علیرضا امیری
مناسبات و روابط روسیه با چین و ایران در سال ها و ماههای اخیر به دلیل تحولات سیاسی و امنیتی در منطقه و جهان، دستخوش تغییراتی جدید شده است. روسیه و چین طی سال های گذشته سطح تبادلات تجاری دوجانبه را بالا برده و تفاهمنامه های بزرگ و متعددی در حوزه‌های مختلف از جمله انرژی، اقتصادی و از همه مهمتر نظامی و فضایی امضا کرده اند. این روند البته به موازات تقویت بیش از پیش مواضع سیاسی دو کشور در سطح جهانی بوده و پکن و مسکو همواره در مخالفت با نظام لیبرال آمریکایی و تک قطبی همصدا بوده اند.
شاید در نگاه نخست، وضعیت کنونی در روابط و مناسبات خوب پکن - مسکو را محصول و نتیجه طبیعی شرایط ژئوپلیتیکی، توانمندی های نظامی و ظرفیت های اقتصادی آنها بدانیم، اما نباید از نیازهای ژئوپلیتیکی دو کشور و تاثیر شرایط جدید بوجود آمده در صحنه بین الملل به ویژه یکه تازی آمریکا در عرصه جهانی، در تقویت و افزایش این همگرایی غافل ماند. این در حالی است که همزمان با روابط بسیار قوی روسیه با چین، مواضع ضعیف و انفعالی مسکو در بحبوحه جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه کشورمان، ماهیت مناسبات تهران - مسکو را زیر سئوال برده است. با هدف بررسی این موضوعات، گفتگویی با دکتر حسین احمدی، از اساتید برجسته دانشگاه در حوزه روسیه و قفقاز انجام دادیم که در ادامه می خوانید.
*وضع و موقعیت کلی روسیه در حال حاضر چگونه است؟
-روسیه ۱۷میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد. جمعیت این کشور به ۱۵۰میلیون نفر می‌رسد و دارای ۸۳ استان است، اما پس از ضمیمه ۲ ایالت از گرجستان و ۶ ایالت از اوکراین، اکنون می‌توانیم بگوییم که ۹۱استان دارد. تولید ناخالص داخلی (جی دی پی) این کشور تقریبا ۲ تریلیون دلار است و با ۷۸۰ میلیارد دلار تجارت خارجی در جایگاه نهم دنیا قرار دارد.
* تحلیل شما از سطح روابط میان چین و روسیه با توجه به سفر اخیر پوتین به پکن چیست؟
-نخست اینکه سفر اخیر پوتین به چین با دعوت «شی جین پینگ» صورت گرفت. پوتین و رئیس جمهوری چین بارها با یکدیگر دیدار داشته اند. در سفر پوتین به پکن ۸ وزیر از جمله مقاماتی از حوزه انرژی روسیه حضور داشتند. من تاکنون در دنیا دو کشور که به اندازه روسیه و چین با همدیگر روابطی فوق راهبردی و دوستانه داشته باشند، ندیده‌ام. ضمن اینکه در ۱۵سال اخیر چین شریک اول اقتصادی روسیه هم در صادرات و هم در واردات بوده است .
در سفر اخیر پوتین به پکن بر روی احداث و انتقال خط گاز «سیبری ۲» از روسیه به چین توافق شد و این در حالی است که پیشتر خط انتقال گاز روسیه به چین با نام «سیبری ۱» با حجم انتقال ۳۸میلیارد مکعب وجود داشت. خط انتقال گاز «سیبری ۲» از غرب منطقه سیبری آغاز می شود و پس از عبور از مغولستان به چین می‌رسد. این خط لوله قرار است ظرف ۵سال ساخته شود و حجم انتقال گاز آن به ۵۰میلیارد متر مکعب در سال خواهد رسید. همچنین در این سفر بر سر احداث خطوط انتقال نفت روسیه به چین توافق شد. قبلاً مبادلات تجاری میان دو کشور ۹۷میلیارد روبل در سال بود که قرار است تا پایان سال ۲۰۲۶، دو برابر شود.
