طه حسین فراهانی

«فروغ فرخ زاد» در ۸ دی ۱۳۳۳ در تهران به دنیا آمد. یکی از برجسته‌ترین شاعرانِ زن معاصر ایران و از تأثیرگذارترین چهره‌های ادبی قرن چهاردهم شمسی است که اهمیت او تنها در نوآوری‌های زبانی یا پیروی از جریان شعر نو خلاصه نمی‌شود، بلکه در نوع نگاه او به انسان، زن، عشق، تنهایی و مرگ نهفته است. فروغ توانست تجربه‌ زیسته‌ زن ایرانی را با صدایی مستقل و صریح وارد فضای رسمی ادبیات کند و از این طریق، جایگاه شعر زنانه را از حاشیه به متن بیاورد.
فروغ در دهه‌ای به دنیا آمد که جامعه‌ ایران در حال گذار از سنت به مدرنیته بود. پس از استقرار حکومت پهلوی و آغاز پروژه‌های نوسازی، جامعه با نوعی دوگانگی فرهنگی مواجه شد. از یکسو مظاهر مدرن مانند آموزش نوین، شهرنشینی و رسانه‌های جدید گسترش می‌یافت و از سوی دیگر ساختارهای سنتی خانواده و روابط اجتماعی همچنان پابرجا بود. این تضاد به‌ویژه در زندگی زنان نمود بیشتری داشت.
فروغ در خانواده‌ای نسبتاً سنتی و منضبط در تهران به دنیا آمد. ازدواج زودهنگام او در نوجوانی و طلاق پس از چند سال، از نخستین تجربه‌های تعیین‌کننده در زندگی‌اش بود. جدایی از همسر و دوری از فرزندش، زخمی عمیق در روح او بر جای گذاشت که در بسیاری از اشعارش انعکاس یافته است. این تجربه‌ی شخصی، بعدها به یکی از محورهای اصلی شعر او تبدیل شد: تجربه‌ی فقدان، طردشدگی، و تلاش برای بازسازی هویت.
فروغ تنها شاعر نبود. او به سینما نیز روی آورد و با ساخت مستند «خانه سیاه است» درباره‌ جذامخانه‌ تبریز، نگاه انسانی و اجتماعی خود را نشان داد. این اثر نه‌تنها از نظر هنری مهم است، بلکه بیانگر تحول فکری او از دغدغه‌های صرفاً شخصی به مسائل انسانی و اجتماعی گسترده‌تر است. مرگ زودهنگام او در ۳۲ سالگی، بر اثر تصادف، به نوعی اسطوره‌سازی پیرامون شخصیتش انجامید، اما اهمیت فروغ تنها در سرنوشت تراژیکش نیست؛ بلکه در مسیری است که در این عمر کوتاه طی کرد.
اعتراف، طغیان، عاطفه
نخستین مجموعه‌های فروغ ـ اسیر، دیوار و عصیان ـ عمدتاً بر محور تجربه‌ شخصی، عشق، شکست و حس گناه شکل گرفته‌اند. زبان این دوره، بی‌پرده و اعترافی است. شاعر از «من»ی سخن می‌گوید که در حصار سنت، قضاوت اجتماعی و تجربه‌ی ناکام عشق گرفتار شده است.
«محمد حقوقی» زندگی ادبی فروغ را به دو بخش تقسیم می‌کند: دوره اول (۱۳۳۲ تا ۱۳۳۹)که اسیر، دیوار و عصیان ماحصل آن است و دوره دوم (۱۳۳۹ تا ۱۳۴۵) که «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» را سرود. به گفته وی، شعرهای او در هر دو دوره، «بی‌زنگار» و «نماینده ذهنیات زنی صمیمی و اصیل»است. به نظر حقوقی، شاعر دوره اول «زنی تنها و معترض» و سرشار از «تلاطم احساسات زنانه و مادرانه» است که در برابر سنت‌های اجتماعی و خانوادگی قیام کرده است. شعرهای فروغ در این دوره در قالب چارپاره است و خط محتوایی آنها عمیق نیست. اما به نظر حقوقی، دوره دوم، بیانگر زنی همچنان تنها ولی با تفکر و تخیلی جهانی است که در قالب آزاد شعر می‌سراید و شعرهایش خواننده را در عمق به پیش می‌برد و به تأمل وامی‌دارد.
تولدی دیگر؛ گذار از احساس به آگاهی
تحول اساسی در کارنامه‌ فروغ با انتشار« تولدی دیگر» رخ داد. این مجموعه، نه‌تنها نقطه‌ اوج کار او بلکه یکی از مهم‌ترین آثار شعر نو فارسی محسوب می‌شود. در این دفتر،«منِ رنج‌کشیده»جای خود را به «منِ جست‌وجوگر» می‌دهد. شاعری که از تجربه‌ شخصی عبور می‌کند و به تأملی عمیق‌تر درباره‌ هستی، زمان و مرگ می‌رسد.در «تولدی دیگر»، فروغ به کشف زبان و جهان شخصی خویش دست یافته است. زبانی که دیگر در سایه‌ نیما نیست، بلکه از تجربه‌ مستقل شاعر برآمده است. در این مرحله، زبان فروغ از هیجان مستقیم فاصله می‌گیرد و به سمت تصویرسازی پیچیده‌تر و ساختار منسجم‌تر حرکت می‌کند. شعر دیگر صرفاً بیان احساس نیست؛ بلکه ساختن جهانی است که در آن، عناصر طبیعی، خاطره، مرگ و امید درهم تنیده‌اند.
