سارا چشم براه

 گروه شهرستان ها: در شرایطی که اقتصاد کشور به دنبال کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی است، استان هرمزگان با تکیه بر ۲ گنجینه بی‌بدیل «دریا» و «تاریخ»، در حال تبدیل شدن به میدان رقابت با مقاصد سنتی گردشگری است.
تلفیق اقتصاد گردشگری با احیای بافت‌های تاریخی و میراث ناملموس، نه‌فقط چهره سواحل جنوب را دگرگون می سازد، بلکه نبض اقتصادی را در جزایر تندتر می کند.
اقتصاد گردشگری در هرمزگان دیگر فقط به شن و آفتاب محدود نیست. سرمایه‌گذاری هدفمند روی اقامتگاه‌های بومگردی (اکو-لاج) در جزایری مانند قشم، هرمز و هنگام، نشان داده است که گردشگری تجربی می‌تواند جایگزینی پایدار برای مشاغل کاذب باشد.این استان اکنون سهم عمده‌ای از گردشگری دریایی کشور را به خود اختصاص داده است، صنعتی که فعالان محلی از آن به عنوان «طلای آبی» یاد می‌کنند. راه‌اندازی اسکله‌های گردشگری مدرن و پهلوگیری شناورهای تفریحی، ضمن رونق کسب‌وکارهای خُرد، اشتغال فصلی را در بنادر جنوبی به اشتغالی پایدار تبدیل می کند.
نکته قابل تأمل، تمرکز زدایی از جزیره کیش و هدایت گردشگران به سمت مقاصدی با هویت بومیِ دست‌نخورده‌تر مانند جزیره لارک و بندر کنگ است.
هدف نهایی این طرح، تبدیل سواحل و جزایر هرمزگان به شبکه‌ای از مقاصد فعال گردشگری دریایی است؛شبکه‌ای که در آن، قلاع تاریخی، کاروانسراها و محوطه‌های تمدنی به پیشران اقتصاد بومی و اشتغال پایدار تبدیل شوند.
نفس دوباره در کالبد تاریخ
بخش قابل توجهی از این تحولات مرهون «احیای میراث فرهنگی» خواهد بود.
بافت تاریخی بندرلنگه و بندر کنگ که روزگاری در آستانه تخریب کامل بود، با کاربری‌های جدید گردشگری جان می گیرد.
خانه‌های قدیمی با معماری منحصربه‌فرد «بادگیرهای چندطبقه» و تلفیقی از هنر ایرانی و معماری حاشیه خلیج فارس، در حال تبدیل شدن به موزه‌ها، کافه‌های سنتی و کارگاه‌های صنایع دستی است. در جزیره هرمز، پروژه‌های مشارکتی منجر به آن شده است که زنان محلی با استفاده از خاک‌های رنگی، نقاشی‌های سنتی را به برندی جهانی بدل کنند؛ موضوعی که نه‌فقط میراث ناملموس را زنده کرده، بلکه درآمد سرانه خانواده‌های جزیره‌نشین را به شکل محسوسی افزایش داده است .
عقب ماندگی توسعه از رشد گردشگری
جشنواره‌های خوراک دریایی و عرضه غذاهایی چون «مهیاوه» و «سوراغ» در دکه‌های ساحلی، خود به تنهایی به جاذبه‌ای برای گردشگران داخلی و خارجی بدل شده است.
از سوی دیگر، اجرای موسیقی «زار» و «لیوا» نه به عنوان یک مراسم صرف، بلکه به عنوان یک میراث زنده و جذاب برای گردشگران معرفی می‌شود و از خطر فراموشی نجات یافته است.
با این حال، این مسیر بدون چالش نیست. فعالان گردشگری از ضعف شدید حمل‌ونقل دریایی و فرسودگی شناورها گله‌مندند و معتقدند توسعه اسکله‌ها از رشد گردشگری عقب مانده است.