نکته دیگر اینکه در دیدار پوتین و شی جین پینگ درباره ایران نیز گفتگو شد. دو طرف بر ضرورت وجود جهان چند قطبی تاکید و با جهان تک قطبی مخالفت کردند. آنها همچنین تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کردند، زیرا به گفته آنها ثبات خاورمیانه را تضعیف می‌کند. آنها اعلام کردند که این جنگ نباید شروع می‌شد و باید دو طرف به میز مذاکره برگردند، زیرا نگران گسترش این جنگ به فراتر از منطقه هستند. روسیه و چین همچنین از سازمان‌های بین‌المللی خواستند که بی‌طرفانه در مورد تنش‌ها و درگیری‌های ایران و آمریکا قضاوت کنند.
* نقش روسیه را در تحولات و تنش های اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران چگونه ارزیابی می کنید؟
-ابتدا باید یک نکته اساسی در اینجا بیان شود و آن اینکه ما و روسها همدیگر را خوب نمی‌شناسیم و به عبارت بهتر باید گفت که شناخت ما از همدیگر بر پایه منابع غربی ازجمله انگلیس است و این شامل هم نخبگان ایرانی و هم نخبگان روسیه می‌شود. روسها اساساً فرقی بین ایرانِ دوره جمهوری اسلامی و ایرانِ دوره پهلوی و قاجار نمی‌بینند و ما نیز نگاهی مشابه داریم و تفاوتی بین روسیه کنونی با روسیه سوسیالیستی دهه‌های قبل نمی‌بینیم و این مشکلی بزرگ است. نکته مهم دیگر اینکه در سیاست خارجی و روابط بین الملل، واژه‌هایی مانند «غیرقابل اعتماد» و «خیانت» و غیره وجود ندارد و آنچه مهم است منافع ملی کشورهاست که باید تامین شود وگرنه هیچ قدرت بزرگی روابط خود را با دیگری گره
نخواهد زد.
در نتیجه این نگاه، در داخل ایران با مواضعی روبرو هستیم که عمدتاً ضد روسی هستند و این در حالی است که این بخش از نخبگان ایرانی حتی یک بار به روسیه سفر نکرده اند تا بدانند که روسیه کنونی همان روسیه سابق سوسیالیستی نیست و خیلی تفاوت کرده است. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، این است که بدانیم روسیه، تنها از نظر نظامی پیشرفت نکرده، بلکه در سایر زمینه‌ها از جمله اقتصادی و سایر صنایع پیشرفت‌های بزرگی داشته است. این در حالی است که روسها به عنوان عضو دائم شورای امنیت دارای پتانسیل‌هایی از جمله حق وتو هستند. روسها در بحث هسته‌ای و در موضوعات منطقه‌ای مانند سوریه، یمن و سایر گروه‌های مقاومت منطقه قطعنامه‌های ضد ایرانی مهمی را وتو می‌کنند و مانع اجرای بند هفتم منشور شورای امنیت علیه ایران می‌شوند. به همین دلیل است که قدرت چانه زنی مسکو (با وجود کارت ایران) در مقابل غرب و آمریکا بالاتر
می‌رود.
روسها به نظام تک قطبی به هیچ وجه التزامی
ندارند. آنها همچنین دریچه‌ای را برای گشایش اقتصادی به سمت ایران باز کرده‌اند که در پاره‌ای مواقع بسیار کارآمد بوده است. روسها معتقدند باید ایران در برابر آمریکا و غرب قوی باشد و اگر ایران ضعیف شود، منافع روسیه مورد تهدید بیشتر قرار خواهد گرفت. نکته دیگر اینکه ما با روسها همانند چینی‌ها توافقنامه راهبردی نداریم. در اینجا باید به این نکته اشاره کرد که روسها ما را مانند یک سد نفوذ ناپذیر در مقابل پیشروی و نفوذ آمریکایی‌ها و غربی‌ها به آسیای مرکزی که همان حیاط خلوت روسیه به شمار می‌رود، می‌بینند و این برای آنها بسیار مهم است.
