فرشاد پرویزیان

در اقتصاد سنتی، ارزش یک کالا عمدتاً در محیط کارخانه و توسط ماشین‌آلات و نیروی کار فیزیکی تولید می شود. اما در کشورهای پیشرفته یک جابه‌جایی بنیادین رخ داده و رفتار دیجیتال مبنای ارزش آفرینی قرار گرفته است. به عبارت ساده در این مدل اقتصادی «ارزش» نه فقط در تولید کالا، بلکه در «تعامل» با مصرف کننده آن شکل می‌گیرد. هر کلیک، هر جست‌وجو، هر پیام و حتی مکث کاربر روی یک صفحه، به داده‌ای تبدیل می‌شود که در موتورهای هوش مصنوعی بازتولید ارزش اقتصادی می‌کند.
این همان نقطه‌ای است که می‌توان آن را «اقتصاد تعامل کاربران با هوش مصنوعی» نامید. در این قالب انسان‌ها نه فقط مصرف‌کننده خدمات دیجیتال، بلکه تولیدکننده مداوم داده هستند.در ظاهر، کاربر وارد یک پلتفرم می‌شود تا جست‌وجو کند، خرید کند یا سرگرم شود، اما در سطح زیرین، فرآیندی اقتصادی در حال وقوع است تا رفتار او ثبت، تحلیل و مدل‌سازی ‌شود. در این ساختار، کاربر عملا به یک «تولیدکننده نامرئی» تبدیل شده است؛ تولیدکننده‌ای که بدون دستمزد مستقیم، ارزش اقتصادی خلق می‌کند و مفهوم سنتی کار و ارزش را به چالش می‌کشد.هوش مصنوعی در این میان نقش یک موتور تبدیل را دارد. اگر داده را ماده خام اقتصاد جدید بدانیم، هوش مصنوعی همان کارخانه‌ای است که این ماده خام را به تصمیم، پیش‌بینی و سود تبدیل می‌کند.
الگوریتم‌های یادگیری ماشین از میلیاردها داده رفتاری انسان، الگو استخراج می‌کنند. این الگوها در سیستم‌های توصیه‌گر، تبلیغات هدفمند، مدیریت زنجیره تأمین و طراحی محصول استفاده می‌شوند. نتیجه این فرایند، کاهش هزینه، افزایش دقت و شخصی‌سازی گسترده تجربه کاربر است.
اقتصاد دیجیتال بر پایه یک چرخه بازخوردی عمل می‌کند: کاربر داده تولید می‌کند، داده تحلیل می‌شود، تحلیل به تصمیم تبدیل می‌شود و تصمیم دوباره تجربه کاربر را شکل می‌دهد.
شبکه‌های اجتماعی، موتورهای جست‌وجو و بازارگاه‌های آنلاین، نمونه‌های بارز این اقتصاد جدیدند که بر اساس «اثر شبکه‌ای» رشد می‌کنند؛ و هرچه کاربران بیشتر شوند، ارزش سیستم به شکل غیرخطی افزایش می‌یابد.
یکی از ابزارهای مهم این مدل اقتصادی، سنجش آنلاین است؛ یعنی جمع‌آوری و تحلیل مداوم داده‌های رفتاری کاربران از وب‌سایت‌ها، اپلیکیشن‌ها و شبکه‌های اجتماعی.
سیستم‌های هوش مصنوعی هم  از این الگوهای رفتاری برای افزایش تعامل استفاده می‌کنند. به بیان ساده، طراحی تجربه کاربری به گونه‌ای انجام می‌شود که احتمال کلیک، خرید یا ماندگاری کاربر افزایش یابد.اینجا مرز میان «بهینه‌سازی تجربه» و «دستکاری رفتار» بسیار باریک می‌شود؛ مرزی که هنوز در بسیاری از نظام‌های حقوقی و اخلاقی به‌طور کامل تعریف نشده است.اگر این ساختار را در یک مدل ساده خلاصه کنیم، می‌توان گفت ارزش اقتصادی تابعی از چهار متغیر است: میزان تعامل کاربر، کیفیت داده، قدرت الگوریتم و سرعت تحلیل.افزایش هر یک از این عوامل می‌تواند ارزش کل سیستم را به شکل تصاعدی افزایش دهد؛ به همین دلیل شرکت‌های بزرگ فناوری سرمایه‌گذاری سنگینی بر داده و هوش مصنوعی دارند.
با وجود تمام مزایا، این اقتصاد جدید بدون چالش نیست. نخستین چالش، حریم خصوصی است؛ زیرا کاربران اغلب نمی‌دانند چه مقدار از رفتارشان ثبت و تحلیل می‌شود.چالش دوم، تمرکز قدرت است؛ چند شرکت بزرگ فناوری در حال تبدیل شدن به گلوگاه‌های اصلی جریان اطلاعات هستند.چالش سوم، سوگیری الگوریتمی است؛ داده‌های ناقص یا جهت‌دار می‌توانند به تصمیم‌های ناعادلانه منجر شوند.تعامل کاربران با هوش مصنوعی صرفاً یک تحول فناورانه نیست، بلکه تغییری پارادایمی در تعریف ارزش، کار و بازار است. در این جهان جدید، انسان‌ها هم‌زمان هم مصرف‌کننده‌اند و هم تولیدکننده.هر تعامل دیجیتال یک واحد اقتصادی و هر تصمیم الگوریتمی بازتابی از میلیاردها رفتار انسانی است. اقتصاد نه در کارخانه‌ها، بلکه در داده‌هایی شکل می‌گیرد که ما هرروز، آگاهانه یا ناآگاهانه تولید می‌کنیم.یک پرسش: آیا می‌دانیم در کدام شبکه اجتماعی و برای کدام جریان اقتصادی، بی‌آنکه متوجه باشیم، در حال تولید ارزش بدون دستمزد هستیم؟