مرصاد جعفری
«دونالد ترامپ»، «ولادیمیر پوتین» و «شی جینپینگ»، رهبران آمریکا، روسیه و چین،امروز پنجشنبه برای نخستینبار در قالب یک نشست سهجانبه در شنژن چین گردهم میآیند؛ دیداری کمسابقه میان سه قدرت بزرگ هستهای جهان که در کنار موضوعاتی نظیر کنترل تسلیحات هستهای، اقتصاد و تجارت و فناوریهای پیشرفته، جنگ و پرونده هستهای ایران هم از جمله موضوعات مورد توجه در آن خواهد بود و این پرسش را پیش روی ناظران قرار میدهد که آیا شنژن میتواند بر مناسبات و جنگ تهران با واشنگتن و مواضع چین و روسیه در قبال ایران اثر بگذارد؟
در همین چارچوب، دکتر شهروز شریعتی، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، در گفتوگو با «اطلاعات» با تشریح راهبرد آمریکا در هدف قرار دادن شبکههای اقتصادی پیرامون ایران، آینده خرید نفت ایران از سوی چین، میزان آمادگی پکن برای تحمل هزینههای همکاری با تهران و چشمانداز روابط ایران و چین، بر ضرورت بهرهگیری ایران از رقابت واشنگتن و پکن برای افزایش قدرت چانهزنی و تأمین منافع ملی تأکید کرد.
چین در مرکز راهبرد جدید تحریمی آمریکا
دکتر شهروز شریعتی، درباره راهبرد آمریکا، چین و روسیه در قبال ایران در این نشست و نیز تغییر احتمالی رویکرد واشنگتن از فشار مستقیم بر ایران به سمت تحریم شبکههای اقتصادی پیرامون آن، به خبرنگار اطلاعات می گوید: به نظر میرسد تحول مهم سیاست تحریمی آمریکا در سالهای اخیر، عبور از تحریم صرفِ ایران و حرکت به سمت تحریمهای الگوریتمی با هدف قرار دادن شبکههای مالی، بانکی، بیمهای، کشتیرانی و شرکتهایی است که امکان تداوم صادرات انرژی ایران را فراهم میکنند. به عبارت دیگر، امروز هدف تحریمها فقط تهران نیست، بلکه کل زنجیره تأمین و تجارت نفت ایران است. از این منظر، چین به دلیل جایگاه خود به عنوان بزرگترین خریدار نفت ایران، طبیعی است که در مرکز این راهبرد قرار بگیرد.
وی می افزاید: هدف اصلی آمریکا افزایش هزینه همکاری با ایران و هر یک از کشورهایی است که با این کشور وارد رقابت میشوند. آمریکاییها تلاش دارند به گونهای تهدیدهای خود را عملیاتی کنند که شرکتها، بانکها و پالایشگاههای چینی میان بازار بینالمللی و تجارت با ایران ناچار به انتخاب شوند. بنابراین تحریمهای ثانویه بیش از آنکه صادرات نفت ایران را مستقیم متوقف کنند، سازوکارهای تجارت را پرهزینهتر و پیچیدهتر کردهاند. وی اعتقاد دارد این موضوع به موازات فشار برای ایران در نهایت موجب کاهش اعتبار خود تحریمکنندگان خواهد شد.
خرید نفت ایران؛ غیرمستقیم و چندلایهتر
این استاد دانشگاه درباره آینده خرید نفت ایران از سوی چین می گوید: شواهد نشان میدهد کاهش واردات رسمی نفت ایران از سوی چین را نمیتوان فقط نتیجه فشار تحریمها دانست.
«بخشی از این روند ناشی از محاسبات اقتصادی و مدیریت ریسک توسط دولت چین است. پکن همواره تلاش دارد سبد انرژی خود را از منابع متنوع تامین و همزمان هزینههای ناشی از تحریمهای آمریکا را هم مدیریت کند. در نتیجه، احتمال توقف کامل خرید نفت ایران بسیار پایین است، اما شکل این تجارت همچنان غیرشفافتر، غیرمستقیمتر و مبتنی بر واسطهها خواهد بود. بنابراین، آینده صادرات نفت ایران به چین بیش از آنکه به قطع همکاری منجر شود، به تغییر و چند لایه شدن شیوه همکاری منتهی میشود که بخشی از این فرایند در سالهای اخیر انجام شده است. محتملترین سناریو در این میان افزایش تخفیف نفت ایران به چین در برابر ناکام کردن آمریکا در فرایند فشار حداکثری است. بنابراین ،در یک چشمانداز عمومی میتوان گفت، برنده اصلی این فرایند چین و دو بازنده اصلی آن نیز ایران و امریکا هستند.»