مسئولان گردشگری هرمزگان از برنامه‌ریزی برای ایجاد «دهکده‌های گردشگری» در جزایر کمتر شناخته‌شده خبر می‌دهند؛ طرحی که هدف آن توزیع عادلانه ثروت گردشگری و جلوگیری از مهاجرت ساحل‌نشینان به شهرهای بزرگ است .
به نظر می‌رسد هرمزگان در حال نگارش الگویی جدید برای «اقتصاد مقاومتی» با تکیه بر هویت تاریخی و مواهب طبیعی خویش است.
احیای قلاع و بافت‌های تاریخی
احیای قلاع و بافت‌های تاریخی جزایر و سواحل جنوب بخشی از راهبرد تثبیت هویت ملی و تقویت اقتصاد محلی است.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هرمزگان در این باره گفت: هرمزگان فقط یک استان ساحلی نیست؛ این جغرافیا، شناسنامه زنده اقتدار تاریخی ایران در خلیج‌فارس و دریای عمان است. پهنه‌ای با بیش از ۲۳۷۰ کیلومتر مرز دریایی و ۱۴ جزیره راهبردی که در طول قرن‌ها، بستر شکل‌گیری تمدنی دریامحور، تجارت بین‌المللی و معماری دفاعی جنوب ایران بوده است.
به گفته عادل شهرزاد ، امروز بخش قابل توجهی از این میراث تمدنی، درگیر فرسایش اقلیمی، انزوای زیرساختی و فاصله از جریان توسعه است.وی با بیان این که در شرایطی که توسعه دریامحور به یکی از محورهای کلان سیاست‌گذاری کشور تبدیل شده، احیای قلاع، کاروانسراها و بافت‌های تاریخی جزایر و سواحل جنوب صرفاً یک مأموریت فرهنگی نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد تثبیت هویت ملی، تقویت اقتصاد محلی و بازتولید اقتدار ایران در آبراه‌های بین‌المللی محسوب می‌شود.
وی اظهار داشت: به همین دلیل اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان در ماه‌های اخیر، رویکرد تازه‌ای را برای خروج آثار تاریخی جنوب از وضعیت رکود و فرسایش آغاز کرده؛ مدلی که بر پایه هم‌افزایی دستگاه‌های عمرانی، جذب سرمایه‌گذار و اتصال میراث تاریخی به چرخه اقتصاد گردشگری تعریف شده است .
عبور از نگاه جزیره‌ای به میراث‌فرهنگی
مدیرکل میراث‌فرهنگی هرمزگان تصریح کرد: این استان با بیش از ۲۳۷۰ کیلومتر مرز دریایی و ده ها بنای تاریخی در سواحل و جزایر، نیازمند مدلی فراتر از مدیریت سنتی میراث‌فرهنگی است و صیانت از این حجم گسترده آثار، با اعتبارات محدود دولتی امکان‌پذیر نخواهد بود.
 عادل شهرزاد افزود: رویکرد جدید، خروج میراث‌فرهنگی از انزوای اداری و پیوند آن با پروژه‌های توسعه‌ای استان است؛ به همین دلیل، مذاکرات و تفاهمنامه‌هایی با دستگاه‌های عمرانی از جمله راه و شهرسازی، بنیاد مسکن و شهرداری‌های ساحلی آغاز شده است تا حفاظت از بناهای تاریخی، به بخشی از اسناد توسعه شهری و روستایی تبدیل شود.
به گفته وی، در قالب این مدل، بناهای تاریخی فقط آثار قابل بازدید نخواهند بود، بلکه به کانون‌های فعال گردشگری، اقامتگاه‌های بومگردی، مراکز فرهنگی و هسته‌های اشتغال محلی تبدیل می‌شوند.
مدیرکل میراث‌فرهنگی هرمزگان تصریح کرد: تحلیلگران حوزه اقتصاد گردشگری معتقدند یکی از حلقه‌های مفقوده توسعه جنوب، جدا ماندن ظرفیت‌های تاریخی از نظام برنامه‌ریزی اقتصادی بوده؛ موضوعی که سبب شده است بسیاری از آثار شاخص هرمزگان، به‌رغم موقعیت ممتاز جغرافیایی، از چرخه سرمایه‌گذاری و بازآفرینی خارج بمانند.
