اطلاعات آنلاین نوشت: هر ماده شیمیایی ساخت بشر برای طبیعت خطرناک است و اثرات زیان بار زیست محیطی را به دنبال دارد. برای همین با یک جمله می توان به طور کلی گفت که مواد جامد، مایع و گازهای شیمیایی و سمی باعث آلودگی محیط زیست می شود. اما تمامی افراد به خوبی با این موضوع آشنا هستند و چیزی که در این میان مهم است، آشنایی افراد با نوع و شیوه آلودگی و زیان های ناشی از هر کدام از این مواد است.

به طور حتم در طبیعت با باتری های رها شده به ویژه باتری های یک بار مصرف برخورد کرده ایم که در میان گیاهان، سنگ ها، درون رودخانه ها و چشمه ها، سواحل دریاها و دریاچه ها و دیگر مناطق دیده می شوند که اغلب هم توسط گردشگران رها شده اند. معمولاً این باتری های رها شده به دلیل واکنش های شیمیایی درون آنها در مدت زمان طولانی باعث خروج و نشت مواد شیمیایی به بیرون می شوند که در واقع در حال مسموم کردن آب ها، خاک ها و بیمار کردن موجودات زنده هستند.

برخی از کوهنوردان، طبیعت گردها و مسافرانی که توجهی به آلوده شدن زیستگاه ها و منابع طبیعی ندارند، پس از اقامت در شب و خالی شدن باتری چراغ های روشنایی، دوربین عکاسی، وسایل الکترونیکی و غیره، آنها را در طبیعت به دور می اندازند. مواد سمی ترشح شده از این باتری ها پس از مدتی وارد آب های زیرزمینی، رودخانه ها، دریاها و خاک ها می شوند که سرانجام ممکن است در اندک زمانی وارد بدن موجودات زنده شوند. به این ترتیب مواد سمی حاصل از این باتری ها در چرخه زیستی و زنجیره غذایی موجودات زنده تا مدت های بسیار طولانی باقی می مانند. البته این باتری ها فقط موجب زیان رساندن به طبیعت نمی شوند بلکه برای سلامتی انسان نیز بسیار خطرناک هستند.

برای افرادی که زیاد سفر می کنند، باتری های یک بار مصرف بسیار کاربرد دارند. دوربین عکاسی، چراغ قوه، رادیو و خیلی وسایل دیگر که معمولاً در سفرها یا در زندگی روزمره مورد استفاده قرار می گیرند، به باتری احتیاج دارند. به همین منظور و جلوگیری از آلودگی زیست محیطی و صرفه جویی در هزینه بهتر است از باتری های یک بار مصرف استفاده نشود و باتری های قابل شارژ را جایگزین آنها کنیم. بسیاری از دستگاه های ذکر شده پر مصرف هستند و نیاز به تعویض باتری در زمان های کوتاه دارند. برای مثال، باتری دوربین های عکاسی دیجیتال معمولاً پس از گرفتن 50 تا 100 عکس بدون فلاش باید تعویض شوند. چراغ قوه های خیلی مرغوب و کم مصرف هم معمولاً بیش از 8 ساعت نمی توانند بدون تعویض باتری روشن بمانند. با این وجود اگر فقط از باتری های معمولی و یک بار مصرف استفاده شود، پس از مدتی متوجه خواهیم شد که چه میزان زیادی باتری در زباله های خانگی یا مسافرتی خواهیم داشت.

جیوه و کادمیوم، فلزات خطرناک موجود در باتری

باتری ها حاوی فلزات سنگینی مانند جیوه و کادمیوم بوده که بسیار سمی هستند و پس از دور ریختن باتری ها بر اثر فساد و خوردگی ناشی از مواد داخل باتری، جدار فلزی آنها می شکند و این فلزات خطرناک آزاد می شوند یا همراه مواد داخل باتری به خاک نفوذ می کنند یا این که بر اثر گرما و نور خورشید تبخیر می شوند و هوا را آلوده می کنند.