چین ثبات روابط دوجانبه خود با واشنگتن را به خطر نمیاندازد
شریعتی درباره میزان هزینهای که چین حاضر است برای حمایت از ایران بپردازد، می گوید: مطابق با نظریه انتخاب عقلایی در سیاست خارجی، دولتها همواره در پی بیشینهسازی منافع ملی و کمینهسازی هزینههای خود هستند و بررسی سوابق تاریخی چین در مواجهه با تحریمهای بینالمللی علیه روسیه، کرهشمالی و ایران، نشان میدهد پکن در محاسبات خود همواره از تحمیل هزینهای که بتواند روابطش با ایالات متحده را به تقابلی جدی بکشاند، پرهیز کرده است. چرا که چین برای تأمین منافع یک شریک منطقهای، ثبات روابط دوجانبه خود با واشنگتن را به خطر نمیاندازد، مگر آنکه این هزینه با منافع کلانتری چون تغییر در نظم بینالمللی یا موضوع تایوان گره خورده باشد.
آستانه تحمل اقتصادی چین
وی تصریح می کند: چین در سطح دیپلماتیک همواره مخالفت لفظی خود را با تحریمهای فراسرزمینی حفظ کرده تا مشروعیت بینالمللی خویش را بهعنوان بازیگری مستقل تثبیت کند، اما در سطح عملیاتی و میدانی، شرکتهای بزرگ دولتی و نیمهدولتی چینی که تابع منافع تجاری خود هستند، به محض افزایش خطر جریمهها و محدودیتهای دسترسی به فناوری و بازار آمریکا، بهسرعت سطح تعامل خود با ایران را کاهش میدهند یا فعالیتهای خود را به نهادهای واسط غیررسمی واگذار میکنند. این الگوی رفتاری در چندین نوبت بهوضوح مشاهده شده است؛ در نتیجه، آستانه تحمل اقتصادی چین در حمایت از ایران به صورت مشخص در نقطهای قرار دارد که با «هزینه فرصت» از دسترفتن بازارهای مالی غرب تلاقی میکند
انتظار حمایت بلاعوض
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه انتظار حمایت بلاعوض، بینالمللی و نامحدود از سوی چین نه تنها با واقعیت منافع ملی این کشور سازگار نیست، بلکه با اصول حاکم بر نظم اقتصادی لیبرال و شیوه تعامل پکن با نظام جهانی هم در تناقض است،می گوید:در این میان، یک نکته بسیار قابل تأمل وجود دارد و آن اینکه هر چند شرکتهای بزرگ چینی تاکنون به این قاعده بازی تن دادهاند و در مواجهه با فشارهای آمریکا عقبنشینی کردهاند اما در نظام اقتصادی چین، سازوکاری با عنوان «نظام رشد شرکتهای کوچک و متوسط» وجود دارد که ترکیبی از هدایت دولتی و سازوکارهای بازار است. این نظام بهگونهای طراحی شده است که حمایتهای پنهانی دولت چین را برای دور زدن قوانین بینالمللی که مانع از رشد این شرکتها میشوند، با خود به همراه دارد؛ این حمایتها شامل افزایش همکاری با مؤسسات پژوهشی عمومی برای انتقال دانش فنی، مشارکت راهبردی با شرکتهای بزرگ بهعنوان پشتیبان مالی و فنی، و بسیج نهادهای مالی دولتی و ترغیب سرمایهگذاران خصوصی برای هدایت منابع مالی به سمت استارتآپها و شرکتهای مورد تأیید دولت مرکزی میشود.
