به گزارش اطلاعات آنلاین، بسطامی در خانوادهای چشم باز کرد که موسیقی نه یک هنر حاشیهای، بلکه جریانِ جاریِ زندگی بود؛ از جد پدری و پدربزرگ تا پدر و عمویش، همه با ساز و آواز نفس میکشیدند. همین فضا باعث شد تا نغمههای کودکیِ ایرج از پنجسالگی با تحریرهای کویری پیوند بخورد. پدربزرگش که خیلی زود نبوغ نهفته در حنجرهی این کودک را کشف کرده بود، به اطرافیان گوشزد میکرد که او روزی خوانندهای بزرگ خواهد شد. پدر نخستین معلم او در خانه شد و عمویش، یدالله بسطامی، ردیفهای آوازی مکتب تهران به سبک عبدالله دوامی را به جانش ریخت تا در هفدهسالگی، مقام دوم آزمون باربد را از آن خود کند و نوید طلوع ستارهای تازه را در آسمان آواز ایران بدهد.
عشق به موسیقی، ایرج جوان را به جادههای طولانی کشاند. او که رنج دوری و مشقت سفر هفتگی از بم تا تهران را به جان میخرید، سرانجام به کلاس درس محمدرضا شجریان راه یافت. شجریان که خود سرمایهی بزرگ آواز این سرزمین بود، در همان نگاه اول جواهر درون شاگرد کویرنشینش را شناخت و روزی به او گفت: «بسطامی! خداوند گوهری به تو داده و من میخواهم این گوهر را شکل بدهم.» ایرج شش تا هفت سال در محضر استاد ماند و تا میانهی دورهی عالی پیش رفت؛ دورانی که به قول استاد شجریان، آیندهای درخشان را نوید میداد، اما حیف که به تعبیر تلخ و حسرتبار او، «گلی بود که زود پرپر شد».
سرنوشت اما برگ درخشان دیگری را در خانهی شجریان برای بسطامی ورق زد؛ جایی که پرویز مشکاتیان، آهنگساز بزرگ و سرپرست گروه عارف، پشت در کلاس نشسته بود تا صدایی تازه برای روزهای پرالتهاب آن زمان بیابد. مشکاتیان سالها بعد آن دیدار نخست را چنین روایت کرد: «من پشت در کلاس آواز شجریان نشسته بودم تا هنرجوها مرا نبینند. آنجا بود که از صدای بسطامی خیلی خوشم آمد. وی صدای خوبی داشت و مثل همه آدمهای کویرنشین، مهربان و خوب بود. بعد از کلاس مدتی با او صحبت کردم... ولی آنقدر ساده یافتمش که مصمم شدم تا با او یک سالی در مورد قضایای پیرامونی سوای موسیقی به گپ و گفتگو بنشینم.» این پیوند، یکی از طلاییترین دورانهای موسیقی سنتی را رقم زد. حاصل این همدلی، آلبوم ماندگار «افشاری مرکب» در سال ۱۳۶۸ بود که اجرای زندهاش در تالار رودکی با استقبال کمنظیر مردم به هفت شب کشیده شد و نام ایرج بسطامی را بر سر زبانها انداخت.
صدای ایرج ویژگی منحصربهفردی داشت که همنسلانش را به تحسین وامیداشت. در گامهای بلند و اوجهای نفسگیر، رقیبی نداشت و طعم و رنگ حنجرهاش بیمانند بود. عبدالحسین مختاباد در توصیف این توانایی کمنظیر میگوید: «وی تنها خواننده چپکوک زمان خود بود و به لحاظ جنس و طعم ویژهای که صدایش داشت در سه یا چهار دهه گذشته بیمانند بود.» به باور مختاباد، اجرای مجموعهای چون «موسم گل» با آن اوجهای سرسامآور، تنها از عهدهی حنجرهی طلایی بسطامی برمیآمد. شهرام ناظری نیز با ستایش از این استعداد یگانه تأکید کرده است: «اگر بنا باشد از بهترینهای خوانندگان پس از انقلاب مثالی بیاورم ایرج بسطامی را نام میبرم. او از ذوق ذاتی خاصی برخوردار بود و نقطه امیدی در عرصه آواز بعد از انقلاب محسوب میشد.»
در طول چهارده سال فعالیت رسمی، یازده آلبوم ارزشمند از او به یادگار ماند؛ از «مژده بهار» و «افق مهر» با مشکاتیان و «بوی نوروز» با گروه دستان تا همکاریهای درخشانش با حسین پرنیا در «خانه بوی گل گرفت» و «رقص آشفته». در میان این گنجینه، دو اثر بیش از همه در حافظهی جمعی ایرانیان حک شد: یکی تصنیف حماسی و باشکوه «وطن من» با شعر ملکالشعرا بهار و دیگری تصنیف سوزناک «گلپونهها» با شعر هما میرافشار که پس از رفتنش به آوازهای ملی رسید و مرثیهای شد بر غربت خود او.
پشت این صدای باشکوه اما مردی زیست که به اندازهی هنرش، در اخلاق و مناعت طبع بزرگ بود و هیچگاه تن به شهرتطلبی نداد. او که از ناملایمات روزگار و تنگدستی رنج میبرد، در اوج شهرت و پس از درگذشت برادرش نصرتالله، همهچیز را رها کرد تا ادای دِین کند. بسطامی بدون آنکه ازدواج کند، به زادگاهش بم بازگشت تا سرپرستی خانوادهی برادر و آموزش رایگان آواز به جوانان مستعد شهرش را بر عهده بگیرد. پرویز مشکاتیان با اندوهی عمیق از روزهای پایانی او یاد میکند: «بسطامی با امید و انگیزهای والا به تهران آمد و تنها به تعالی هنرش میاندیشید، اما پس از چندی دیگر چشمانداز روشنی ندید. آرزوی او داشتن سقفی بود که باران بر سرش نریزد اما آن را هم نداشت.»
سرانجام در بامداد سرد پنجم دیماه ۱۳۸۲، زمینلرزهی ویرانگر بم، خانهی کاهگلی پدری را بر سر این هنرمند بیادعا آوار کرد. ایرج بسطامی در ۴۶ سالگی زیر خروارها خاک آرام گرفت، اما صدای زلالش همچون نسیم نخلستانهای بم، همچنان برگوش و جان ایرانیان جاری است.