* روسیه در تحولات اخیر در حوزه دفاعی و میدانی چه کمکی به ایران کرده است؟
-روسها به ایران کمک‌های قابل توجهی کرده‌اند همانگونه که چینی‌ها کرده‌اند. ما در ایران چون در برخی حوزه‌ها مدیریت واحدی نداریم، ازجمله در حوزه پدافندی و پوشش دفاع آسمان؛ طی جنگ اخیر آسیب‌هایی دیدیم. در این باره باید گفت که ما از روسها درخواست کمک نکردیم. نکته مهم اینکه متاسفانه سیستم یکپارچه پدافند هوایی که در اختیار ارتش بود، باعث ایجاد مشکلاتی شد. به نظر من،اگر تفکیک در این حوزه صورت می‌گرفت و سپاه و ارتش هر کدام به صورت جداگانه بخش‌هایی از کشور را با پدافندهای ساخت روسیه و چین پوشش می‌دادند، وضعیت به گونه ای بهتر رقم می خورد. معتقدم اگر ارتش کشورمان با چین و سپاه با روسیه همکاری‌های پدافندی هوایی را تقویت می‌کردند و سامانه های متفاوتی را به کار می گرفتند، شرایط کنونی پیش نمی‌آمد و آسیب پذیری ها به حداقل می رسید.
نکته دیگر اینکه ایران باید در حوزه‌های الکترونیک، هوافضا، پدافندی و سایر حوزه‌های پیشرفته به سراغ چین و روسیه برود تا به پیشرفته‌ترین تکنولوژی در این حوزه‌ها دست یابد. از طرفی، روسها و چینی‌ها حاضرند در حوزه‌های تکنولوژیک نظامی و امنیتی به کشورمان کمک کنند تا به عقب ماندگی در این بخش‌ها پایان داده شود،این در حالی است که روسها با حمایت‌های اطلاعاتی نظامی از طریق ماهواره ها، به ایران در جنگ ۴۰روزه کمک‌های شایانی کردند که بخش عمده این اطلاعات شامل ارسال تصاویر استقرار نیروهای آمریکایی در خلیج فارس، اقلیم کردستان عراق و حتی سرزمین‌های اشغالی بود که کمک‌های مهمی به ما در حملات موشکی و پهپادی به این مناطق کرد.
* تاثیر مناسبات مسکو – تل آویو را در جنگ اخیر ایران و اسرائیل چگونه ارزیابی می‌کنید؟
-در پاسخ به این سئوال باید به این نکته اشاره کرد که نزدیک به ۷۰۰هزار روس تبار یهودی در اسرائیل زندگی می‌کنند که البته تعلق خاطر چندانی هم به روسیه نشان نداده اند. روسیه تمایلی ندارد که برتری هوایی اسرائیل و آمریکا در خاورمیانه ادامه پیدا کند و همواره خواستار این بوده که جنگ در منطقه گسترش پیدا نکند. روسها همواره حملات اسرائیل به لبنان، سوریه و غزه را محکوم کرده اند. می‌توانیم بگوییم روابط روسیه با ایران برای مسکو به مراتب با اهمیت‌تر از روابط روسیه با اسرائیل است.