جیوه که یکی از مواد تشکیل دهنده باتری به شمار می رود فلزی بسیار خطرناک است. جیوه از تمامی فلزات دیگر، فرّارتر و بخار آن کاملاً سمی است. جیوه از ریه ها به جریان خون نفوذ می کند سپس از خون و مغز می گذرد و با وارد شدن به مغز آسیب شدیدی به سیستم اعصاب مرکزی می ‌رساند. در معرض جیوه قرار گرفتن برای مدت طولانی موجب بیماری می شود و البته روی رفتار انسان هم تأثیر می گذارد. بخار جیوه به سیستم اعصاب مرکزی حمله می ‌کند اما کلیه‌ها و کبد هدف اصلی‌ آن است.

 جیوه در نتیجه سوزاندن زغال سنگ و مازوت که دارای مقادیر کمی جیوه هستند، به صورت بخار وارد جَو می‌ شود و نیز از خاکستر کردن ضایعات جامد مانند باتری ها که دارای جیوه هستند در محیط زیست رها می ‌شود. امروزه جیوه موجود در اتمسفر رقیب مواد خروجی از آتشفشان ها است که در گذشته منبع عمده جیوه معلق در هوا محسوب می ‌شدند. جیوه در هوا بیشتر به شکل گاز است و مقدار اندکی از آن به ذره ‌های معلق متصل است. جیوه گازی معلق در هوا است که می ‌تواند مسافت های زیادی را قبل از رسوب در خاک و آبراهه ‌ها طی کند.

مرکوریک اسید (HgO) که در باتری های معمولی برای جلوگیری از خورده شدن الکترود روی استفاده می ‌شود، پس از سوزاندن باتری های مصرفی، آزاد شده و وارد جو می‌ شود که منبع اصلی آلودگی محیط زیست است.

کادمیوم نیز یکی دیگر از مواد تشکیل دهنده باتری های معمولی به شمار می رود. کادمیم یک ماده زاید خطرناک یعنی به عنوان یک ماده شیمیایی سمی که باید با احتیاط دور ریخته شود معرفی شده است. کادمیوم بیش از همه بر گیاهان اثر می گذرد. کادمیوم باعث کاهش میزان فتوسنتز و تعریق و در ضمن سبب افزایش میزان تنفس می شود. غلظت بسیار اندکی از کادمیوم در خاک کافی است تا مخاطراتی را برای گیاهان ایجاد کند؛ مانند کوتاهی محور شاخه ها و تشدید زرد رنگ شدن برگ های پیر. جذب کادمیوم فقط از طریق ریشه صورت نمی گیرد بلکه شاخه ها و برگ ها نیز می توانند کادمیوم را جذب کنند.

طولانی شدن مدت خزان گیاهان خطر مهم دیگری است که در نتیجه آلودگی به کادمیوم ایجاد می شود. کادمیوم در غلظت هایی در حد میلی مولار و در زمان های طولانی، اثرات سمی متنوعی از خود نشان می دهد. همچنین کادمیوم اثرات زیان باری بر سلامت انسان به دنبال دارد. آشامیدن آبی که به کادمیوم آلوده شده است سبب اختلالات گوارشی می شود و چنانچه مدت طولانی مصرف شود باعث کم خونی، نکروز کبدی، ضایعات کلیوی و سرطان پروستات می شود.

اگر مقدار سم کادمیوم در انسان به ۲۰ میلی گرم برسد، کلیه های انسان از کار می افتد. همچنین کادمیوم موجب سرطان و کوتاهی قد در انسان می شود. بخش قشری کلیه یکی از اندام های بحرانی برای تجمع کادمیوم به شمار می رود. اثرات کلاسیک کلیوی ناشی از مسمومیت کادمیوم در انسان به صورت پروتئینه و قندی شدن ادرار و اسد آمینه ای شدن اوره است.