شهرزاد تأکید کرد: وقتی زیرساخت‌های دسترسی، خدمات شهری و پیوست‌های گردشگری برای یک بنای تاریخی تعریف شود، آن اثر از حالت متروک و منزوی خارج می‌شود و بخش خصوصی هم برای ورود به پروژه‌های احیایی انگیزه پیدا می‌کند.
وی ادامه داد: هدف نهایی این طرح، تبدیل سواحل و جزایر هرمزگان به شبکه‌ای از مقاصد فعال گردشگری دریایی است؛ شبکه‌ای که در آن، قلاع تاریخی، کاروانسراها و محوطه‌های تمدنی به پیشران اقتصاد بومی و اشتغال پایدار تبدیل شوند.
اسناد زنده حاکمیت ایران در خلیج‌فارس
مدیرکل میراث‌فرهنگی هرمزگان گفت: هر قلعه ساحلی، هر کاروانسرای دریایی و هر بنای تاریخی در جزایر هرمزگان، سندی زنده از پیشینه حاکمیت ایران در آب‌های جنوب است و حفظ آنها فقط یک مسئولیت فرهنگی نیست، بلکه بخشی از صیانت از هویت ملی کشور محسوب می‌شود.
شهرزاد اظهار داشت: اگر این ظرفیت‌ها به‌درستی فعال شوند، نه فقط چرخ اقتصاد گردشگری جنوب به حرکت درمی‌آید، بلکه روستاها و جزایر نیز از منافع مستقیم توسعه بهره‌مند خواهند شد و جریان ثروت به عمق جغرافیای ساحلی استان نفوذ می‌کند.
زنگ خطر گردشگری در جزیره هرمز
بررسی تجربه کشورهای ساحلی موفق نشان می‌دهد که توسعه پایدار مناطق دریایی، بدون احیای هویت تاریخی و اتصال آن به اقتصاد گردشگری امکان‌پذیر نیست ،اکنون هرمزگان نیز در تلاش است با عبور از مدل‌های سنتی حفاظت صرف، میراث تاریخی خود را به بخشی از موتور محرک توسعه تبدیل کند.
در این میان هرمز در محاصره گردشگری بدون ثروت بوده و زنگ خطر فرسایش جزیره با سفرهای بی‌برنامه به صدا در آمده است .
مدیرکل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری هرمزگان در این باره تصریح کرد : جزیره هرمز سال‌هاست در ادبیات گردشگری ایران به‌عنوان مروارید سرخ خلیج‌فارس و جزیره رنگین کمان شناخته می‌شود؛ جزیره‌ای که خاک رنگین ، فرهنگ بومی و موقعیت استراتژیک آن، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطب‌های مهم گردشگری دریامحور منطقه را دارد.  شهرزادافزود: با این حال، آنچه امروز در میدان واقعی اقتصاد گردشگری هرمز مشاهده می‌شود، تناقضی آشکار میان افزایش تعداد گردشگران و ضعف رسوب ثروت در جامعه محلی است؛ وضعیتی که کارشناسان از آن به‌عنوان گردشگری بدون ارزش افزوده یاد می‌کنند.
به گفته وی، بررسی‌های میدانی و تحلیل الگوی سفر در هرمز نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از جریان گردشگری ورودی به این جزیره، در قالب سفرهای کم‌هزینه، خوداتکا و فاقد پیوند با زنجیره رسمی خدمات گردشگری انجام می‌شود؛ مدلی که اگرچه آمار حضور گردشگر را افزایش می‌دهد، اما سهم اندکی در رونق اقتصادی اقامتگاه‌های بومی، حمل‌ونقل محلی، صنایع‌دستی و معیشت جامعه میزبان دارد در مقابل، فشار مضاعفی بر منابع محدود آب، زیرساخت‌های خدماتی، مدیریت پسماند و ظرفیت اکولوژیک جزیره تحمیل می‌کند.
