بازار برنج خارجی این روزها یکی از شدیدترین نوسانات قیمتی خود را تجربه میکند. بر اساس گزارشهای میدانی رسانهها، بهای هر کیلوگرم برنج خارجی در سطح خردهفروشی و فروشگاههای زنجیرهای به مرز ۲۸۰ هزار تومان رسید که نشاندهنده افزایش ۱۳۰ هزار تومانی قیمتها نسبت به اوایل زمستان گذشته است. اگرچه وزارت جهاد کشاورزی فاکتور حملونقل و اضافه شدن ۴۰ هزار تومان به هزینه لجستیک هر کیلو برنج را عامل اصلی این وضعیت میداند، اما مسئولان این روزها پرده از یک ابربدهی یک میلیارد یورویی و مشکلات گمرکی و محاصره دریایی برمیدارند که زنجیره واردات را قفل کرده و سهمیه ورود ماهانه ۱۱۰ هزار تنی برنج را به کمتر از ۲۰ هزار تن تقلیل داده است. بحرانی که با توقف کامل واردات از هند به دلیل اختلالات کشتیرانی در دوره جنگ عمق بیشتری یافت.
رشد پایه ارزی و بحران نقدینگی بخش خصوصی
کریم اخوان اکبری، عضو هیئتمدیره انجمن واردکنندگان برنج ایران با تشریح دلایل اصلی گرانی برنج خارجی در بازار و تغییر نرخ ارز ترجیحی به حدود ۱۵۰ هزار تومان عنوان کرد و گفت: «این اتفاق که در دیماه سال گذشته رخ داد، شوک اولیهای را به بازار وارد کرد. هرچند که اخیراً دولت تلاش کرده است برای تسریع در روند ورود کالا، ارز ۱۵۰ هزار تومانی را سریعتر تخصیص و تحویل دهد.»
وی با اشاره به وضعیت بحرانیِ مالی واردکنندگان برنج افزود: «بخش خصوصی اکنون تنها با ۲۰ درصد از توان مالی خود فعالیت میکند و توان ریالی ما عملاً تا ۸۰ درصد تحلیل رفته است. علت اصلی این وضعیت آن است که نزدیک به ۱۷ ماه است که واردکنندگان برنج بهعنوان بزرگترین طلبکار ارزی از دولت، در بلاتکلیفی به سر میبرند و ارزهای مربوط به ثبتسفارشهای دیماه سال ۱۴۰۳ با نرخ ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی هنوز پرداخت نشده است.»
عضو هیئتمدیره انجمن واردکنندگان برنج به چالش جدید گمرکی نیز اشاره کرد و اظهار داشت: «در گذشته، گمرک پرداخت ۱۰ درصد مالیات بر ارزش افزوده را با ضمانتنامه بانکی قبول میکرد، اما در حال حاضر و تا این لحظه، گمرک از پذیرش ضمانتنامه خودداری میکند و خواستار پرداخت نقدی است. وقتی پایه ارزی افزایش یافته، پرداخت نقدی این حجم از عوارض و ارزش افزوده، نقدینگی ریالی بالایی را میطلبد که در توان بخش خصوصیِ طلبکار از دولت نیست. همین مسئله منجر به رسوب حجم زیادی از بار برنج در گمرکات کشور شده است.»
سقوط ۵۰ درصدی واردات و محاصره دریایی
اخوان اکبری در ادامه به آمار نگرانکننده ورود این کالای اساسی اشاره کرد و توضیح داد: «اگر آمار واردات امسال را با سال گذشته مقایسه کنیم، متوجه افت شدید و بالای ۵۰ درصدی حجم واردات برنج خواهیم شد. یکی از دلایل این افت، مشکلات جدی در مسیرهای مواصلاتی و حملونقل بینالمللی و محاصره دریایی است.»
وی با تبیین انسداد مسیر تأمین برنج از هند گفت: «هند که پیش از این تأمینکننده اصلی برنج ایران بود و ۶۰ تا ۶۵ درصد از سهم بازار وارداتی ما را به خود اختصاص میداد، عملاً مسیرش بسته و واردات از آن صفر شده است. چرا که به دلیل شرایط محاصره دریایی، تأمینکنندگان هندی بار خود را ارسال نکردند.»
انفجار هزینههای حملونقل و محدودیتهای پاکستان
این فعال صنفی با اشاره به تحت تأثیر قرار گرفتن قیمتها به واسطه جهش هزینههای لجستیک واردات برنج از پاکستان و هزینههای بیمهای خاطرنشان کرد: «شرکتهای کشتیرانی حتی کشتیهای ایرانی به دلیل پرخطر شدن مسیرها و گرانی شدید نرخ بیمه، به سختی باربری را میپذیرند. به عنوان نمونه، هزینه حمل هر تن برنج از بنادر هندوستان تا بندر چابهار که پیش از این تنها ۲۵ دلار بود، اکنون با کاهشی شدن نسبی محاصره و تنظیم هزینههای جدید، به ۲۲۵ دلار رسیده است. حتی برای استفاده از کشتیهای خودمان نیز هزینهای در حدود ۱۷۰ دلار مطالبه میشود که این جهش قیمتی، اثر مستقیمی بر بهای تمامشده کالا دارد.»
اخوان اکبری درباره جایگزینی پاکستان به عنوان منبع تأمین اظهار داشت: «در حال حاضر برنج خارجی عمدتاً از پاکستان و با هزینههای حمل بسیار بالا وارد میشود. با این حال، پاکستان پتانسیل و ظرفیت هند را ندارد. چون کل تولید برنج پاکستان یکدهم تولید هند است و میزان صادرات آنها تنها حدود ۱ میلیون تن در سال برآورد میشود، در حالی که صادرات هند به ۱۰ میلیون تن میرسد. وقتی تقاضای ما از برنج پاکستانی از سهم ۲۵ درصدی فراتر برود و فشار بیشتری به بازار پاکستان وارد کنیم، آنها به طور طبیعی قیمت مبدأ را بالا میبرند.»
چشمانداز بازار برنج در ماه آتی
عضو هیئتمدیره انجمن واردکنندگان برنج ایران در پایان، پایداری بازار جهانی را به اواخر فصل برداشت برنج و نوسانات نهادهها مشروط دانست و یادآور شد: «بخشی از گرانیهای اخیر ناشی از تورم جهانی مواد غذایی، افزایش قیمت سوخت و اوره بوده است. با این حال، با توجه به پیشبینی تعدیل نسبی هزینههای حملونقل در خطوط کشتیرانی، انتظار میرود ظرف دو تا سه ماه آینده شاهد کاهش قیمت برنج در کشورهای مبدأ باشیم.»