بهناز عسکری - روزنامه اطلاعات| زمستان، علاوه بر روزهای سرد و بارانی، برای بسیاری از کلان‌شهرها و مناطق صنعتی، همراه با پدیده‌ تلخ و خطرناک آلودگی هواست. وارونگی دما و پایداری جوی در این فصل، مانند درپوشی نامرئی عمل می‌کند که غلظت آلاینده‌های سمی را در لایه‌های نزدیک به زمین افزایش می‌دهد و تهدیدی جدی برای سلامت همه شهروندان است، اما برخی گروه‌ها را بیش از دیگران نشانه می‌رود: کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و تنفسی.

بر اساس اعلام وزارت بهداشت، سالانه ۲۰ هزار مرگ منتسب به آلودگی هوا در ایران وجود دارد و خسارات آلودگی هوا سالانه به ۷ میلیارد دلار می‌رسد. 

همراهی مردم ضروری است

دکتر شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور در گفتگو با «اطلاعات» می‌گوید: دولت چهاردهم تمامی تلاش خود را متمرکز کرده است تا بتواند بخشی از مشکل را حل کند و تاکنون هم دستاوردهای خوبی داشته اما با توجه به این که این مشکل، طی چند دهه در کلانشهرهای ما ایجاد شده است، نباید انتظار حل آن را طی یکی‌دو سال داشت. روند کاهش آلودگی تنها با همراهی شهروندان ممکن خواهد شد. هربار که از خودروی شخصی صرف‌نظر، مصرف انرژی را مدیریت یا به هشدارهای بهداشتی توجه می‌کنید، گامی بلند برای سلامت خود و عزیزان خود برمی‌دارید.

وی می‌افزاید: بر اساس داده‌های پایش ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا در سطح کشور، در زمستان امسال، تعداد روزهای با شاخص بیشتر از ۱۰۰ که بیانگر ناسالم بودن هواست، در همه کلانشهرهای کشور شامل تبریز، اهواز، اراک، کرج، تهران، مشهد، اصفهان و شیراز، کمتر از سال گذشته شده و بیشترین میزان کاهش در کلانشهرهای تبریز، اهواز و اراک به ثبت رسیده است.

انصاری در خصوص سهم منابع مختلف در آلودگی هوای فصل زمستان توضیح می‌دهد: کلانشهرهای ما بسته به موقعیت جغرافیایی و موقعیت قرارگیری منابع آلاینده در مجاورت آن‌ها، سهام مختلفی از منابع آلاینده را گزارش می‌کنند. برای مثال در کلانشهرهای تهران و مشهد، سهم عمده منابع انتشار آلاینده، متعلق به منابع متحرک است. در کلانشهرهای اراک، اهواز و اصفهان، سهم منابع ساکن افزایش پیدا می‌کند، اما حتی در همان شهرها هم منابع متحرک نقش مهمی دارند. البته گزارش‌های تحلیلی سازمان نشان می‌دهد که عواملی مانند پسماندسوزی نیز منجر به تشدید آلودگی در شرایط وارونگی می‌شود.

او اضافه می‌کند: بر اساس بررسی‌های سال‌های گذشته، نمی‌توان انتظار تغییر اولویت‌های اجرایی در زمینه آلودگی هوا در بازه‌های زمانی کوتاه‌مدت را داشت. اگر چه امکان دارد سهم منابع، کمی تغییر کند، اما کلیت سناریوهای دارای اولویت، تغییرات شدیدی ندارند.

سیاست‌های اجراشده برای روزهای آلوده و بسیار آلوده، بر اساس دستورالعمل اجرایی تبصره ۳ ماده ۳ قانون هوای پاک است که برای شرایط اضطرار پیش‌بینی شده و وظایفی را به تفکیک برای دستگاه‌های اجرایی مشخص کرده است که همگی زیر نظر استانداری‌ها پیگیری می‌شود. در حال حاضر سازمان در حال بررسی این دستورالعمل است و در صورت نیاز به اصلاح آیین‌نامه، حتما این کار انجام خواهد شد.

مدیریت مصرف انرژی

انصاری می‌گوید: عملکرد غیربهینه سامانه‌های احتراقی در ساختمان‌ها نه‌تنها موجب افزایش چشمگیر مصرف سوخت‌های فسیلی (نفت و گاز) می‌شود، بلکه منبع قابل‌توجهی در انتشار آلاینده‌های هوا نیز به شمار می‌رود. از عملکردهای مثبت در راستای مدیریت مصرف انرژی می‌توان به اقدامات شرکت ملی گاز در کاهش مصرف انرژی در سامانه‌های احتراقی و اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست در اجرای ماده ۱۷ قانون هوای پاک اشاره کرد. 