  شهرزاد ادامه داد: ادامه این روند می‌تواند هرمز را در آینده‌ای نه‌چندان دور با بحران فرسایش زیست‌محیطی و نارضایتی اجتماعی مواجه کند؛ چرا که توسعه گردشگری زمانی پایدار خواهد بود که میان حجم سفر و میزان منفعت اقتصادی برای مردم بومی توازن برقرار شود.
  مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان در گفتگو با رسانه‌ها ابعاد این ناترازی ساختاری و برنامه‌های جدید مدیریت سفر در جزایر خلیج‌فارس را تشریح کرد و با اشاره به ویژگی‌های خاص اکولوژیک و تمدنی جزیره هرمز اظهار داشت: هرمز یک مقصد عادی گردشگری نیست؛ این جزیره یک سرمایه ملی و بین‌المللی با ظرفیت‌های محدود زیست‌محیطی است و هرگونه توسعه در آن باید بر اساس ملاحظات علمی و ظرفیت برد جزیره انجام شود.وی افزود: بررسی‌های کارشناسی ما نشان می‌دهد بخشی از مدل فعلی گردشگری در هرمز دچار ناترازی جدی است. حجم ورود مسافران افزایش یافته اما این افزایش الزاماً به معنای رونق اقتصادی پایدار برای جامعه محلی نیست؛ زیرا بخش قابل توجهی از گردشگران در قالب سفرهای کم‌هزینه و بدون استفاده از شبکه رسمی خدمات وارد جزیره می‌شوند.
فقدان مدیریت هوشمند سفر
وی افزود: هرمز اکنون در نقطه حساسی قرار گرفته است؛ جایی که اگر الگوی سفر مدیریت نشود، ظرفیت طبیعی و اجتماعی جزیره با فرسایش تدریجی مواجه خواهد شد.
یکی از مهم‌ترین چالش‌های جزایر جنوبی، نبود مدیریت هوشمند سفر است در شرایط فعلی، بخش زیادی از گردشگران بدون رزرو اقامتگاه، بدون برنامه مشخص و خارج از چرخه اقتصادی رسمی وارد جزیره می‌شوند؛ مساله‌ای که امکان برنامه‌ریزی برای خدمات‌رسانی، کنترل ظرفیت و توزیع عادلانه منافع اقتصادی را دشوار کرده است.
شهرزاد با تأیید این موضوع تصریح کرد که ادامه روند فعلی به صلاح هرمز نیست ما نمی‌توانیم فقط به افزایش آمار ورود گردشگر افتخار کنیم، در حالی که زیست‌بوم جزیره تحت فشار قرار گرفته و سهم جامعه محلی از این اقتصاد محدود باقی مانده است.
 به گفته مدیرکل میراث فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری هرمزگان ، آینده جزایری مانند هرمز، قشم و لارک در گرو عبور از مدل سنتی و رهاشده سفر است؛ مدلی که در آن صرف حضور گردشگر، موفقیت تلقی می‌شود در الگوی جدید توسعه، کیفیت گردشگر، میزان ماندگاری، حجم گردش مالی و پیوند سفر با زنجیره خدمات بومی، شاخص اصلی موفقیت خواهد بود.
شهرزاد با تاکید بر ضرورت بازتعریف اقتصاد گردشگری جزایر خلیج‌فارس گفت: جزایر جنوبی باید به ویترین اقتدار اقتصادی و فرهنگی ایران تبدیل شود، ما مصمم هستیم با استفاده از فناوری‌های نوین، گردشگری هرمز و سایر جزایر را به سمت یک مدل پایدار، هوشمند و ثروت‌آفرین هدایت کنیم تا منافع واقعی آن در سفره مردم بومی و در حفظ هویت طبیعی و فرهنگی جزایر دیده شود.