علی نیازی

دانشمند هندی، آمارتیا سن یکی از برجسته‌ترین متفکران معاصر است که مرزهای میان اقتصاد، فلسفه سیاسی و اخلاق را درنوردیده و با اندیشه‌های خود نشان داده است که علم اقتصاد نمی‌تواند تنها به محاسبات ریاضی یا تعادل‌های بازار محدود شود، بلکه باید به ریشه‌های انسانی و اخلاقی زندگی توجه کند. نوشتار زیر به اختصار این دیدگاه را تبیین می کند

آمارتیا سن معتقد بود که هانتینگتون فهم درستی از تمدن‌های جهانی ندارد و هویت را به ابتدایی‌ترین شکل به کار می‌گیرد و از این روست که واقعیات دنیای امروز یعنی تنوع فرهنگی را تشخیص نمی‌دهد. بر همین اساس بود که توانست نظریات خودش را مطرح و ضعف نظریات هانتینگتون را مشخص کند. آمارتیا سن یکی از برجسته‌ترین متفکران معاصر است که مرزهای میان اقتصاد، فلسفه سیاسی و اخلاق را درنوردیده و با اندیشه‌های خود نشان داده است که علم اقتصاد نمی‌تواند تنها به محاسبات ریاضی یا تعادل‌های بازار محدود شود، بلکه باید به ریشه‌های انسانی و اخلاقی زندگی توجه کند. 
سن متفکری است که هم در نظریه و هم در عمل کوشیده عدالت را از قید و بند تعریف‌های خشک رها کند و آن را به عنوان تجربه‌ای زنده و ملموس در زندگی روزمره انسان‌ها بفهمد. او اقتصاد را علمی برای رفاه و آزادی می‌داند، نه صرفاً دانشی برای افزایش تولید یا بهینه‌سازی منابع. در نگاه او، عدالت نه در چارچوب‌های ایدئولوژیک و انتزاعی، بلکه در شیوه‌ای که زندگی واقعی مردم بهبود می‌یابد معنا پیدا می‌کند. 
آمارتیا سن در هند زاده شد، در جامعه‌ای که با فقر، تبعیض، بی‌عدالتی و شکاف‌های طبقاتی دست و پنجه نرم می‌کرد. تجربه زندگی در چنین محیطی، به‌ویژه مشاهده قحطی بنگال در دوران کودکی، تأثیر عمیقی بر ذهن و اندیشه او گذاشت. او از همان آغاز دریافت که فقر تنها نبود غذا یا کمبود منابع نیست، بلکه مسئله‌ای پیچیده‌تر است که با توزیع قدرت، نابرابری‌های اجتماعی، و دسترسی نابرابر به فرصت‌ها و نهادها پیوند خورده است. این تجربه شخصی سبب شد که سن بعدها در آثارش مفهوم «قابلیت‌ها» را به عنوان معیار اصلی برای سنجش عدالت و توسعه مطرح کند. او می‌گفت مهم نیست که کشور یا جامعه چقدر ثروت دارد، مهم این است که انسان‌ها چه کارهایی می‌توانند با زندگی خود انجام دهند و تا چه حد امکان دارند استعدادهایشان را شکوفا کنند. 