روابط ایران و چین در آینده تقویت میشود
وی درباره آینده روابط راهبردی ایران و چین هم می گوید: روابط دو کشور به احتمال بسیار زیاد ادامه خواهد یافت و در آینده بیشتر تقویت میشود، زیرا منافع متقابل همچنان به ویژه با توجه به حضور ایران در سازمان شانگهای و گروه بریکس پابرجا خواهد ماند. ایران برای چین یک تأمینکننده مهم انرژی و حلقهای از کریدورهای ژئواکونومیک منطقه غرب آسیا محسوب میشود و چین هم برای ایران مهمترین بازار صادرات انرژی است. البته این رابطه اکنون آنگونه که باید متوازن نیست. تحریمها موجب شده قدرت چانهزنی چین افزایش یابد و ایران برای حفظ بازار خود ناچار به پذیرش تخفیفهای بیشتر و هزینههای مبادلاتی بالاتر شود. از سوی دیگر، همانگونه که اشاره شد، بخش مهمی از صادرات نفت ایران از طریق پالایشگاههای مستقل موسوم به «تیپات» یا همان پالایشگاه های محلی جذب میشود و شبکههای حملونقل و واسطهای روابط را برای حفظ توسعه شرکتهای گمنام و کمتر شناخته شده چین با نفت ارزانتر ادامه میدهند.
این استاد دانشگاه اضافه می کند: این سازوکارها امکان حفظ جریان صادرات نفت ایران را حتی در دوره فشار حداکثری فراهم کردند و دقیقا این همان موضوعی است که باعث شد آمریکا تلاش کند تا دامنه تحریمها را از ایران به سمت پالایشگاههای مستقل، شرکتهای کشتیرانی و شبکههای مرتبط با آنها گسترش دهد و در عین حال این بار نتواند توفیق چندانی حاصل کند. بنابراین، آینده روابط ایران و چین را باید نه بهعنوان یک اتحاد راهبردی سیاسی، بلکه بهعنوان یک مشارکت راهبردی مبتنی بر منافع متقابل ارزیابی کرد؛ مشارکتی که اگرچه تحت فشار تحریمها قرار دارد اما همچنان ظرفیت حفظ و حتی توسعه همکاری در حوزه سیاسی را دارد و در صورت کاسته شدن از شدت تحریمهای غرب، افزایش جهشی خواهد داشت.
ظرفیت رقابت قدرتها برای افزایش قدرت چانه زنی
شریعتی در پاسخ به این سئوال که ایران چگونه میتواند از رقابت آمریکا و چین برای تأمین منافع ملی استفاده کند؟ معتقد است اگر رقابت واشنگتن و پکن را بخشی از بازآرایی نظم بینالمللی بدانیم، ایران نباید صرفاً به یک شریک خارجی متکی شود. تجربه همواره نشان داده است که هر اندازه وابستگی به یک بازار افزایش یابد، قدرت چانهزنی هم کاهش پیدا میکند. سیاست خارجی ایران هم مبتنی بر اصل نه شرقی و نه غربی است اما این موضوع در سالهای اخیر در قالب موازنه منفی دیده شده است در صورتی که با برخی انعطافهای هدفمند میتوان آن را در قالب موازنه مثبت و ناسیونالیسم هوشمند بازتولید کرد. البته و در عین حال، نباید از ظرفیتهایی که همین رقابت ایجاد کرده هم غافل شد.
وی با اشاره به اینکه، عملکرد چین در سالهای اخیر نشان داده که این کشور، حتی در اوج فشارهای آمریکا، اجازه نداده است صادرات نفت ایران به طور کامل متوقف شود، تصریح می کند: پکن هر زمان که هزینه همکاری افزایش یافته، تلاش کرده میان حفظ امنیت انرژی خود و جلوگیری از تقابل مستقیم با آمریکا تعادل برقرار کند. بنابراین، راهبرد مطلوب برای ایران آن است که ضمن حفظ و تقویت همکاری راهبردی با چین، همزمان بازارهای صادراتی خود را متنوع سازد، زنجیره ارزش انرژی را توسعه دهد، خامفروشی را کاهش دهد و از رقابت قدرتهای بزرگ برای افزایش قدرت چانهزنی و تأمین منافع ملی بهره بگیرد. چنین رویکردی، بیش از اتکای صرف به یک شریک خارجی، میتواند منافع ملی و امنیت اقتصادی و انرژی ایران را در بلندمدت تضمین کند.
این استاد دانشگاه می افزاید: با وجود شرایطی که دشمنیهای آمریکا رقم زده است و با در نظر گرفتن فرایند کلان انتقال قدرت از غرب به شرق در افق ۲۰۵۰میلادی میتوان گفت سیاست خارجی ایران با وجود همه انتقادها دست کم در تلاش برای توسعه روابط با قدرتهای نوظهور در مسیر درستی قرار دارد.
شما چه نظری دارید؟