طبق ماده ۱۷ قانون هوای پاک، تمامی بهره‌برداران منابع ثابت آلوده‌کننده هوا ملزم به انجام معاینه فنی سالانه موتورخانه‌ها و سامانه‌های احتراقی خود هستند. مطابق برآورد شرکت‌های بازرس، معاینه فنی موتورخانه حداقل موجب پنج‌درصد کاهش مصرف سوخت می‌شود و به‌طور مستقیم به کاهش انتشار آلاینده‌هایی مانند مونوکسید کربن، اکسیدهای نیتروژن و ذرات معلق می‌انجامد. گرچه تمرکز اصلی این ماده قانونی بر کاهش انتشار آلاینده‌های ناشی از احتراق ناقص در تجهیزات گرمایشی است، اما اجرای صحیح آن علاوه بر تحقق اهداف زیست‌محیطی، منجر به افزایش قابل توجه بهره‌وری انرژی و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی نیز خواهد شد.

تقسیم‌بندی آلاینده‌ها

در همین حال، دکتر محمدحسن احرام‌پوش، دکترای تخصصی بهداشت محیط و عضو هیأت علمی (استاد تمام) دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی‌یزد به «اطلاعات» می‌گوید: طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت، هرگاه در هوای تنفسی، یک یا چند ماده آلوده‌کننده‌ یا ترکیبی از آن‌ها وجود داشته باشد که برای انسان، حیوان، گیاه و اشیا مضر باشد، آلودگی هوا اتفاق افتاده است. آلاینده‌های هوا باید دو شرط «میزان آلایندگی» و «مدت مواجهه» را داشته باشند تا بتوان تأثیرشان را مورد بررسی قرار داد.

وی می‌افزاید: میزان آلایندگی براساس استانداردهای کیفیت هوا بررسی می‌شود؛ به طوری که میزان آلاینده‌ نباید از میزانی که در جدول استاندارد مشخص شده است، بیشتر باشد. همچنین براساس شاخص های آلودگی هوا و مطابقت دادن با آلاینده‌ها می‌توان میزان آلودگی را تعیین کرد. پایش پنج آلاینده‌ شاخص شامل مونوکسیدکربن، اکسیدهای ازت، اکسیدهای گوگرد، ذرات معلق و سرب، حداقل کاری است که باید انجام شود. 

احرام‌پوش با اشاره به این که آلاینده‌های هوا به دو دسته طبیعی و مصنوعی تقسیم می‌شوند، می‌گوید: آلاینده‌های طبیعی شامل توفان‌ها، گردوغبار صحراها، آتش‌سوزی‌های جنگلی، املاح موجود در جو، شهاب‌های آسمانی و املاح جانوری و گیاهی و آلاینده‌های مصنوعی شامل سه دسته وسایل نقلیه موتوری، صنایع و کارخانجات و منابع تجاری و منازل هستند.

معمولا ۲۰ تا ۳۰ درصد از آلاینده‌ها طبیعی و ۷۰ تا ۸۰ درصد، مصنوعی هستند که میزان آن در شهرهای مختلف، تفاوت دارد؛ در بعضی از استان‌های کویری مانند سیستان و بلوچستان و یزد، درصد آلودگی منابع طبیعی بیشتر است. بخشی از عوامل آلودگی هوا مربوط به تغییرات اقلیمی و خشکسالی بوده و گاهی عامل آلودگی هوا مانند انتشار گازهای گلخانه‌ای یا باران‌های اسیدی از مرزها هم خارج شده است. 

بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد می‌گوید: اولین اقدام برای کنترل آلودگی هوا این است که منابع آلوده‌کننده هوا را تعیین و سهم منابع طبیعی و مصنوعی را مشخص کنیم. براساس مطالعات جهانی و ایران، ۶۰ تا ۶۵ درصد از آلودگی هوا مربوط به وسایط نقلیه موتوری، ۲۰ تا ۲۵ درصد مربوط به صنایع و ۱۰ تا ۱۵ درصد هم مربوط به منابع خانگی (سیستم گرمایشی منازل) و تجاری (رستوران‌ها، کارگاه‌ها و بیمارستان‌ها) است. 