نظریه قابلیت‌ها
شاید مهمترین دستاورد فکری سن، «نظریه قابلیت‌ها» باشد. در این نظریه او می‌کوشد عدالت را نه با میزان کالاها یا درآمد افراد، بلکه با میزان آزادی‌ها و توانایی‌های واقعی آنان بسنجد؛ برای مثال ممکن است دو نفر درآمد مشابهی داشته باشند، اما یکی به دلیل بیماری، تبعیض یا محرومیت‌های اجتماعی نتواند از این درآمد برای شکوفایی زندگی خود استفاده کند؛ بنابراین تمرکز بر درآمد به تنهایی، تصویر ناقصی از عدالت ارائه می‌دهد.
عدالت واقعی زمانی تحقق می‌یابد که انسان‌ها فرصت‌های واقعی برای زندگی خوب و معنادار داشته باشند؛ فرصت برای آموزش، برای سلامت، برای مشارکت اجتماعی و برای انتخاب آزادانه سبک زندگی.
سن در این مسیر تحت تأثیر فیلسوفانی چون آدام اسمیت، جان استوارت میل و جان رالز بود؛ اما همواره کوشید از چارچوب‌های بسته و نظام‌های نظری مطلق بپرهیزد؛ برای نمونه، نظریه عدالت رالز بر مفهوم «وضعیت اولیه» و «پرده جهل» استوار است؛ یعنی فرض می‌کند که اگر افراد بدون دانستن جایگاه واقعی خود در جامعه، بخواهند اصول عدالت را برگزینند، به چه نتیجه‌ای می‌رسند؟ این نظریه قدرت زیادی در تحلیل دارد؛ اما سن آن را ناکافی می‌داند، زیرا بیش از حد انتزاعی است و نمی‌تواند در مواجهه با نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌های واقعی، راهنمای عمل باشد.
 سن بر این باور است که عدالت را نمی‌توان صرفاً با یک نظریه کامل و نهایی تعریف کرد، بلکه باید آن را در مقایسه میان وضعیت‌های موجود و از طریق کاهش رنجها و نابرابری‌های عینی پیگیری کرد.
از نگاه سن، مسئله عدالت همواره نسبی و مقایسه‌ای است. ما نمی‌توانیم به جامعه‌ای کاملاً عادل برسیم، اما می‌توانیم بی‌عدالتی‌های آشکار را شناسایی کنیم و کاهش دهیم. این دیدگاه نوعی واقع‌گرایی اخلاقی در خود دارد؛ زیرا به جای تمرکز بر ایده‌آل‌های دست‌نیافتنی، توجه خود را بر بهبود ملموس زندگی انسان‌ها معطوف می‌کند. 
این نگرش با تجربه زیستة او نیز هماهنگ است، چرا که او در کودکی و جوانی شاهد رنجهایی بود که نمی‌توانست با تئوری‌های خشک توضیح داده شود. 
او دیده بود که چگونه افراد در یک محله با وجود دسترسی به غذا، به دلیل تبعیض یا ناکارآمدی سیاست‌ها، از گرسنگی می‌میرند. بنابراین عدالت در نگاه او در جزئیات زندگی روزمره و در امکان زیستن شرافتمندانه معنا می‌یابد.

اقتصاد ابزاری برای ارتقای کرامت انسانی
اندیشه‌های سن تنها به حوزه نظری محدود نماند. او سالها در سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی همکاری کرد و به شکل‌گیری شاخص توسعه انسانی کمک کرد؛ شاخصی که برنامه توسعه سازمان ملل معرفی اش کرد و جایگزین نگاه محدود به تولید ناخالص داخلی شد. این شاخص بر آموزش، امید به زندگی و استانداردهای واقعی زندگی تمرکز دارد و تلاش می‌کند تصویری جامع‌تر از توسعه و عدالت اجتماعی ارائه دهد. در واقع سن با این کار نشان داد که اقتصاد می‌تواند و باید به ابزاری برای ارتقای کرامت انسانی تبدیل شود.
یکی دیگر از ابعاد مهم اندیشه سن توجه به آزادی است. او آزادی را هم ابزار توسعه و هم هدف آن می‌داند. بدون آزادی نمی‌توان توسعه پایداری داشت، و در عین حال توسعه نیز باید به گسترش آزادی‌ها بینجامد. آزادی در این معنا صرفاً آزادی سیاسی یا حقوقی نیست، بلکه شامل آزادی از فقر، جهل، بیماری و تبعیض نیز می‌شود. در نگاه او، جامعه‌ای عادل است که در آن انسان‌ها نه تنها از قید سلطه سیاسی آزاد باشند، بلکه بتوانند با دسترسی به آموزش، بهداشت، تغذیه و مشارکت اجتماعی زندگی خود را آگاهانه شکل دهند.
سن همچنین بر اهمیت گفتگو و بحث عمومی در تحقق عدالت تأکید می‌کند. او برخلاف برخی نظریه‌پردازان که عدالت را از دل اصول مجرد یا قراردادهای فرضی بیرون می‌کشند، معتقد است که عدالت باید در میدان عمومی و از طریق گفتگوی آزاد میان شهروندان شکل گیرد. این تأکید بر دمکراسی و مشارکت عمومی سبب شده است که اندیشه‌های او نه تنها در حوزه اقتصاد، بلکه در فلسفه سیاسی و علوم اجتماعی نیز اثرگذار باشد. او باور دارد که اگر عدالت را به موضوعی عمومی تبدیل نکنیم و آن را به بحث و نقد نسپاریم، هیچ‌گاه نمی‌توانیم به بهبود شرایط واقعی دست یابیم.
در افکار سن نوعی انسان‌گرایی عمیق وجود دارد. او از همان ابتدا به کرامت فردی هر انسان توجه داشت و هرگز انسان‌ها را به واحدهای آماری تقلیل نداد. نگاه او به فقر، نابرابری و توسعه همواره رنگ و بوی اخلاقی داشته است، چرا که برایش مسئله اصلی این بود که انسان‌ها چگونه می‌توانند زندگی شایسته و با معنایی داشته باشند. این نگاه انسانی باعث شد که اندیشه‌های او فراتر از دانشگاه‌ها و محافل علمی نفوذ کند و در سیاست‌گذاری‌ها، برنامه‌های توسعه و حتی مباحث عمومی جایگاهی بیابد.

