... پس آنچه را  که خوانندة این کتاب می‌بیند تنها نتیجة یک عمر نیست، بلکه نتیجة بسی عمرهاست۱.
چند نسل از زبده‌ترین و برجسته‌ترین پژوهشگران زبان و ادب فارسی، زبان‌شناسی، و تاریخ و فرهنگ ایرانی هر یک بهره‌ای از عمر خود را بر سر تألیف لغت‌نامه‌ای نهاده‌اند که به افتخار بنیان‌گذارش «لغت‌نامة دهخدا» نامیده شده‌است. اوّلین نسل از این پژوهشگران، پس از علی‌اکبر دهخدا، «هیئت پنج‌نفری» بودند که پس از تصویب قانون تأمین هزینة چاپ لغت‌نامه، از سوی دهخدا به مجلس معرّفی شدند: ذبیح الله صفا، عبدالحمید اعظم (اعظمی) زنگنه، خانبابا بیانی، غلامحسین صدیقی، و محمّد معین. از میان این پنج تن تنها محمّد معین تا پایان عمر کوتاه ولی پربار خود در کنار لغت‌نامه ماند. پس از درگذشت دهخدا، بنا بر آن شد که آن‌چه را مؤلّفان می‌نگاشتند در نزد محمّد معین بخوانند تا او آن را ویرایش کند؛ این کار را به‌اصطلاح «مقابله» خواندند. پس از این، با توجّه به حجم مداخل لغت‌نامه و مشغله‌های معین، سیّد محمّد دبیرسیاقی، محمّد پروین‌گنابادی، سیّد جعفر شهیدی، علینقی منزوی، سیّد علی موسوی بهبهانی و عبّاس دیوشَلی نیز به «هیئت مقابله» پیوستند تا بر آن‌چه مؤلّفان می‌نوشتند نظارت کنند. با این حال همچنان هیچ جزوه‌ای بدون امضا و نظارت محمّد معین و جانشین او، سیّد جعفر شهیدی، اجازة انتشار نمی‌یافت.
آن‌چه آمد اطّلاعاتی بود که نگارنده به ساده‌ترین وجه و به منظّم‌ترین صورتی از کتاب «دهخدا و لغت‌نامه»، تألیف پرارج سرور دانشمند، خانم مریم میرشمسی، به دست آورده‌است. میرشمسی در پیش‌گفتار کتاب دربارة چگونگی شکل گرفتن طرح تألیف این کتاب می‌نویسد: «روز شنبه شانزدهم تیرماه ١٣٩٧، در یکی از جلسات تألیف لغت‌نامة بزرگ فارسی، دکتر محمّدرضا شفیعی کدکنی در جمع مؤلّفان مؤسسة لغت‌نامة دهخدا حضور یافت. در میانة گفت‌وگوها، دکتر شفیعی لزوم معرّفی و شناساندن مؤلّفان و همکاران لغت‌نامة دهخدا را مطرح و بر آن تأکید کرد. نگارنده نیز یکی از شنوندگان سخنان استاد بودم که ناگهان مخاطب استاد قرار گرفتم و تا به خود آمدم، دیدم انجام این طرح بر عهدة من گذاشته شد». او سپس ضرورت تدوین «تاریخچه‌ای برای لغت‌نامة دهخدا» را شرح می‌دهد و پس از توضیح دربارة بخش‌های کتاب، از پست و بلندِ راهی که برای گردآوری اطّلاعات و تدوین آن طی کرده‌است نشان می‌دهد. یک‌ونیم صفحة پایانیِ پیش‌گفتار میرشمسی به تشکّر از کسانی که او را در تألیف این اثر به نحوی یاری کرده‌اند اختصاص یافته‌است.
کتاب «دهخدا و لغت‌نامه» کارنامة زندگی و آثار دهخدا و تاریخچة تدوین لغت‌نامة دهخدا و شرح حال مختصری از همکارانی است که از ابتدای تصویب بودجة لغت‌نامه تا زمان انتشار کامل آن در تألیف این اثر گرامی سهمی داشته‌اند، چه اندک و چه بسیار. میرشمسی در نخستین گفتار کتاب نُه فصل دربارة دهخدا پرداخته‌است: فصل یکم زندگی‌نامة او؛ فصل دوم ظاهر، خصوصیات اخلاقی و عادت‌های او از زبان دوستان و نزدیکانش؛ فصل سوم معرّفی و بررسی آثار دهخدا، جز لغت‌نامه؛ فصل چهارم خاطراتی از دهخدا؛ فصل پنجم اشعار در سوگ و ستایش دهخدا؛ فصل ششم نامه‌هایی به دهخدا؛ فصل هفتم تقدیم‌نامه‌ها؛ فصل هشتم اثرهای هنری از دهخدا؛ و فصل نهم آلبوم عکس‌های دهخدا. دومین گفتار کتاب به لغت‌نامة دهخدا اختصاص یافته‌ و خود شامل دو فصل است: تألیف و انتشار لغت‌نامه، پس از انتشار لغت‌نامه. سومین گفتار به همکاران تألیف ویژه شده و پس از آن دیگر دست‌اندرکاران مؤسّسة لغت‌نامة دهخدا نیز معرّفی شده‌اند. میرشمسی تا جایی که توانسته‌است تصاویر این افراد را یافته و ضمیمة نوشتة خود کرده‌است. «آلبوم عکس‌های مؤلّفان و دستیاران»، تصاویر اسناد، نمایه‌ها و کتاب‌نامه پایان‌بخش کتاب هستند. 
اثر ارزشمند مریم میرشمسی کارنامة یکی از ارجمندترین تألیفات دربارة زبان فارسی است. تألیف چنین کتابی، با این پاکیزگی و نظام‌مندی، بی‌گمان وقت و دقّت و زحمت بسیاری می‌طلبیده‌است و بی‌تردید از عهدة کسی جز میرشمسی برنمی‌آمده‌است. لغت‌نامه کتابی است که برای همة اهل زبان فارسی تألیف شده‌است و به همین خاطر مؤلّف آن، علّامة زنده‌یاد علی‌اکبر دهخدا، تأکید داشت که با کمترین هزینه به انتشار برسد. شاید خوب باشد اگر ویراست دیگری از این کتاب، در قطع کوچک‌تر و با حذف آلبوم عکس‌های مؤلّفان و دستیاران و نیز تصاویر اسناد (که سیصد صفحه از کتاب را در بر گرفته‌است)، نیز به انتشار برسد تا فایدة آن عام‌تر گردد.
ــــــــــــــــــــــــــــــ
١. دربارة ویژگی دستوری‌ای که در این عبارت دهخدا هست (و بعضی دستورنویسان معاصر آن را نوعی غلط دانسته‌اند) و نمونه‌های قدیم آن، دو تن از دانشجویان زبان و ادبیّات فارسی و زبان‌شناسی مطلب خوبی نوشته‌اند که چشم من در انتظار انتشارش سفید شد.