زبان و تصویر؛ سادگی پیچیده
یکی از ویژگی‌های برجسته‌ شعر فروغ، سادگی ظاهری زبان اوست. او از واژه‌های روزمره استفاده می‌کند، اما با چینشی هنرمندانه، لایه‌های معنایی می‌سازد.سادگی زبان فروغ، سادگیِ سطحی نیست. پشت این زبان به‌ظاهر ساده، نوعی آگاهی هنری و تسلط بر تصویرسازی نهفته است. تصاویر فروغ اغلب از عناصر طبیعت ساخته می‌شوند: شب، پنجره، پرنده، فصل، باد. این عناصر کارکردی نمادین دارند.«پنجره» نماد گشودگی و رهایی است؛ «فصل سرد» نشانه‌ رکود و یأس اجتماعی؛ «پرنده» استعاره‌ای از میل به پرواز و آزادی.
«یدالله رؤیایی» درباره‌ شعر فروغ می‌گوید:«هرچند یک بار، قلبش از ملالی گم و مبهم می‌فرسود و تا این مرحله آرام گیرد، در آستانه‌ ستوه می‌نشست و در به روی خودش می‌بست و خدمتکار پیر و مهربانش که به احوال او آشنا بود، روزها و گاه هفته‌ها، در به روی کس نمی‌گشود. و او وقتی از آن عزلت مدید، پریشان و آشفته بیرون می‌آمد، نخستین کارش آن بود که عزیزانش را به تلفنی و دیداری بنوازد…اوبهاینحالتشمی‌گفت«بیماریشاد».با علایمش آشنا بود و آمدنش را از سه روز پیش تشخیص می‌داد و خود را مهیای مقابله می‌کرد».این نگاه، شعر فروغ را از سطح توصیف به سطح تأمل ارتقا می‌دهد.
فردیت زنانه و مسأله هویت
یکی از مهم‌ترین ابعاد شعر فروغ، طرح مسأله‌ هویت زنانه است. پیش از او، زن در شعر فارسی اغلب موضوع عشق یا نماد زیبایی بود؛ اما در شعر فروغ، زن سخن می‌گوید، می‌خواهد، اعتراض می‌کند و انتخاب می‌کند. فروغ از عشق سخن گفت، اما مهم‌تر از آن، از حق زن برای تجربه‌ عشق سخن گفت؛ و این تفاوتی بنیادین است. فروغ با بیان تجربه‌های شخصی، درواقع به ساختارهای محدودکننده‌ اجتماعی پاسخ می‌دهد. شعر او تبدیل به عرصه‌ای برای بازتعریف جایگاه زن در جامعه‌ مدرن ایران می‌شود.
در مجموع، فروغ فرخزاد را نمی‌توان صرفاً شاعری احساساتی یا صرفاً شاعر زن دانست. او در مسیر کوتاه اما پربار زندگی‌اش، از بیان عاطفه‌ فردی به ساختن جهانی شعری رسید که در آن، فردیت، اجتماع، مرگ، امید و آزادی به هم پیوند می‌خورند.
و سرانجام، فروغ در ساعت ۱۶:۳۰ بعد از ظهر روز دوشنبه ۲۴ بهمن ۱۳۴۵، در میان خیابان‌هایی که نام‌های شان بعدها تغییر کرد، اما خاطره‌شان در حافظه‌ شهر ماند، از جهان رفت. چنان‌که گویی تقدیر نیز خواسته بود تا مرگ او همچون زندگی‌اش در میانه‌ حرکت و انتخاب رخ دهد. او برای گریز از برخورد با کودکانی که بی‌احتیاط به خیابان دویده بودند، فرمان را چرخاند. 
حرکتی ناگهانی که به سقوط خودرو در جوی کنار خیابان انجامید و ساعتی بعد به خاموشی یکی از روشن‌ترین صداهای شعر معاصر ایران منجر شد. در این صحنه‌ کوتاه و تکان‌دهنده، همان روحیه‌ای دیده می‌شود که در شعرش جاری بود: انتخابِ دیگری، حتی به بهای خویش.پیکر فروغ دو روز بعدش در میان اشک‌ها و سکوت‌های سنگین، در گورستان ظهیرالدوله تهران آرام گرفت؛ جایی که بسیاری از نام‌های بزرگ ادبیات و هنر ایران گرد آمده‌اند.