ایده عدالت 
او در کتاب معروف «ایده عدالت» نشان می دهد که چرا به جای جستجوی یک مدل کامل و نهایی برای عدالت، باید به ارزیابی وضعیت‌های موجود و تلاش برای رفع بی‌عدالتی‌های آشکار پرداخت. او می‌گوید اگر کودکی از گرسنگی می‌میرد یا انسانی به دلیل تبعیض از تحصیل محروم می‌شود، ما نیازی به نظریه‌های پیچیده نداریم تا بفهمیم این بی‌عدالتی است. عدالت در عمل و در رفع رنجهای واقعی معنا می‌یابد، نه در رسیدن به یک الگوی آرمانی که شاید هرگز دست‌یافتنی نباشد.سن همواره در نوشته‌هایش به رابطه میان اقتصاد و اخلاق بازمی‌گردد و می گوید اقتصاد را نمی‌توان بدون ارزش‌های اخلاقی درک کرد؛ بی‌توجهی به این ارزش‌ها سبب شده است که اقتصاد در بسیاری از موارد به ابزاری برای توجیه نابرابری‌ها و محرومیت‌ها تبدیل شود. او کوشید نشان دهد که اقتصاد باید با فلسفة اخلاق و علوم انسانی پیوند بخورد و از دل این پیوند است که می‌توان راه‌حل‌هایی واقعی برای مشکلات بشر یافت.
سن به موضوع جنسیت و نابرابری‌های مبتنی بر آن نیز توجه ویژه داشت. او نشان داد که چگونه در بسیاری از جوامع زنان با وجود مشارکت گسترده در زندگی اقتصادی و اجتماعی، از حقوق و فرصت‌های برابر محروم هستند.
او با پژوهش‌هایش نشان داد که میلیون‌ها زن در جهان به دلیل تبعیض‌های ساختاری حتی از حق زندگی محروم شده‌اند، و این امر را یکی از بزرگ‌ترین بی‌عدالتی‌های عصر ما دانست. توجه او به این مسئله نگاه جامعه‌شناسی و اقتصادی را غنا بخشید.
در مجموع، افکار آمارتیا سن تلاشی است برای بازگرداندن انسان به مرکز علم اقتصاد و برای پیوندزدن عدالت با زندگی واقعی. او نشان داد که عدالت نه در نظریه‌های خشک بلکه در تجربه‌های روزمره انسان‌ها و در فرصت‌هایی که برای شکوفایی دارند معنا پیدا می‌کند. او با نظریه قابلیت‌ها معیار تازه‌ای برای سنجش عدالت عرضه کرد و با نقد نظریه‌های کلاسیک عدالت راهی تازه برای اندیشیدن گشود.او در عمل نیز نشان داد که چگونه می‌توان این نظریه‌ها را به شاخص‌ها و سیاست‌های عملی تبدیل کرد و از این طریق زندگی میلیون‌ها انسان را بهبود بخشید.
اندیشه‌های او برای ما نیز درسی بزرگ دارد. در جهانی که فقر، نابرابری، تبعیض و بحران‌های اجتماعی همچنان وجود دارند، نگاه سن یادآور می‌شود که عدالت وظیفه‌ای است عملی، انسانی و فوری. عدالت یعنی فراهم کردن فرصت برای هر فرد تا بتواند زندگی شایسته‌ای داشته باشد، یعنی از بین بردن موانعی که مانع شکوفایی انسان‌ها می‌شوند، و یعنی بازگرداندن اخلاق به قلب اقتصاد و سیاست. سن با اندیشه‌های خود امیدی تازه به ما می‌دهد که حتی در جهانی پر از پیچیدگی و بحران، می‌توان با عقلانیت و عمل جمعی گامهایی واقعی به سوی عدالت برداشت.