در شرایطی که تنشهای منطقهای، رقابتهای ژئوپلیتیکی و حضور نظامی قدرتهای فرامنطقهای، امنیت خلیج فارس را با مخاطرات مستمر روبرو کرده است، ایده انعقاد پیمان عدم تعرض میان کشورهای ساحلی، از جمله ایران چند روز پیش در قالب تشکیل اتحادیه کشورهای خلیج فارس از سوی سردار سرلشکر محسن رضایی دبیر شورای امنیت ملی ایران پیشنهاد شد، میتواند زمینهای برای کاهش خطر جنگ و تقویت مسئولیتپذیری منطقهای فراهم کند. چنین پیمانی قرار نیست همه اختلافات را یکشبه حل کند یا فوراً جایگزین ترتیبات دفاعی موجود شود؛ هدف اصلی آن، ایجاد قواعد مشترک برای جلوگیری از درگیری، مدیریت بحران و محدودکردن امکان تبدیل اختلافات سیاسی به برخورد نظامی است.
اهداف و مفاد پیمان
کشورهای ساحلی خلیج فارس شامل ایران، کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان با وجود تفاوت در نظامهای سیاسی، اولویتهای امنیتی و روابط خارجی، در یک واقعیت مشترک سهیماند: ناامنی در این پهنه دریایی بهسرعت از مرزهای ملی فراتر میرود.
اختلال در کشتیرانی، تهدید زیرساختهای انرژی و تشدید رویارویی نظامی میتواند هزینههای اقتصادی و امنیتی سنگینی برای همه طرفها ایجاد کند. پیمان عدم تعرض باید بر تعهد به خودداری از تهدید یا توسل به زور، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها، حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات و پرهیز از حمایت از عملیات مسلحانه علیه اعضا استوار باشد.
ایجاد خطوط ارتباط اضطراری میان پایتختها و فرماندهیهای نظامی، اطلاعرسانی درباره حوادث دریایی و تشکیل کمیسیون مشترک امنیتی نیز میتواند از سوءبرداشتها و محاسبات نادرست جلوگیری کند. البته چنین توافقی نباید به معنای نادیدهگرفتن اختلافات موجود یا سلب حق دفاع مشروع کشورها تلقی شود. هدف، محدودکردن رفتارهای تهدیدآمیز و پیشگیری از جنگ است، نه محرومکردن دولتها از حقوق شناختهشده آنها در حقوق بینالملل.
پایگاههای آمریکا ؛ نیازمند واقعبینی
یکی از پیچیدهترین ابعاد هر طرح امنیت بومی در خلیج فارس، حضور نظامی آمریکا و ترتیبات دفاعی آن کشور با برخی دولتهای منطقه است. این حضور از نگاه میزبانان، با اهداف متفاوتی همچون بازدارندگی، دفاع و تضمین امنیت پیوند خورده است؛ در مقابل، ایران و برخی دیگر از بازیگران منطقهای، آن را عاملی مؤثر دربر هم زدن موازنه نظامی و گسترش درگیریها میدانند.
ازاینرو، مشروطکردن آغاز مذاکرات به خروج فوری همه نیروهای آمریکایی ممکن است ابتکار را پیش از شکلگیری با مانع روبهرو کند. مسیر عملیتر آن است که کشورهای عضو در گام نخست متعهد شوند اجازه ندهند سرزمین، حریم هوایی یا تأسیسات تحت کنترلشان برخلاف تعهدات پیمان برای حمله نظامی به دیگر اعضا به کار گرفته شود.
در مراحل بعدی، گفتوگو درباره شفافیت فعالیتهای نظامی، محدودیتهای مورد توافق، کاهش خطر استقرارهای تنشزا و آینده حضور نیروهای خارجی میتواند در دستور کار قرار گیرد.
منافع و فرصتهای پیمان
مهمترین دستاورد پیمان، کاهش احتمال محاسبه اشتباه و مهار زنجیرههای تشدید بحران است. وقتی دولتها از کانالهای ارتباطی مستقیم، سازوکارهای اطلاعرسانی و رویههای مشخص برای رسیدگی به حوادث برخوردار باشند، احتمال آنکه یک حادثه محدود تبدیل به بحران گسترده شود، کاهش مییابد. تضمین امنیت کشتیرانی، حفاظت از زیرساختهای حیاتی، کاهش هزینههای رقابت تسلیحاتی و تقویت همکاریهای اقتصادی نیز از فرصتهای چنین ابتکاری است.
افزون بر این، پیمان میتواند به دولتهای کوچکتر منطقه امکان دهد نگرانیهای خود را در چارچوبی چندجانبه مطرح کنند و بهجای اتکای صرف به موازنهسازی نظامی، از دیپلماسی و تضمینهای متقابل بهره بگیرند. برای ایران نیز موفقیت چنین طرحی میتواند نشان دهد که امنیت ملی لزوماً از مسیر تشدید رقابت تسلیحاتی یا رویارویی دائمی با قدرتهای خارجی تأمین نمیشود؛ همکاری با همسایگان و ایجاد محدودیتهای متقابل بر رفتارهای پرخطر نیز میتواند بخشی از راهبرد امنیتی کشور باشد.
موانع و چالشهای تحقق
با وجود این فرصتها، اختلاف برداشتها از تهدیدهای امنیتی، بیاعتمادی انباشته، مناقشات دوجانبه، نگرانی درباره توانمندیهای موشکی و پهپادی و اختلاف نظر بر سر نقش منطقهای بازیگران، موانع جدی پیش روی توافق هستند. برخی دولتها ممکن است نگران باشند که پیمان، آزادی عمل دفاعی آنها را محدود کند؛ در مقابل، دیگران ممکن است درباره پایبندی عملی اعضا به تعهداتشان تردید داشته باشند. همچنین، توافقی که فقط بر تعهدات یک طرف تأکید کند یا نگرانیهای امنیتی برخی اعضا را نادیده بگیرد، نمیتواند پایدار بماند.
ابزارهای مدیریت بحران
پیمان عدم تعرض در خلیج فارس، نه راهحلی فوری برای همه رقابتهای منطقهای است و نه بهتنهایی میتواند به حضور نظامی خارجی پایان دهد. ارزش آن در ایجاد حداقلی از قواعد مشترک، افزایش شفافیت و فراهمکردن ابزارهای مدیریت بحران است. تحقق این هدف مستلزم آن است که کشورهای منطقه، اختلافات خود را انکار نکنند، اما اجازه ندهند این اختلافات به تهدید دائمی جنگ تبدیل شوند.
معیار موفقیت چنین پیمانی، نه صرفاً امضای یک سند، بلکه کاهش تنشها، پاسخگویی در برابر نقض تعهدات و توانایی جلوگیری از تبدیل بحرانهای سیاسی به جنگ خواهد بود. امنیت بومی خلیج فارس زمانی معنا پیدا میکند که هیچ کشوری امنیت خود را در ناامنی همسایگان جستوجو نکند.