* فارغ از مناسبات سیاسی و امنیتی، کشور روسیه برای ایران از چه نظر دارای اهمیت است؟
-در این باره باید گفت از نظر جدول مندلیف، در روسیه هر آنچه برای ایران لازم است وجود دارد. در صنایع چوب و کاغذ، فناوری‌های اینترنتی، گوشت قرمز، حوزه کشاورزی به ویژه روغن‌های نباتی، دانه‌های روغنی تا گندم و سایر اقلام به وفور یافت می‌شود و ما می‌توانیم بخشی از نیازهای خود را از روسیه تامین کنیم. در حوزه اقتصادی، روس ها نمی‌توانند کمک چندانی به ایران کنند اما ما می‌توانیم در حوزه «بریکس» که تولید ناخالص داخلی آن از گروه ۷ (جی ۷) نیز بیشتر است و همچنین در حوزه اقتصادی اوراسیا با روسها و سایر کشورهای عضو ارتباطات اقتصادی را تقویت کنیم. روسها همچنین می‌توانند در حوزه گردشگری بسیار برای ایران درآمدزایی داشته باشند. این اتفاق اکنون در کشورهایی مانند ترکیه می‌افتد و ایران می‌تواند با وجود ابنیه تاریخی و باستانی بسیار زیاد و تقویت زیرساخت‌های گردشگری به این هدف مهم دست یابد. نکته دیگر اینکه کریدور شمال - جنوب برای روسها از اهمیت ویژه برخوردار است. در این رابطه باید گفت عبور این کریدور از جمهوری آذربایجان قطعاً مشکل ساز خواهد بود و از این مسیر تکمیل نخواهد شد.
روسها با توجه به این واقعیت، قرار است بیش از یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون یورو برای اجرای این کریدور از مسیر قزاقستان و ترکمنستان به ایران هزینه کنند، اما متاسفانه همچنان عملیاتی نشده و علت این امر تفاوت مقیاس و اندازه ریل قطارها در روسیه و سایر کشورها است. روسیه تمایل دارد این ریل قطار به داخل ایران برسد. همچنین با توجه به نیازهایی که روسیه دارد صادرات ما به این کشور می‌تواند به اقتصاد ایران کمک شایانی کند. این در حالی است که روسیه سالانه ۴۰میلیارد دلار در حوزه کشاورزی واردات دارد.ما می‌توانیم به راحتی این حجم از نیازهای روسیه را تامین و به این کشور محصولات خود را صادر کنیم، اما متاسفانه در ایران برای انجام این مهم، انسجامی دیده نمی‌شود و متاسفانه جهتگیری های صنایع ما صادراتی نیست و صرفاً برای مصارف داخلی است. نکته دیگر اینکه پیمان پولی میان ایران و روسیه عملیاتی شده است ولی کاملا پیاده نمی‌شود .
* آیا تبعات جنگ اوکراین منجر به تضعیف روسیه شده است؟
-وضعیت فعلی کشور و جامعه روسیه با وجود جنگ اوکراین، شرایط جنگی نیست. زندگی عادی در جریان بوده و وحدت و اتحاد بیشتری میان مردم ایجاد شده است. تورم در این کشور مهار و از طرفی محبوبیت پوتین نیز بیشتر شده است و در چنین شرایطی، بحث سرنگونی پوتین که مورد حمایت غرب است، هیچ موضوعیتی در نظام اجتماعی روسیه ندارد. از سویی، در شرایط کنونی جنگ ، نیز روسیه در آستانه تصرف کامل شهر خارکیف اوکراین قرار دارد و در صورت وقوع این امر که بسیار محتمل است، کل ارتباطات اوکراین با دریای سیاه قطع شود.
این در حالی است که روسیه از ۶ منطقه ای که در شرق اوکراین تصرف کرده است، عقب نشینی نخواهد کرد زیرا مردم روسیه با وجود تلفات بالای نیروهای روس که در نبرد با اوکراین داده‌اند، حاضر به پذیرش این عقب‌نشینی نخواهند شد. اینکه برخی تصور کنند روسیه باید به مرزهای پیش از نبرد و نقطه آغازین جنگ با اوکراین بازگردد، بسیار ساده لوحانه است زیرا شرایط منطقه و مشغول شدن آمریکا به تحولات و تنش‌های خاورمیانه، فرصت مناسبی را برای روسها در پیشروی میدانی و پیشبرد اهداف نظامی خود در جنگ اوکراین فراهم کرده است؛ اما باید اذعان داشت که پس از آغاز جنگ اوکراین، جایگاه روسیه در شرق اروپا قدری تضعیف شده و این در حالی است که جایگاه اروپا نیز پس از این تحولات به شدت افول کرده است.
شما چه نظری دارید؟