران، مساله اساسی این است: آیا میتواند موقعیت ژئوپلیتیکی خود را به قدرت چانهزنی مستقل تبدیل کند یا همچنان در جایگاه موضوعی برای چانهزنی دیگران باقی خواهد ماند؟
در نظم جهانی در حال گذار، خطر اصلی برای کشورهای دارای موقعیت استراتژیک، نه صرفاً قرارگرفتن در معرض رقابت قدرتها، بلکه ناتوانی در تبدیل موقعیت ژئوپلیتیکی به قدرت چانهزنی مستقل است.
شما چه نظری دارید؟