جنگ ایران و آمریکا را می‌توان آزمونی طبیعی برای سنجش کارآمدی نهادهای سنتی و مدرن در دفاع از تمامیت ارضی کشور به شمار آورد. در این آزمون، روحانیت شیعه به مثابه قدیمی‌ترین نهاد مدنی ایران، پیش از هر نهاد دیگری، الگوی عملی خود در دفاع از میهن را به اجرا گذاشت.

انصاف باید داد که روحانیت در این نبرد نابرابر، سنگ تمام گذاشت؛ نه به خاطر اینکه جمهوری اسلامی را متعلق به خود می‌داند و نه به خاطر منصب و مقامی که در آن دارد، بلکه به خاطر تکلیفی که احساس می‌کند.

از منظر جامعه‌شناختی، این پدیده را می‌توان با نظریه «سرمایه اجتماعی» رابرت پوتنام، جامعه‌شناس برجسته آمریکایی، تحلیل کرد. پوتنام معتقد است جوامعی که دارای نهادهای میانی قوی با پیوندهای اعتماد و تعهد متقابل هستند، در بحران‌ها تاب‌آوری بیشتری نشان می‌دهند.

روحانیت شیعه در ایران، دقیقاً به مثابه چنین نهاد میانی قدرتمندی عمل می‌کند که سرمایه اجتماعی عظیمی را در قالب اعتماد مردمی، شبکه‌های همیاری و هنجارهای ایثار، بسیج کرده و در لحظه بحران، آن را به حمایت ملموس از میهن تبدیل می‌کند.

در مقابل، بسیاری از روشنفکران ایرانی که اغلب فاقد چنین شبکه‌های نهادی و مردمی گسترده‌ای هستند، در ساعات بحران دچار انزوای اجتماعی و فلج تحلیل می‌شوند. البته باید انصاف داشت و استثناها را نیز دید؛ چهره‌هایی مانند عبدالکریم سروش و عطاءالله مهاجرانی در این ایام مواضع صریح و روشنی در حمایت از ایران اتخاذ کردند و نشان دادند که روشنفکری دینی نیز می‌تواند در کنار مردم بایستد.

اما در یک سوی میدان، روحانیت با تمام توان حضور داشت: در کوچه‌های بمباران‌شده، در حضورهای شبانه، در سنگرهای خط مقدم و در تشییع‌های بی‌شمار شهدا. آنان ثابت کردند که دغدغه وطن، نه یک ادعای شعاری، که گره خورده با عمیق‌ترین باورهای دینی آنان است. در حالی که برخی از روشنفکران در لحظه بحران به سمت «سکوت استراتژیک» حرکت می‌کنند، روحانیون دقیقاً در چنین لحظاتی ایستادگی را عقلانی‌ترین انتخاب می‌دانند.

حقیقت آن است که روحانیت ایران، اولین سنگری است که دشمن در جنگ با ایران با آن مواجه می‌شود. پیش از آنکه دشمن به فکر بمباران پایگاه‌های نظامی باشد، باید از میان ایمانی عبور کند که روحانیت آن را در دل مردم زنده نگه داشته است. و آخرین سنگر نیز هست؛ زیرا اگر دشمن از همه موانع بگذرد، باز هم با روحیه تسلیم‌ناپذیری روبروست که روحانیت مشعل‌دار آن بوده و تا آخرین نفس نیز خواهد بود.

روحانیت نشان داده است که هواداری از ایران، یک شعار زودگذر نیست، بلکه یک باور عمیق نهادی است. درود بر این سنگر استوار که در سخت‌ترین روزها، پشت ملت ایران ایستاده و اجازه نداده است دشمن تصور کند که می‌تواند میان دین و میهن این مردم جدایی بیندازد.