کادمیوم خورده شده از طریق غذا، در مقادیر زیاد می تواند به شدت معده را تحریک و منجر به اسهال و استفراغ و بعضی اوقات مرگ شود. در بعضی مواقع نیز باعث افزایش فشار خون، فقر آهن، بیماری های کبدی و آسیب های مغز و اعصاب می شود. به هر حال میزانی که باعث ایجاد این بیماری ها شود، هنوز مشخص نشده است. کادمیوم به عنوان یک ماده سرطان زا و عامل ایجاد جنین های ناقص الخلقه و یک ماده جهش زای احتمالی به شمار می آید ضمن این که تأثیرات زیان آوری روی زندگی پرندگان و آبزیان می گذارد.

در اکوسیستم های آبی، کادمیوم در صدف های رودخانه ای، میگوها، خرچنگ ها و ماهیان تجمع می یابد. جاندارانی که این عنصر را می خورند یا می نوشند دچار فشار خون بالا، بیماری های کبدی و صدمات مغزی و نخاعی می شوند.

باتری های قابل شارژ می توانند چاره ساز باشند؟

هرچند که در بعضی از باتری های قابل شارژ هم از کادمیوم استفاده شده است اما به دلیل عمر بالایی که دارند، استفاده از آنها باعث کاهش میزان کادمیوم آزاده شده در طبیعت و محل های دفن زباله می شود. باتری های قابل شارژ در شکل ها و اندازه های مختلف قابل خریداری هستند. هنگام خرید باتری قابل شارژ باید به ترکیبات باتری که روی بدنه آن درج شده است و مارک آن دقت کرد. بسیاری از باتری های قابل شارژی که در بازار موجود هستند پس از دو یا سه بار شارژ شدن دیگر قابل استفاده نیستند چرا که خیلی زود خالی می شوند. بنابراین سعی شود با مقداری هزینه بیشتر، باتری مرغوبی تهیه کرد تا هم اثرات زیان بار زیست محیطی کاهش یابد و هم بتوان برای مدت طولانی از آن استفاده کرد.

باتری خودروها

باتری خودروها نیز از عوامل دیگر آلودگی زیست محیطی به شمار می روند. واحدهای تولید باتری های اسیدی سربی پسماندهای جامد دیگری نیز تولید می کنند که عبارتند از باتری های مردود و قطعات معیوب شامل جعبه باتری،‌ درپوش، قطب ها،‌ شبکه های الکترود،‌ اتصالات و جداسازها که هر کدام از آنها اگر وارد طبیعت شوند باعث آلودگی های خطرناکی می شوند. از آنجایی که این نوع باتری ها حاوی فلزات سنگین به ویژه سرب، اسید سولفوریک و انواع پلاستیک هستند، فرآیند بازیافت در صورتی که به خوبی کنترل نشود می تواند فرایندی خطرناک باشد. باتری های سربی اسیدی مجموعه هایی کوچک برای ذخیره انرژی از طریق استفاده کنترل شده از واکنش های شیمیایی هستند. این گونه باتری ها به دلیل غیرقابل بازگشت بودن واکنش های شیمیایی دارای دوره عمری مشخص هستند و پس از رسیدن به انتهای دوره عمری خود با وجود محتوای فلزی بالا به ویژه سرب، غیراستفاده و فرسوده و در گروه پسماند های ویژه تقسیم بندی می شوند. این باتری ها دارای محتوای فلزی بالا به ویژه مقدار زیادی سرب هستند که لازم است همراه دیگر فلزات موجود در آنها نظیر قلع، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی پروپیلن مورد بازیافت قرار گیرند و دوباره وارد چرخه صنعت شوند. هر چند این فرآیند به دلیل وجود فلزات سنگین، اسید سولفوریک و انواع پلاستیک ها در صورت اعمال نشدن کنترل مناسب می توانند برای محیط زیست و سلامت بشر خطرناک و عوارض زیست محیطی جبران ناپذیری را به دنبال داشته باشند.