احرام‌پوش با تأکید بر این که آلودگی هوا در زمستان بیشتر است می‌افزاید: آلودگی هوا در این فصل می‌تواند برای افراد آسیب پذیر باعث ایجاد بیمارهای تنفسی و قلبی عروقی شود. براساس تعریف سازمان بهداشت جهانی، افراد آسیب‌پذیر شامل کودکان، مادران باردار، سالمندان و افراد حساس می‌شود. 

وی با بیان این که در فصل سرد، تبادل هوا اتفاق نمی‌افتد و آلاینده‌ها در هوا باقی می‌مانند ادامه می‌دهد: در زمستان، عمده اثرات آلودگی هوا، تشدید بیماری‌های تنفسی و قلبی عروقی است، ضمن این که اکسیژن هوا  نیز کم و ناراحتی‌های تنفسی، تشدید می‌شود. همچنین آلودگی هوا در درازمدت، سبب ایجاد واکنش‎هایی در مغز، سلسله اعصاب مرکزی و ژنتیک، بروز ناراحتی‎های عصبی و روانی، تغییرات در DNA (عامل وراثت)، مسمومیت‌های خونی ناشی از افزایش فلزات سنگین مانند سرب در هوا، تشدید آسم و برونشیت و بیماری‌های تنفسی مزمن خواهد شد.

راهکار چیست؟

کنترل منابع طبیعی آلاینده هوا با تثبیت شن‌های روان و جلوگیری از ایجاد ریزگردها با ایجاد کمربند سبز و کاشت درخت انجام می‌شود.

احرام‌پوش با بیان این موضوع، می‌افزاید: اولین اقدام در خصوص وسایل نقلیه موتوری، جایگزین کردن وسایل نقلیه عمومی مانند قطار شهری یا زیرزمینی به‌جای خودروهای شخصی است که سهم بسیار مؤثری در آلوده کردن هوا دارند. استاندارد کردن خودروهای تولیدی، انجام معاینات فنی و موتوری، گازسوز یا برقی کردن اتومبیل‌ها، ارزان کردن لوازم یدکی اتومبیل و گسترش فضای سبز نیز از اقدامات لازم در این مورد به شمار می‌روند. 

در برنامه کوتاه مدت برای وسایل نقلیه، باید سوخت پاک‌تر به مردم ارائه شود؛ مثل استفاده از گاز به‌جای گازوئیل، بنزین و مازوت. نوع سوخت، تأثیر زیادی در میزان آلودگی هوا دارد. در برنامه میان مدت، ناوگان حمل‌ونقل عمومی باید به گونه‌ای طراحی شود که مردم به راحتی جابه‌جا شوند و نیاز به استفاده از خودروی تک‌سرنشین پیدا نکنند. در برنامه بلندمدت هم می‌توان از تجربیات کشورهایی که در این زمینه موفق بوده‌اند استفاده کرد. 

همچنین انتقال صنایع مزاحم و آلاینده به خارج از شهر، تغییر و اصلاح فرآیندهای تولید محصولات و گازسوز کردن صنایع از دیگر راهکارهای کنترل آلودگی هواست.

کنترل آلودگی هوا، نیازمند عزم ملی

احرام‌پوش در خصوص نقش نظام سلامت در پیشگیری از پیامدهای آلودگی هوا می‌گوید: تمامی دستگاه‌ها باید وحدت و هماهنگی داشته باشند؛ زیرا بخش عمده‌ای از کنترل آلودگی هوا برعهده نهادهای دیگر به‌جز وزارت بهداشت است. راهکارهایی نظیر تأمین زیرساخت‌ها و قطار شهری، قطعات لوازم یدکی، سوخت مناسب، افزایش آگاهی مردم و... عزم ملی و هماهنگی همه دستگاه‌ها را می‌طلبد. دانشگاه علوم پزشکی هم با تحلیل وضع موجود، آسیب‌شناسی و تعیین هریک از آلاینده‌های هوا و میزان مواجهه افراد و صنایع با این آلاینده‌ها، تأثیر آن را بر سلامت انسان بررسی و در یک برنامه بلندمدت تحت عنوان مطالعات آینده‌نگرانه، راهکارها را مشخص ‌کند.

وی با اشاره به این که هر فرد و هر صنعتی به سهم خودش می‌تواند در کاهش آلودگی هوا نقش داشته باشد ادامه می‌دهد: عزم ملی برای نوشتن برنامه راهبردی و سرمایه‌گذاری برای عملیاتی کردن کنترل آلودگی هوا نیازمند این است که دولتمردان و مردم، همت و جدیت بیشتری به خرج دهند.